Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
युद्धकाण्ड
ৰাৱণ পতনৰ পিছত দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলে নিজৰ নিজৰ বিমানত আকাশপথে প্ৰস্থান কৰে আৰু বিজয়ৰ মঙ্গল কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—শ্ৰী ৰামৰ পৰাক্ৰম, বানৰ-সেনাৰ অভিযান, সুগ্ৰীৱৰ সুচিন্তিত উপদেশ, লক্ষ্মণৰ ভক্তি আৰু বীৰত্ব, সীতাৰ পতিব্ৰতা, আৰু হনুমানৰ অসাধাৰণ বীৰ্য-সেৱা। শ্ৰী ৰামে ইন্দ্ৰৰ সাৰথি মাতলিক সন্মানেৰে মুক্ত কৰি বিদায় দিয়ে; মাতলি দিৱ্য ৰথসহ স্বৰ্গলৈ উভতি যায়। তাৰ পাছত ৰামে সুগ্ৰীৱক আলিঙ্গন কৰি শিবিৰলৈ ঘূৰে। শ্ৰী ৰামে লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে যে লংকাত বিভীষণৰ অভিষেক সম্পন্ন কৰা হওক, কিয়নো তেওঁৰ ভক্তি, আনুগত্য আৰু পূৰ্বসেৱা নিশ্চিত। লক্ষ্মণে স্বৰ্ণ কলশ সংগ্ৰহ কৰে; তৎপৰ বানৰ নায়কসকলে সমুদ্ৰজল আনে। বিভীষণক উত্তম সিংহাসনত বহুৱাই, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে মন্ত্রোচ্চাৰণেৰে “ৰামৰ আদেশত” অভিষেক কৰি বৈধ ৰাজসত্তা স্থাপন কৰা হয়। ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলে আনন্দিত হৈ ৰামক প্ৰণাম কৰে। বিভীষণে প্ৰজাক সান্ত্বনা দিয়ে, দধি, অক্ষত, মিঠাই, লাজা আৰু পুষ্প আদি মঙ্গল দ্ৰব্য গ্ৰহণ কৰি ৰাম-লক্ষ্মণক অৰ্পণ কৰে; ৰামে তেওঁৰ স্নেহৰ মান ৰাখি সেয়া গ্ৰহণ কৰে। শেষত ৰামে হনুমানক নিৰ্দেশ দিয়ে—বিভীষণৰ অনুমতি লৈ—লংকাত গৈ বৈদেহী (সীতা)ক শুভ সংবাদ জনাব আৰু তেওঁৰ বাৰ্তা লৈ উভতি আহিব।
Shlokas
Verse 1
तेरावणवधंदृष्टवादेवगन्धर्वदानवाः ।जग्मुस्स्वैस्वैर्विमानैस्तेकथयन्तश्शुभाःकथाः ।।।।
ৰাৱণবধ দেখিয়া দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলে পৰস্পৰে সেই মঙ্গল কাহিনী ক’বলৈ ক’বলৈ, নিজ নিজ বিমানত আৰোহণ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 2
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
ৰাৱণৰ ভয়ংকৰ বধ, ৰাঘৱৰ পৰাক্ৰম, বানৰসকলৰ সুযুদ্ধ আৰু সুগ্ৰীৱৰ মন্ত্রণা; লগতে সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণৰ অনুৰাগ আৰু বীৰ্য, সীতামাতাৰ পতিব্ৰতা ধৰ্ম, আৰু হনুমানৰ পৰাক্ৰম—এই সকলো কাহিনী ক’তে ক’তে মহাভাগ্যৱানসকল হৰ্ষিত হৈ, যিদৰে আহিছিল তিদৰেই উভতি গ’ল।
Verse 3
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।6.115.2।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।6.115.3।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
সৌমিত্ৰ লক্ষ্মণৰ অনুৰাগ আৰু বীৰ্য, সীতাৰ পতিব্ৰতা ধৰ্ম, আৰু হনুমানৰ পৰাক্ৰম—এই সকলো কথা বৰ্ণনা কৰি, সেই মহাভাগ্যৱানসকল হৃষ্টচিত্তে, যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল।
Verse 4
राघवस्तुरथंदिव्यमिन्द्रदत्तंशिखिप्रभम् ।।।।अनुज्ञायमहाभागोर्मातलिंप्रत्यपूजयत् ।
মহাভাগ ৰাঘৱে মাতলিক অনুমতি দি, ইন্দ্ৰদত্ত অগ্নিসদৃশ প্ৰভাযুক্ত সেই দিব্য ৰথ যথাবিধি পুনৰ সমৰ্পণ কৰি সন্মানসহ বিদায় দিলে।
Verse 5
राघवेणाभ्यनुज्ञातोमातलिश्शक्रसारथिः ।।।।दिव्यंतंरथमास्थायदिवमेवारूरोहसह ।
ৰাঘৱৰ অনুমতি পাই শক্ৰসাৰথি মাতলিয়ে সেই দিব্য ৰথত আৰোহণ কৰি, পুনৰ স্বৰ্গলোকলৈয়ে উৰ্ধ্বগতি কৰিলে।
Verse 6
तस्मिंस्तुदिवमारूढेसुसारथिसन्तमे ।।।।राघवःपरमप्रीतस्सुग्रीवंपरिषस्वजे ।
সুসাৰথিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মাতলি স্বৰ্গলৈ আৰোহণ কৰাৰ পাছত, পৰমপ্ৰীত ৰাঘৱে কৃতজ্ঞতাৰে সুগ্ৰীৱক হৃদয়পূৰ্বক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 7
