Sarga 52
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৫২ত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক ঘনীভূত দৃশ্য বৰ্ণিত হৈছে। ৰাক্ষস সেনাপতি ধূম্ৰাক্ষ পুনৰ সম্মুখলৈ আহি বাণৰসকলৰ যুদ্ধ-নিনাদ জগাই তোলে আৰু নিকট-সংঘৰ্ষেৰে ভয়ংকৰ সংঘাত আৰম্ভ হয়। ৰাক্ষসসকলৰ ধনুৰ্বাণ, ত্ৰিশূল, গদা, লৌহদণ্ড আৰু মুষলৰ বিপৰীতে বাণৰসকলে গছ, শিল, পৰ্বতৰ খণ্ড, মুঠি, ভৰি, দাঁত আৰু নখেৰে প্ৰহাৰ কৰে। ধনুৰ টংকাৰ, ঘোঁৰাৰ হিঁহিঁনি আৰু হাতীৰ ডাকক কাব্যই ‘যুদ্ধ-গান্ধৰ্ব’ সদৃশ সুৰ-সম্ভাৰ বুলি ৰূপায়িত কৰি বিশৃঙ্খলাক মহাকাব্যিক ৰসত পৰিণত কৰে। ধূম্ৰাক্ষ বাণবৃষ্টিৰে কিছু সময় বাণৰসকলক ছিন্নভিন্ন কৰি সুবিধা লাভ কৰে। মিত্ৰসেনা পীড়িত হোৱা দেখি হনুমান মহাবীৰ দৃঢ়ভাৱে আগবাঢ়ে। তেওঁ এক বৃহৎ শিলাখণ্ড ধূম্ৰাক্ষৰ ৰথত নিক্ষেপ কৰে; ৰাক্ষসটো জঁপিয়াই নামি পৰে আৰু ৰথ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত দ্বন্দ্ব তীক্ষ্ণ হয়। ধূম্ৰাক্ষ কণ্টকযুক্ত গদাৰে হনুমানক আঘাত কৰে, কিন্তু হনুমান অচল থাকে আৰু পৰ্বতশিখৰ ধূম্ৰাক্ষৰ মূৰত পেলাই তাক বধ কৰে। অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকল ভয়ে লংকাৰ ভিতৰলৈ পলাই যায়, আৰু বাণৰসকলে হনুমানক সন্মান জনায়; যুদ্ধৰ বৃহৎ প্ৰবাহত মনোবল আৰু নেতৃত্বৰ দিশে এক গুৰুত্বপূর্ণ পৰিবর্তন সূচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंप्रेक्ष्यनिर्यान्तंराक्षसंभीमविक्रमम् ।विनेदुर्वानरास्सर्वेप्रहृष्टायुद्धकाङ् क्षिणः ।।6.52.1।।
ভীম বিক্ৰমী ৰাক্ষস ধূম্ৰাক্ষ ওলাই আহি থকা দেখি, যুদ্ধকাংক্ষী আৰু প্ৰহৃষ্ট সকলো বানৰে উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 2
तेषांसुतुमुलंयुद्धंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यंपादपैर्घोरंनिघ्नतांशूलमुद्गरैः ।।6.52.2।।
কপি আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত অতি তুমুল যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল; তেওঁলোকে পৰস্পৰক ঘোৰভাৱে আঘাত কৰিলে—বানৰসকলে ভয়ংকৰ গছ-ডালেৰে, ৰাক্ষসসকলে শূল আৰু মুদ্গৰেৰে।
Verse 3
राक्षसैर्वानराघोराविनिकृत्तस्समन्ततः ।वानरैराक्षसाश्चापिद्रुमैर्भूमिसमीकृताः ।।6.52.3।।
ৰাক্ষসসকলে চাৰিওফালৰ পৰা বানৰসকলক কাটি পেলাইছিল, আৰু বানৰসকলেও গছৰ দ্বাৰা ৰাক্ষসসকলক মাটিত বগৰাই দিছিল।
Verse 4
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धावानरान्निशितैश्शरैः ।विव्यथुर्घोरसङ्काशैःकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।।6.52.4।।
ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসসকলে বানৰসকলৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—ভয়ংকৰ দৰ্শনীয়, কঙ্ক-পক্ষীৰ পাখিৰে সজ্জিত আৰু লক্ষ্যলৈ সোজাকৈ উৰা মৰা।
Verse 5
तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।
