Sarga 98
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৯৮ত বৃহৎ ক্ষয়াত্মক যুদ্ধৰ মাজতে এক নিৰ্ণায়ক একক-যুদ্ধৰ বৰ্ণনা আছে। নিজৰ বাহিনী ভাঙি পৰাৰ লগতে বীৰূপাক্ষৰ পতনত ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণ মহোদৰক “বিজয়ৰ আশা” বুলি ধৰি, ৰাজ-অনুগ্রহৰ ঋণ অসাধাৰণ বীৰত্বেৰে শোধিবলৈ আদেশ দিয়ে। মহোদৰ অগ্নিত পতঙ্গৰ দৰে বানৰ-সেনাৰ মাজত সোমাই বহুজনক নিধন কৰে আৰু দলসমূহ ছিন্নভিন্ন কৰি তোলে। পলাই যোৱা বানৰসকলক সুগ্ৰীৱ স্থিৰ কৰে আৰু মহোদৰৰ সৈতে দ্বন্দ্ব আৰম্ভ হয়; অস্ত্ৰ-প্ৰতিস্ত্ৰৰ ক্ৰমে তীব্ৰতা বাঢ়ে—শিল, শালগছ গদাৰ দৰে, লৌহ পৰিঘ, গদা, আৰু শেষত খড়্গ-ঢালৰ যুদ্ধ। উপমাৰে সেনাৰ ক্লান্তি আৰু ব্যক্তিগত সংঘাতৰ ঘনীভৱন দেখুওৱা হয়। শেষত মহোদৰ আটকি থকা খড়্গ উলিয়াবলৈ ব্যস্ত থাকোঁতেই সুগ্ৰীৱে তাৰ মূৰ কাটি পেলায়; ৰাক্ষসসকল আতংকিত হৈ পলাই যায়, বানৰসকল উল্লাস কৰে, আৰু ৰাৱণৰ ক্ৰোধ অধিক প্ৰজ্বলিত হয়—ই যুদ্ধৰ কৌশলগত মোড় আৰু সংকটত নেতৃত্বৰ নৈতিক দৃষ্টান্ত।
Shlokas
Verse 1
हन्यमानेबलेतूर्णमन्योन्यंतेमहामृथे ।सरसीवमहाघर्मेसोपक्षीणेबभूवतुः ।।6.98.1।।
সেই মহাসমৰত, বাহিনীবোৰে ত্বৰিতে পৰস্পৰক বিনাশ কৰোঁতে, সিহঁত গ্ৰীষ্মৰ প্ৰচণ্ড তাপত জল ক্ষয় হোৱা সৰোবৰৰ দৰে দেখা দিলে।
Verse 2
स्वबलस्यविघातेनविरूपाक्ष्वधेन च ।बभूवद्विगुणंक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.98.2।।
নিজ বাহিনীৰ বিধ্বংস আৰু বিৰূপাক্ষৰ বধৰ বাবে ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণ দ্বিগুণ ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 3
प्रक्षीणंतुबलंदृष्टवावध्यमानंवलीमुखैः ।बभूवास्यव्यथायुद्धेप्रेक्ष्यदैवविपर्ययम् ।।6.98.3।।
বানৰ-যোদ্ধাসকলৰ হাতে নিজৰ সেনা বহুত ক্ষীণ হৈ নিধন হোৱাটো দেখি, যুদ্ধমধ্যতে সি গভীৰ ব্যথাত কাতৰ হ’ল; দেৱবিধিৰ বিপৰ্যয় দেখি শোকাকুল হ’ল।
Verse 4
उवाच च समीपस्थंमहोदरमरिन्दमम् ।अस्मिन्कालेमहाबाहोजयाशात्वयिमेस्थिता ।।6.98.4।।
তাৰ পাছত ৰাৱণে ওচৰত থিয় হৈ থকা শত্রুদমন মহোদৰক ক’লে: “এই সময়ত, মহাবাহো, মোৰ জয়ৰ আশা তোমাