Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাজসভাত নীতি-উপদেশক কেন্দ্ৰ কৰি এক গভীৰ বিচ্ছেদ দেখুওৱা হৈছে। বিভীষণে ৰাৱণৰ মঙ্গলৰ বাবে হিতবচন কয়, কিন্তু ৰাৱণক ‘কাল-চোদিত’—ভাগ্য/মৃত্যুৰ প্ৰেৰিত—বুলি বৰ্ণনা কৰি তেওঁ কঠোৰ বাক্যৰে উত্তৰ দিয়ে। অনাৰ্য (অধাৰ্মিক/অযোগ্য) লোকৰ সৈতে বন্ধুত্বৰ নিষ্ফলতা বুজাবলৈ ৰাৱণে উপমাৰ শৃংখলা তোলে—পদ্মপাতত পানী নাথাকে, মধু আস্বাদন কৰি কৃতজ্ঞতা নথকা ভোমোৰা, স্নান কৰি পুনৰ নিজকে মলিন কৰা হাতী, আৰু শৰৎকালীন মেঘ গর্জে কিন্তু সেঁচ নকৰে—এইবোৰে গুণহীন ঠাইত ধৰ্মৰ ফল নথকাৰ কথা দৃঢ় কৰে। লগতে তেওঁ বিভীষণক ধমক দিয়ে, আন কোনোবাই এনেকুৱা কথা ক’লে তৎক্ষণাৎ দণ্ড হ’লহেঁতেন। ন্যায়বাদী বিভীষণ গদা ধৰি চাৰিজন ৰাক্ষসসহ উঠি আকাশলৈ উঠি ৰাৱণক তিৰস্কাৰ কৰে—জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ মৰ্যাদা সন্মানযোগ্য, কিন্তু ৰাৱণ ধৰ্মপথৰ পৰা বিচ্যুত। তেওঁ এক মূল নীতি উচ্চাৰে: মিঠা কথা কোৱা লোক বহু, কিন্তু অপ্ৰিয় হলেও হিতকৰ সত্য কোৱা আৰু সেই সত্য শুনা লোক অতি দুৰ্লভ। তেওঁ সতৰ্ক কৰে যে ৰাৱণ মৃত্যুৰ পাসত বাঁধ খাইছে আৰু ৰামৰ অগ্নিসদৃশ বাণে আঘাত কৰিব; কালৰ গ্ৰাসত পৰিলে মহাবীৰো পতিত হয়। শেষত বিভীষণে বিধিপূৰ্বক বিদায় লয়, জ্যেষ্ঠৰ হিতৈষী হৈ কোৱা কথাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে, ৰাৱণক নিজে আৰু লংকাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দি প্ৰস্থান কৰে। কথকতাই সাধাৰণ সত্য ৰূপে কয়—যাৰ মৃত্যু ওচৰ চাপি আহে, তেওঁ বন্ধুৰ সদুপদেশ গ্ৰহণ নকৰে।
Shlokas
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
বিভীষণে হিতকৰ আৰু সুদৃঢ় বাক্য ক’লেও, কালৰ প্ৰেৰণা পাই মৃত্যুৰ সন্নিহিত ৰাৱণে কঠোৰ বাক্যৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
চিনাকি প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ সৈতে বা ক্ৰুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ সৈতে থাকিব পাৰি; কিন্তু মিত্ৰ বুলি কৈ শত্রুৰ সেৱা কৰা লোকৰ সৈতে একেলগে বাস কৰা উচিত নহয়।
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
হে ৰাক্ষস, সকলো লোকতে জ্ঞাতিসকলৰ স্বভাৱ মই জানো; নিজৰেই জ্ঞাতি বিপদত পৰিলে এই আত্মীয়সকলে সদায় পুনঃপুনঃ হৰ্ষিত হয়।
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
হে ৰাক্ষস, প্ৰধানজন সক্ষম, বিদ্বান আৰু ধৰ্মশীল, আৰু শূৰ হলেও, নিজৰ জ্ঞাতিসকলে তাক অৱমাননা কৰে আৰু পৰিভৱো কৰে।
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
জ্ঞাতিসকল ভয়ংকৰ হ’ব পাৰে: সদায় পৰস্পৰে আনন্দিত যেন দেখুৱাই, আনৰ বিপদত আততায়ীৰ দৰে উল্লসিত হয়; হৃদয় গোপনে ৰাখি ভয় জগায়।
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
শুনা যায় যে কেতিয়াবা পদ্মবনত, পাস ধৰা মানুহক দেখি হাতীয়ে শ্লোক গাইছিল। মই যি কওঁ, সেই শ্লোকসমূহ শুনা।
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
অগ্নি নহয়, আন অস্ত্ৰ নহয়, পাসো আমাৰ বাবে সঁচাকৈ ভয়ংকৰ নহয়; কিন্তু স্বাৰ্থত প্ৰবৃত্ত ঘোৰ নিজৰ জ্ঞাতিসকলেই ভয়ংকৰ।
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
সন্দেহ নাই: সিহঁতে ইয়াত আমাক ধৰা উপায়সমূহ ক’ব। সকলো ভয়ৰ ভিতৰত নিজৰ জ্ঞাতিৰ পৰা উঠা ভয়েই সৰ্বাধিক কষ্টকৰ—ই আমাক ভালদৰে বিদিত।
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
গৰুত সম্পদ আছে; ব্ৰাহ্মণত দম (আত্মসংযম) আছে; স্ত্ৰীসকলত চঞ্চলতা আছে; আৰু নিজৰ জ্ঞাতিৰ পৰা ভয় জন্মে।
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
হে সৌম্য, তুমি এইটো সহিব নোৱাৰা: মই লোকৰ সন্মানপ্ৰাপ্ত, ঐশ্বৰ্যবান, উচ্চকুলজাত আৰু জ্ঞাতিসকলৰ শিৰত অৱস্থিত।
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
যেনেকৈ পদ্মপাতত পৰি থকা পানীৰ বিন্দু আঁটি নাথাকে, তেনেকৈ অনাৰ্যসকলৰ সঙ্গতিত সঁচা বন্ধন বা স্থায়ী মিত্ৰতা জন্মে নাহে।
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
যেনেকৈ তৃষ্ণাতুৰ ভ্ৰমৰে মধুৰ ৰস পাই লোৱাৰ পাছত সঁচা অনুৰাগ নাথাকে, তেনেকৈ—তেওঁৰ ইঙ্গিত মতে—অনাৰ্যসকলৰ মাজত সত্য স্নেহ-সৌহাৰ্দ নাথাকে।
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
যেনেকৈ গজে স্নান কৰি শুঁড়েৰে ধূলি তুলি নিজৰ দেহকেই মলিন কৰে, তেনেকৈ অনাৰ্যসকলৰ সঙ্গতিয়ে নিজৰ শুভ অৱস্থাকো দুষিত কৰে।
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
যেনেকৈ শৰৎকালৰ মেঘ গৰ্জি বৃষ্টি ঢালিলেও দীঘলীয়া সেঁতসেঁতে নাথাকে, তেনেকৈ অনাৰ্যসকলৰ মাজত সৌহৃদৰ উষ্ণতা স্থায়ী নহয়।
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
যেনেকৈ মধুকৰে তৃষ্ণাত কাশফুলৰ ৰস পান কৰিলেও তাত সত্য মাধুৰ্য নাপায়, তেনেকৈ অনাৰ্যসকলৰ মাজত সত্য সৌহৃদ নাপোৱা যায়।
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
হে নিশাচৰ! আন কোনোবাই এনেকুৱা কথা ক’লে এই মুহূৰ্ততে তাৰ প্ৰাণান্ত কৰিলোঁহেঁতেন; কিন্তু তই—ধিক্, কুলকলংক!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
এনেদৰে কঠোৰ বাক্য শুনি, ন্যায়নিষ্ঠ বিভীষণে গদা হাতত লৈ চাৰিজন ৰাক্ষসসহ জঁপিয়াই উঠিল।