ৰাক্ষসসকলে বিদাৰিত কৰি থাকিলেও সেই মহাবলী বানৰসকলে ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিলে—গদা, পট্টস, কূটমুদ্গৰ, ঘোৰ পৰিঘ আৰু বিচিত্ৰ ত্ৰিশূল; অপমানজনিত উদ্দীপনাৰে তেওঁলোকে নিৰ্ভয়ে যুদ্ধকৰ্ম সম্পাদন কৰিলে।
Verse 6
तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।
গিৰিশৃংগৰ আঘাতে তাৰ সৰ্বাঙ্গ বিস্তাৰিত হৈ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল; সি হঠাতে ভূমিত পৰিল—যেন খণ্ডিত হৈ পৰ্বত ভাঙি ঢলি পৰে।
Verse 7
शरनिर्भिन्नगात्रास्तेशूलनिर्भिन्नदेहिनः ।जगृहुस्तेद्रुमांस्तत्रशिलाश्चहरियूथपाः ।।6.52.7।।
শৰে বিদ্ধ অংগ আৰু শূলে চিৰা দেহ লৈও, তাত থকা হৰি-যূথপসকলে অস্ত্ৰৰূপে গছ আৰু শিলাখণ্ড ধৰি ল’লে।
Verse 8
तेभीमवेगाहरयोनर्दमानास्ततस्ततः ।ममन्थूराक्षसान्वीरान्नामानिचबभाषिरे ।।6.52.8।।
ভয়ংকৰ বেগৱান সেই বানৰসকল গর্জন কৰি ইফালে-সিফালে ধাৱমান হ’ল; ৰাক্ষস বীৰসকলক মথি পেলাই নিজৰ নিজৰ নাম উচ্চস্বৰে ঘোষণা কৰিলে।
Verse 9
तद्भभूवाद्भुतंघोरंयुद्धंवानररक्षसाम् ।शिलाभिर्विविधाभिश्चबहुभिश्चैवपादपैः ।।6.52.9।।
তাৰ পিছত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত আশ্চৰ্যজনক অথচ ভয়ংকৰ যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল; নানাবিধ শিলাখণ্ড আৰু অসংখ্য বৃক্ষ লৈ যুদ্ধ চলিল।
Verse 10
राक्षसामथिताःकेचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।ववमूरुधिरंकेचिन्मुखैरुधिरभोजनाः ।।6.52.10।।
ভয় জয় কৰা বানৰ-বীৰসকলৰ প্ৰহাৰত কিছুমান ৰাক্ষস চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ পৰিল; আৰু ৰক্তভোজী কিছুমানে মুখেদি ৰক্ত উগলি পেলালে।
Verse 11
पार्श्वेषुदारिताःकेचित्केचिद्राशीकृताद्रुमैः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचित्केचिद्धन्तैर्विदारिताः ।।6.52.11।।
কিছুমানৰ পাৰ্শ্ব ফালি দিয়া হ’ল; কিছুমান গছৰ ৰাশি তলত চেপি চূৰ্ণ হ’ল; কিছুমান শিলাৰে পিহি ধূলি হ’ল; আৰু কিছুমান দন্তেৰে চিৰি পেলোৱা হ’ল।
Verse 12
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैःखङ्गैश्चविनिपातितैः ।रथैर्विध्वंसितैश्चापिपतितैःरजनीचरैः ।।6.52.12।।
ধ্বজবোৰ চূৰ্ণভগ্ন হ’ল, খড়্গৰ প্ৰহাৰত সিহঁত ভূমিত পতিত হ’ল; ৰথবোৰো বিধ্বস্ত হ’ল; আৰু পতিত ৰজনীচৰসকলে ৰণভূমি ধ্বংসাৱশেষেৰে ভৰি পেলালে।
Verse 13
गजेन्द्रैःपर्वताकारैःपर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।मथितैर्वाजिभिःकीर्णंसारोहैर्वसुधातलम् ।।6.52.13।।
বানৰসকলে পৰ্বতৰ শিখৰ নিক্ষেপ কৰাত পৰ্বতাকাৰ গজেন্দ্ৰসকল চূৰ্ণ হ’ল; আৰু সাৰোহ অশ্বসকলও মথিত হৈ পৰিল—এইদৰে বসুধাতল অশ্ব-আৰোহী আৰু গজেৰে আৱৃত হ’ল।
Verse 14
वानरैर्भीमविक्रान्स्सैराप्लुत्याऽप्लुत्यवेगितैः ।राक्षसाःकरजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषुविनिर्तिताः ।।6.52.14।।
ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী বানৰ-বীৰসকলে পুনঃপুনঃ লম্ফ দি বেগেৰে আগবাঢ়ি, তীক্ষ্ণ নখেৰে ৰাক্ষসসকলৰ মুখত আঘাত কৰি আহত কৰিলে।
Verse 15
विषण्णवदनाभूयोविप्रकीर्णशिरोरुहाः ।मूढाश्शोणितगन्धेननिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.15।।
আন কিছুমানৰ মুখ বিষণ্ণ হৈ পৰিল, চুলি ছিন্নভিন্ন হৈছিল; ৰক্তৰ দুৰ্গন্ধত বোধ হেৰুৱাই তেওঁলোকে ধৰণীতলত লুটাই পৰিল।
Verse 16
अन्येतुपरमसङ्कृक्रुद्धाराक्षसाभीमनिश्वना: ।तलैरेवाभिधावन्तिवज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ।।6.52.16।।
কিন্তু আন ভীষণ গর্জন কৰা ৰাক্ষসসকলে পৰম ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, বজ্ৰ-স্পৰ্শ সদৃশ কঠোৰ কৰতালৰে বানৰ বীৰসকলৰ ওপৰত ধাৱি আহি আঘাত কৰিলে।
Verse 17
वानरैरापतन्तस्तेवेगितावेगवत्तरैः ।मुष्टिभिश्चरणैर्दन्स्सैःपादपैश्चावपोथिता ।।6.52.17।।
অতি বেগবান বানৰসকলে আৰু অধিক বেগেৰে তেওঁলোকৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল; মুষ্টি, চৰণ, দন্ত আৰু গছ-ডালেৰে ৰাক্ষসসকলক আঘাত কৰি মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 18
सैन्यंतुविद्रुतंदृष्टवाधूम्राक्षोराक्षसर्षभः ।रोषेणकदनंचक्रेवानराणांयुयुत्सताम् ।।6.52.18।।
সেনা পলাই যোৱা দেখি ধূম্ৰাক্ষ—ৰাক্ষসসকলৰ মাজত বৃষভ সদৃশ—ক্ৰোধে জ্বলি উঠি, যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ি অহা বানৰসকলৰ মাজত বিনাশ ঘটালে।
Verse 19
प्तासैःप्रमथिताःकेचिद्वानराश्शोणितस्रवाः ।मुद्गरैराहताःकेचित्पातिताधरणीतले ।।6.52.19।।
কিছুমান বানৰ বাণ-ভালাৰে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ ৰক্তস্ৰাৱ কৰিবলৈ ধৰিলে; কিছুমান গদাৰ আঘাতত ধৰণীতলে পৰি গ’ল।
Verse 20
परिघैर्मथिताःकेचिद्भिण्डिवालैर्विदारिताः ।पट्टसैराहता: केचिद्विह्वलन्तोगतासवः ।।6.52.20।।
কিছুমান পৰিঘ (লোহদণ্ড)ৰ আঘাতত চূৰ্ণ হ’ল; কিছুমান ভিণ্ডিৱাল অস্ত্ৰে বিদীৰ্ণ হ’ল; কিছুমান পট্টস (কুঠাৰ)ৰ প্ৰহাৰত টলমল কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 21
केचिद्विनिहताश्शूलैरुधिरार्द्रावनौकसः ।केचिद्विद्रावितानष्टाःसङ्क्रुद्धैराक्षसैर्युधि ।।6.52.21।।
যুদ্ধত কিছুমান বানৰ শূলৰ আঘাতত নিহিত হৈ ৰক্তে সিক্ত হৈ পৰি ৰ’ল; কিছুমানক ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসসকলে খেদাই নাশ কৰিলে।
Verse 22
विभिन्नहृदयाःकेचिदेकपार्श्वेनदारिताः ।विदारितास्त्रिशूलैश्चकेचिदान्स्रैर्विनिःसृताः ।।6.52.22।।
কিছুমানৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ হ’ল; কিছুমান এক পাৰ্শ্বৰ পৰা চিৰি গ’ল; কিছুমান ত্ৰিশূলৰ আঘাতত বিদাৰিত হৈ অন্ত্ৰাদি বাহিৰলৈ ওলাই পৰিল।
Verse 23
तत्सुभीमंमहायुद्धंहरिराक्षससङ्कुलम् ।प्रबभौशब्दबहुलंशिलापादपसङ्कुलम् ।।6.52.23।।
