Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১১২ত ৰাৱণবধৰ তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী পৰিস্থিতি বৰ্ণিত। যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভ্ৰাতৃৰ নিথৰ দেহ দেখি বিভীষণ শোকত ভাঙি পৰে আৰু উচ্চ উপমাৰে পতিত ৰজাক স্মৰণ কৰে—ৰাঘৱৰ ঝঞ্ঝাত ভাঙি পৰা “ৰাক্ষস-ৰাজবৃক্ষ”, ইক্ষ্বাকু-সিংহে উলটাই দিয়া মত্ত গজ, আৰু ৰাম-মেঘৰ বৰষুণে নিভাই দিয়া ৰাক্ষস-অগ্নি। তেওঁ ৰাৱণৰ সৈতে লংকাৰ শৃঙ্খলা আৰু প্ৰাণশক্তিৰ পতনকো কাতৰভাৱে চিত্ৰিত কৰে; যেন সূৰ্য পতিত, চন্দ্ৰ অন্ধকাৰ, অগ্নি নিভি যোৱা—এক প্ৰকাৰ কৌসমিক উলট-পালট। ৰাম গম্ভীৰ নীতিধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে: ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসৰি ৰণত পতিত বীৰৰ বাবে শোক কৰা উচিত নহয়; যুদ্ধত বিজয় কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহয়; ত্ৰিলোকভয়ংকৰো কালে অধীন। এই বোধ লাভ কৰি বিভীষণে অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পাদনৰ অনুমতি বিচাৰে, ৰাৱণৰ যজ্ঞ-আচাৰ আৰু বৈদিক যোগ্যতা স্মৰণ কৰায় আৰু কয়—মৃত্যুৰ সৈতে বৈৰ শেষ হয়। ৰামে অনুমতি দিয়ে, যুদ্ধৰ পৰা সংস্কাৰ আৰু ৰাজ-ধাৰ্মিক স্থিতিশীলতাৰ দিশে গতি নিৰ্দেশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।
ৰণক্ষেত্ৰত নিহিত ভাতৃক নিৰ্জীৱ হৈ শুই থকা দেখি, শোকৰ বেগেৰে আচ্ছন্ন মনৰ বিভীষণে উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 2
वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।
হে বীৰ, পৰাক্ৰমী, বিখ্যাত, নিপুণ, নীতিত প্ৰবীণ! মহামূল্য শয্যাত শয়ন কৰা অভ্যাস থকা তুমি আজি ভূমিত নিহত হৈ কিয় শুই আছা?
Verse 3
विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।
অঙ্গদেৰে ভূষিত তোমাৰ দীঘল দুটা বাহু ছিটকি পৰি নিস্তেজ হৈ পৰিছে; আৰু সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিৰে জ্বলা তোমাৰ মুকুটো খসি পৰিছে।
Verse 4
दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।
হে বীৰ, মই পূৰ্বে যি কৈছিলোঁ সেয়াই আজি সত্য হৈ উঠিল; কিন্তু কাম-মোহে আচ্ছন্ন তোমাৰ তেতিয়া সেই কথা শুনিবলৈ ৰুচি হোৱা নাছিল।
Verse 5
यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।
দৰ্পৰ বশত প্ৰহস্তও নহয়, ইন্দ্ৰজিতো নহয়, আন যোদ্ধাসকলো নহয়—মহাৰথী কুম্ভকৰ্ণো নহয়, অতিকায়ো নহয়, নৰান্তকো নহয়—আৰু তুমি নিজেও মন নেদিলা; তাৰেই পৰিণাম এইদৰে আহি পৰিল।
Verse 6
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।
শস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ এই বীৰ ভূমিত পতিত হোৱাত, যেন সুনীতিৰ সেতু লুপ্ত হ’ল, ধৰ্মৰ সাকাৰ বিগ্ৰহ বিদায় ল’লে, সত্ত্বৰ সঞ্চয় ভাঙি পৰিল, আৰু যোগ্য প্ৰসঙ্গসমূহৰ গতিো হেৰাই গ’ল। যেন আদিত্য ভূমিত পতিত হ’ল, চন্দ্ৰমা তমসত ডুবিল, অগ্নিৰ শিখা শান্ত হ’ল, আৰু মানৱীয় পুৰুষাৰ্থ নিৰুদ্যম হৈ পৰিল।
Verse 7
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
তেওঁ পতিত হোৱাত সুনীতিৰ সীমা যেন লুপ্ত হ’ল; ধৰ্মৰ বিগ্ৰহ যেন বিদায় ল’লে; সত্ত্বৰ সাৰ সংকুচিত হ’ল আৰু যথোচিত প্ৰস্তাৱসমূহৰ গতি দিশাহীন হ’ল। যেন আদিত্য ভূমিকৈ পতিত, আৰু চন্দ্ৰমা তমসত নিমগ্ন।
Verse 8
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
এই শস্ত্ৰধাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বীৰজন ভূমিত পতিত হোৱাত, অগ্নিৰ জ্বালা যেন প্ৰশান্ত হ’ল আৰু উদ্যোগময় সংকল্প যেন নিৰুদ্যম হৈ নিশ্চল হ’ল।
Verse 9
किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।
ৰণভূমিৰ ধূলিত ৰাক্ষসশাৰ্দূলজন যেন নিদ্ৰিতৰ দৰে পৰি আছে; এতিয়া লোকৰ সত্ত্ব শক্তি ক্ষয় পাইছে—তেন্তে ইয়াত আৰু কি শেষ ৰ’ল?
Verse 10
धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।
ৰণত মহা ‘ৰাক্ষস-ৰাজবৃক্ষ’—ধৃতি তাৰ কুঁহিপাত, হঠ তাৰ অগ্ৰ্য পুষ্প, তপোবল তাৰ শক্তি, আৰু শৌৰ্যৰে বদ্ধ মূল—সেই বৃক্ষ ৰাঘৱ-ৰূপ মাৰুতৰ প্ৰচণ্ড ঝঞ্ঝাত চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল।
Verse 11
तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।
সেই মদোন্মত্ত হস্তী—ৰাৱণ—যাৰ দন্ত আছিল তেজ, যাৰ বিশাল দেহ কুলবংশৰ পৰম্পৰাৰ দৰে, যাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ক্ৰোধ আৰু প্ৰসাদৰ ৰূপ—ইক্ষ্বাকু-সিংহে তাক বশ কৰি এতিয়া পৃথিৱীত ‘সুপ্ত’ যেন পৰি আছে।
Verse 12
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।
পৰাক্ৰম আৰু উৎসাহ যাৰ জ্বালা, নিশ্বাস যাৰ ধোঁৱা, নিজ বল যাৰ দাহ-ৰূপ প্ৰতাপ—সেই প্ৰতাপৱান ৰাক্ষস-অগ্নি সমৰত ৰাম-ৰূপ পয়োধৰে নিৰ্বাপিত হ’ল।
Verse 13
सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।
শত্ৰুজয়ী, মদগৰ্বিত গন্ধহস্তীৰ দৰে, সিংহসদৃশ ৰাক্ষস যেন তাৰ লাঙুল-ককুদ-বিষাণ, চপল কৰ্ণ-চক্ষু থকা সেই ৰাক্ষস-বৃষভ ভূমীশ্বৰ-ৰূপ ব্যাঘ্ৰৰ আঘাতে হতো হৈ অৱসন্ন হ’ল।
Verse 14
वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।
শোকত আৱিষ্ট হ’লেও হেতুমত বাক্য কোৱা আৰু অৰ্থ-নিশ্চয় কৰা বিভীষণক ৰামে এইদৰে ক’লে।
Verse 15
नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।
ই নাশ হৈ নিষ্চেষ্ট হৈ পৰি থকা নহয়; সমৰত সি চণ্ডবিক্ৰমী, অতিউন্নত মহোৎসাহে ভৰপূৰ—নিৰ্ভয়ে সি পতিত হৈছে।
Verse 16
नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।
যিসকলে ক্ষত্ৰধৰ্মত অটল হৈ ৰণভূমিত পতিত হয়, মান-সম্মানযুক্ত উন্নতিৰ আশা লৈ যুঁজে—তেওঁলোকক ‘বিনষ্ট’ বুলি ধৰি এইদৰে শোক কৰা উচিত নহয়।
Verse 17
येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।
যাক যুদ্ধত ইন্দ্ৰসহ তিনিও লোক ভয় কৰিছিল—সেইজন যেতিয়া নিজৰ নিয়ত কালক প্ৰাপ্ত হ’ল, তেতিয়া অতিশয় শোক কৰাৰ সময় নহয়।
Verse 18
नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।
যুদ্ধত কেতিয়াও, কোনো কালতে, একপক্ষীয় নিশ্চিত বিজয় হোৱা নাই; সমৰত কেতিয়াবা বীৰে শত্রুক আঘাত কৰি পেলায়, কেতিয়াবা শত্রুৱে বীৰকেই আঘাত কৰি পেলায়।