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
এনেদৰে কঠোৰ বাক্য শুনি, ন্যায়নিষ্ঠ বিভীষণে গদা হাতত লৈ চাৰিজন ৰাক্ষসসহ জঁপিয়াই উঠিল।
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
তেতিয়া ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত শ্ৰীমান বিভীষণ অন্তৰীক্ষলৈ উঠি গৈ ৰাক্ষসাধিপতি নিজৰ ভ্ৰাতাক এই বাক্য ক’লে।
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
হে ৰাজন, তুমি মোৰ ভ্ৰাতা; যি ইচ্ছা কৰ, মোক কোৱা। তুমি জ্যেষ্ঠ, পিতৃসম মান্য; তথাপি তুমি ধৰ্মপথত স্থিত নহওঁ। কিন্তু তোমাৰ এই কঠোৰ বাক্য—অগ্ৰজৰ পৰা আহিলেও—মই ক্ষমা নকৰোঁ।
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
হে দশানন! হিতকামীয়ে সুনীতি সহ কোৱা কল্যাণকৰ বাক্যো, আত্মসংযমহীন আৰু কালৰ বশত পৰাসকল গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
হে ৰাজন, সদায় প্ৰিয়বচন কোৱা লোক সহজে পোৱা যায়; কিন্তু অপ্ৰিয় হলেও পথ্য বাক্য কোৱা ব্যক্তি আৰু তাক শুনিব পৰা শ্ৰোতা—দুয়ো দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
সকলো জীৱক অপহৰণ কৰা কালৰ পাশেৰে বন্ধা তুমি বিনাশৰ দিশে আগবাঢ়িছা; তোমাক উপেক্ষা কৰা উচিত নহয়—যেনেকৈ জ্বলি থকা ঘৰক উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
দীপ্ত অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা, কঞ্চন-ভূষণে বিভূষিত তোমাক ৰামৰ তীক্ষ্ণ শৰৰে নিহিত হোৱা অৱস্থাত মই দেখা ইচ্ছা নকৰোঁ।
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
ৰণক্ষেত্ৰত শূৰ, বলৱান আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ হলেও, কালৰ গ্ৰাসত পৰিলে তেওঁলোকে বালুকাৰ বাঁধৰ দৰে ধ্বসে পৰে।
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
মই যি ক’লোঁ, সেয়া ক্ষমা কৰিবা; তুমি জ্যেষ্ঠ, তোমাৰ হিত কামনা কৰিয়েই মই কৈছিলোঁ। সকলো প্ৰকাৰে নিজকে ৰক্ষা কৰা, আৰু ৰাক্ষসসকলসহ এই পুৰীকো ৰক্ষা কৰা। তোমাৰ স্বস্তি হওক; মই গ’লোঁ—মোৰ অবিহনে সুখী হোৱা।
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
হে ৰাক্ষস, প্ৰধানজন সক্ষম, বিদ্বান আৰু ধৰ্মশীল, আৰু শূৰ হলেও, নিজৰ জ্ঞাতিসকলে তাক অৱমাননা কৰে আৰু পৰিভৱো কৰে।
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
হে নিশাচৰ! তোমাৰ মঙ্গল কামনাৰে তোমাক নিবাৰণ কৰিবলৈ মই কোৱা বাক্য তোমাৰ মনত ৰুচে নাহে। যেতিয়া অন্তকাল আহে আৰু আয়ুষ ক্ষয় হয়, তেতিয়া মানুহে সুহৃদে কোৱা হিতোপদেশো গ্ৰহণ নকৰে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.