সেই অতি ভীষণ মহাযুদ্ধ বানৰ-ৰাক্ষসেৰে ভৰপূৰ, ঘোৰ শব্দেৰে গুঞ্জৰিত, শিলা আৰু বৃক্ষৰে সঙ্কুল হৈ দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 24
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरंहिक्कातालसमन्वितम् ।मन्धस्न्तितसङ्गीतंतद्युद्धगान्धर्वमाबभौ ।।6.52.24।।
ধনুৰ জ্যাৰ মধুৰ তন্ত্ৰী-নাদ বীণাৰ মধুৰ ধ্বনি যেন; ঘোঁৰাৰ হিক্কাৰ তালে ঝাঁঝৰ দৰে, আৰু হাতীৰ গর্জন গম্ভীৰ সংগীতৰ দৰে মিলি—সেই যুদ্ধ গান্ধৰ্ব-প্ৰদৰ্শনৰ সদৃশ প্ৰকাশ পালে।
Verse 25
धूम्राक्षस्तुधनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।हसन्विद्रावयामासदिशस्तुशरवृष्टिभिः ।।6.52.25।।
ধূম্ৰাক্ষ ধনুৰ হাতে লৈ ৰণমূৰ্ধনীত হঁহি হঁহি শৰবৃষ্টি বৰষাই, বানৰসকলক সকলো দিশলৈ ছিটাই পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰিলে।
Verse 26
धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।
ধূম্ৰাক্ষে পীড়িত আৰু ব্যথিত হোৱা সৈন্যক দেখি মাৰুতি (হনুমান) ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; বিশাল শিলা উঠাই ধৰি সি তাৰ সন্মুখলৈ ঘূৰি গ’ল।
Verse 27
क्रोधाद् द्विद्द्विगुणताम्राक्षःपितृस्तुल्यपराक्रमः ।शिलांतांपातयामासधूम्राक्षस्यरथंप्रति ।।6.52.27।।
ক্ৰোধে তাম্ৰনেত্ৰ বীৰ—পিতৃসম পৰাক্ৰমী—সেই শিলাখন ধূম্ৰাক্ষৰ ৰথৰ প্ৰতি জোৰে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 28
आपततनींशिलांदृष्टवागदामुद्यम्यसम्भ्रमात् ।रथादाप्लुत्यवेगेनवसुधायांव्यतिष्ठत ।।6.52.28।।
নিজৰ ওপৰত ধাৱমান শিলাখন দেখি সি আতংকত গদা উঠাই ধৰিলে; ৰথৰ পৰা বেগে জঁপিয়াই নামি পৃথিৱীত দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 29
साप्रमथ्यरथंतस्यनिपपातशिलाभुवि ।सचक्रकूबरसाश्वंसध्वजंसशरासनम् ।।6.52.29।।
সেই শিলটোৱে তেওঁৰ ৰথখন চুৰমাৰ কৰি মাটিত পৰিল; চকা, অক্ষদণ্ড, ঘোঁৰা, পতাকা আৰু ধনুৰ সৈতে ৰথখন ধ্বংস হ’ল।
Verse 30
सभङ् क्त्वातुरथंतस्यहनुमान् मारुतात्मजः ।रक्षसांकदनंचक्रेसस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।।6.52.30।।
তেখেতৰ ৰথখন ভঙাৰ পিছত, পৱনপুত্ৰ হনুমানে গছ, গছৰ গুৰি আৰু ডালৰ দ্বাৰা ৰাক্ষসসকলৰ মাজত হাহাকাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 31
विभिन्नशिरसोभूत्वाराक्षसाश्शोणितोक्षिता: ।द्रुमैःप्रमथिताश्चान्येनिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.31।।
মূৰ ফাটি যোৱা আৰু তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হোৱা সেই ৰাক্ষসসকলে গছৰ দ্বাৰা পিষ্ট হৈ পৃথিৱীত ঢলি পৰিল।
Verse 32
विद्राव्यराक्षसंसैन्यंहनुमान्मारुतात्मजः ।गिरिशशिखरमादायधूम्राक्षमभिदुद्रुवे ।।6.52.32।।
ৰাক্ষস সেনাক পৰাস্ত কৰি, পৱনপুত্ৰ হনুমানে এটা পৰ্বতৰ শিখৰ তুলি ললে আৰু ধূম্ৰাক্ষৰ ফালে খেদি গ’ল।
Verse 33