Verse 19
इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।
এই গতি পূৰ্বজসকলে নিৰ্দেশ কৰি থৈ গৈছে আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বাবে সন্মত; সমৰত নিহিত ক্ষত্ৰিয় শোকযোগ্য নহয়—ইয়েই নিশ্চিত বিধান।
Verse 20
तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।
এইদৰে নিশ্চিত তত্ত্ব দেখা পাই ধৰ্মতত্ত্বত স্থিৰ হৈ, শোকজনিত জ্বৰ ত্যাগ কৰা; এতিয়া ইয়াত পৰৱৰ্তী কৰণীয় কি সেয়া চিন্তা কৰি, যি উচিত সেয়া ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 21
मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।
পৰাক্ৰমী ৰাজপুত্ৰে নিৰ্ভয়ে কথা কোৱাৰ পাছত, শোকত দগ্ধ বিভীষণে ভ্ৰাতৃৰ হিত কামনা কৰি তৎক্ষণাৎ উত্তৰ ক’লে।
Verse 22
योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।
যি যুদ্ধৰ সংঘৰ্ষত কেতিয়াও ভাঙি নাছিল—ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা একেলগে আহিলেও—সেইজন তোমাক সন্মুখীন হৈ ৰণত ভাঙি পৰিল, যেন তীৰ পালে সমুদ্ৰৰ ঢৌ ভাঙি যায়।
Verse 23
अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।
তেওঁৰ দ্বাৰা বনবাসী যাচকসকলক দান দিয়া হৈছিল; ভোগ-সুখ উপভোগ কৰা হৈছিল; আশ্ৰিত ভৃত্যসকল পোষিত হৈছিল; ধন মিত্ৰসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হৈছিল; আৰু অমিত্ৰ শত্রুসকলৰ ওপৰত বৈৰ নিক্ষেপ কৰি তেওঁলোকক পতিত কৰা হৈছিল।
Verse 24
एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।
তেওঁ হিতাগ্নি পালন কৰিছিল, মহাতপস্যা কৰিছিল, বেদান্তজ্ঞানত সুদৃঢ় আছিল আৰু কৰ্মানুষ্ঠানত অগ্ৰশূৰ আছিল; তেওঁ প্ৰেতগত হোৱাৰ পাছত তেওঁৰ বাবে যি কৰণীয় কৃত্য, সেয়া তোমাৰ প্ৰসাদত মই সম্পাদন কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 25
मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।
মৃত্যুৰ সৈতে বৈৰ শেষ হয়; তোমালোকৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হৈছে। ইয়াৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা হওক—ইয়াত তোমালোকৰ দৰে মোৰো সমান চিন্তা আছে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a slain enemy-king—also Vibhīṣaṇa’s brother—should be mourned and how to act immediately after victory; the action resolved is the authorization and performance of proper funerary rites (saṃskāra) despite prior enmity.
Rāma’s upadeśa frames battlefield death as an accepted kṣatriya end, rejects the notion of permanent victory, and places even world-feared rulers under Kāla (time/death), thereby converting grief into duty-bound, stabilizing action.
The primary setting is the battlefield at Laṅkā (implied by the war context); culturally, the chapter highlights Vedic-royal ritual practice—maintenance of sacred fire (hitāgni) and the necessity of prētakṛtya/saṃskāra (last rites) as a post-war norm.