परिष्वज्य च सुग्रीवंलक्ष्मणेनाभिवादितः ।।।।पूज्यमानोहरिगणैराजगामबलालयम् ।
সুগ্ৰীৱক আলিঙ্গন কৰি, লক্ষ্মণৰ অভিবাদন গ্ৰহণ কৰি, হৰিগণৰ পূজাৰে সন্মানিত ৰামে সেনাৰ শিবিৰ—বলালয়—লৈ পুনৰ আগমন কৰিলে।
Verse 8
अथोवाच स काकुत्स्थस्समीपपरिवर्तिनम् ।।।।सौमित्रिंसत्त्वसम्पन्नंलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।
তাৰ পাছত কাকুৎস্থবংশজ ৰামে ওচৰত থিয় হৈ থকা, সত্ত্বসম্পন্ন আৰু শুভলক্ষণযুক্ত সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 9
भीषणमिमंसौम्य लङ्कायामभिषेचय ।।।।अनुरक्तं च भक्तं च तथापूर्वोपकारिणम् ।
হে সৌম্য লক্ষ্মণ! লংকাত এই বিভীষণক অভিষেক কৰা; সি অনুৰক্ত, ভক্ত, আৰু পূৰ্বতে উপকাৰ কৰা জন।
Verse 10
एषमेपरमःकामोयदिमंरावणानुजम् ।।।।लङ्कायांसौम्य पश्येमभिषिक्तंविभीषणम् ।
হে সৌম্য! মোৰ পৰম কামনা এই যে—লংকাত ৰাৱণৰ অনুজ বিভীষণক অভিষিক্ত হোৱা অৱস্থাত আমি দেখা পাওঁ।
Verse 11
एवमुक्तस्तुसौमित्रीराघवेणमहात्मना ।।।।तथेत्युक्त्वासुसम्हृष्टःसौवर्णंघटमाददे ।
মহাত্মা ৰাঘৱে এইদৰে ক’লে, সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) অতিশয় আনন্দিত হৈ ‘তথেতি’ বুলি কৈ সুৱৰ্ণ ঘটটি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 12
तम्घटंवानरेन्द्राणांहस्तेदत्त्वामनोजवान् ।।।।व्यादिदेशमहासत्त्व: समुद्रसलिलंतदा ।
তেতিয়া মহাসত্ত্বশালী, মনোজৱান লক্ষ্মণে সেই ঘটটি বানৰেন্দ্ৰৰ হাতত দি, সমুদ্ৰৰ জল আনিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 13
अतिशीघ्रंततोगत्वावानरास्तेमनोजवाः ।।।।आगतास्तुजलंगृह्यसमुद्राद्वानरोत्तमाः ।
তাৰ পাছত মনোজৱান সেই শ্ৰেষ্ঠ বানৰসকলে অতি শীঘ্ৰে গৈ সমুদ্ৰৰ পৰা জল গ্ৰহণ কৰি পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 14
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
তাৰ পাছত সৌমিত্ৰিয়ে এটা কলহ লৈ বিভীষণক পৰম আসনত বহুৱালে; আৰু ৰামৰ আজ্ঞামতে লংকাত ৰাক্ষসসকলৰ মাজতে, শাস্ত্ৰোক্ত বিধি আৰু মন্ত্রদৃষ্টিৰ অনুসাৰে, সুহৃদগণৰে পৰিবৃত হৈ থকা বিভীষণক সেই কলহৰ জলেৰে অভিষেক কৰি ৰাক্ষসৰাজ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 15
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।6.115.14।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।6.115.15।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
তেতিয়া সকলোৱে—ৰাক্ষস আৰু বানৰ একেলগে—অতুল আনন্দত উল্লসিত হৈ, কেৱল ৰামকেই স্তুতি কৰিলে।
Verse 16
अभ्यषिञ्चंस्तदासर्वेराक्षसावानरास्तथा ।।।।प्रहर्षमतुलंगत्वातुष्टुवूराममवे ह ।
তেতিয়া সকলোৱে—ৰাক্ষস আৰু বানৰ একেলগে—অতুল আনন্দত উল্লসিত হৈ, কেৱল ৰামকেই স্তুতি কৰিলে।
Verse 17
तस्यामात्याजहृषिरेभक्तायेचास्यराक्षसाः ।।।।दृष्टवाभिषिक्तंलङ्कायांराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।
লংকাত ৰাক্ষসেন্দ্ৰ ৰূপে বিভীষণ অভিষিক্ত হোৱা দেখি, তেওঁৰ আমাত্যসকল আৰু তেওঁৰ প্ৰতি ভক্তি থকা ৰাক্ষসসকল আনন্দিত হ’ল।
Verse 18
राघवःपरमांप्रीतिंजगामसहलक्ष्मणः ।।।।स तद्राज्यंमहत्प्राप्यरामदत्तंविभीषणः ।
লক্ষ্মণসহ ৰাঘৱে পৰম প্ৰীতি লাভ কৰিলে; আৰু ৰামদত্ত সেই মহাৰাজ্য পাই বিভীষণ নিজৰ যোগ্য স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 19
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।।।