तमापतन्तंधूम्राक्षोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।विनर्दमानःसहसाहनूमन्तमभिद्रवत् ।।6.52.33।।
হনুমান ধাৱি আহি থকা দেখি, পৰাক্ৰমী ধূম্ৰাক্ষে গদা উঠাই; ভয়ংকৰ গর্জন কৰি সোঁচাকৈ সহসা হনুমানৰ ওপৰত ধাৱি আহিল।
Verse 34
तस्यक्रुद्धस्यरोषेणगदांतांबहुकण्टकाम् ।पातयामासधूम्राक्षोमस्तकेऽथहनूमतः ।।6.52.34।।
ৰোষে ক্ৰুদ্ধ ধূম্ৰাক্ষে বহু কাঁটাযুক্ত সেই গদাখন হনুমানৰ মস্তকৰ ওপৰত জোৰেৰে আঘাত কৰি পেলালে।
Verse 35
ताडितःसतयातत्रगदयाभीमरूपया ।सकपिर्मारुतबलस्तंप्रहारमचिन्तयन् ।।6.52.35।।धूम्राक्षस्यशिरोमध्येगिरिशृङ्गमपातयत् ।
তাত ভীষণৰূপ গদাৰে আঘাত পাইলেও, মাৰুতসম বলৱান সেই কপিয়ে সেই প্ৰহাৰক অগণ্য কৰি ধূম্ৰাক্ষৰ শিৰোমধ্যত গিৰিশৃংগ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 36
सविस्फारितसर्वाङ्गोगिरिशृङ्गेणताडितः ।पपातसहसाभूमौविकीर्णइवपर्वतः ।।6.52.36।।
গিৰিশৃংগৰ আঘাতে তাৰ সৰ্বাঙ্গ বিস্তাৰিত হৈ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল; সি হঠাতে ভূমিত পৰিল—যেন খণ্ডিত হৈ পৰ্বত ভাঙি ঢলি পৰে।
Verse 37
धूम्राक्षंनिहतंदृष्टवाहतशेषानिशाचराः ।।6.52.37।।त्रस्ताःप्रविविशुर्लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।
ধূম্ৰাক্ষ নিহত হোৱা দেখি অৱশিষ্ট নিশাচৰসকল আতংকিত হ’ল; প্লৱংগমসকলে বধ কৰি থাকিলেও সিহঁতে লংকাৰ ভিতৰলৈ পলাই প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 38
सतुपवनसुतोनिहत्यशत्रून्क्षतजवहरिस्सरितश्चसन्निकीर्य ।रिपुवधजनितश्रमोमहात्मामुदमगमत्कपिभिःसुपूज्यमानः ।।6.52.38।।
পৱনপুত্ৰ হনুমানে শত্রুসকলক নিধন কৰি ৰণভূমিত ৰক্তনদীৰ দৰে ধাৰা ছটিয়াই দিলে। ৰিপুবধজনিত শ্ৰমত ক্লান্ত সেই মহাত্মা, বানৰসকলৰ দ্বাৰা সুপূজিত হৈ আনন্দ লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is protective intervention under battlefield distress: Hanumān responds to the allied army’s dispersion by targeting the enemy commander’s mobility (the chariot) and then neutralizing the commander himself, illustrating a war-ethic of safeguarding the collective while ending immediate harm efficiently.
Though largely non-dialogic, the chapter’s upadeśa is conveyed through narrative causality: steadfastness under injury, disciplined courage, and timely leadership can reverse panic. Valor is framed not as rage alone but as purposeful action that restores order and protects allies.
Laṅkā functions as the strategic landmark—both the contested city and the psychological refuge for routed rākṣasas. The repeated use of mountains, rocks, and trees as weapons also foregrounds the epic’s ‘martial landscape,’ where terrain becomes an active instrument of combat.