তাৰ পাছত প্ৰজাসকলক সান্ত্বনা দি সি ৰামৰ ওচৰলৈ আহিল। সন্তুষ্ট পুৰবাসী—সেই নিশাচৰ লোক—তাঁৰ বাবে দধি, অক্ষত (হালধিৰে ৰঞ্জিত চাউল), মোদক, লাজা আৰু সুমন অৰ্থাৎ পুষ্প অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ স্বৰূপে লৈ আহিল।
Verse 20
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।6.115.19।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।6.115.20।।
তাৰ পিছত অতি সন্তুষ্ট নগৰবাসীসকলে দধি, অক্ষত (মঙ্গল চাউল), মোদক, লাজা (ভাজা ধান্য) আৰু সুমন (পুষ্প) আনি তেওঁক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 21
सःतान् गृहीत्वादुर्धर्षोराघवायन्यवेदयत् ।।।।माङ्गल्यंमङ्गलंसर्वंलक्ष्मणाय च वीर्यवान् ।
দুৰ্ধর্ষ আৰু বীৰ বিভীষণে সেই সকলো গ্ৰহণ কৰি ৰাঘৱ শ্ৰীৰামলৈ নিবেদন কৰিলে; আৰু সকলো মঙ্গলময় শুভ উপহাৰ লক্ষ্মণলৈও অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 22
कृतकार्यंसमृद्धार्थंदृष्टवारामोविभीषणम् ।।।।प्रतिजग्राहतत्सर्वंतस्यैवप्रियकाम्यया ।
বিভীষণক কৃতকাৰ্য আৰু সুস্থিৰ পদত সমৃদ্ধ হোৱা দেখি, শ্ৰীৰামে কেৱল তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ সেই সকলো অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 23
ततःशैलोपमंवीरंप्राञ्जलिंप्रणतंस्थितम् ।।।।उवाचेदंवचोरामोहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।
তাৰ পাছত ৰামে পৰ্বতসম দেহধাৰী বীৰ প্লৱংগম হনুমানক—যি অঞ্জলি বঁধি বিনয়ে প্ৰণাম কৰি সন্মুখত থিয় হৈ আছিল—এই বাক্য ক’লে।
Verse 24
अनुज्ञाप्यमहाराजमिमंसौम्य विभीषणम् ।।।।प्रविश्यनगरींलङ्कांकौशलंब्रूहिमैथिलीम् ।
“হে সৌম্য, এই মহাৰাজ বিভীষণৰ অনুমতি লৈ লংকা নগৰীত প্ৰৱেশ কৰি মৈথিলীৰ কুশল-ক্ষেম সুধিবি।”
Verse 25
वैदेह्यैमांकुशलिनंसुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।।।।आचक्ष्ववदतांश्रेष्ठरावणं च हतंरणे ।
“বৈদেহীক ক’বি—মই লক্ষ্মণসহ কুশলে আছোঁ, সুগ্ৰীৱো কুশলে আছে; আৰু হে বাক্যত শ্ৰেষ্ঠ, ৰাৱণ ৰণত নিহিত হ’ল বুলিও জনাবি।”
Verse 26
प्रियमेतदुदाहृत्यवैदेह्यास्त्वंहरीश्वर ।।।।प्रतिगृह्य च सन्देशमुपावर्तितुमर्हसि ।
“হে হৰীশ্বৰ, বৈদেহীক এই প্ৰিয় সংবাদ জনাই, তেখেতৰ সন্দেশ গ্ৰহণ কৰি, পুনৰ উভতি আহিবি।”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the immediate establishment of lawful governance in Laṅkā: Rāma orders Vibhīṣaṇa’s consecration not as a spoil of war but as a dharma-based political settlement, emphasizing loyalty, prior service, and ritual legitimacy to prevent post-war disorder.
Victory is incomplete without restoration of order and humane reconciliation. The sarga teaches that righteous leadership transitions from battlefield success to civic stability through śāstric procedure, gratitude to allies, and truthful, compassionate communication—exemplified by commissioning Hanumān to reassure Sītā.
Laṅkā is foregrounded as the seat of post-war kingship; the ocean functions as a ritual source for abhiṣeka water; and the cultural landmark is the consecration rite itself—mantra-guided, scripture-aligned enthronement with auspicious offerings (dadhi, akṣata, modaka, lājā, flowers) reflecting civic participation in legitimizing rule.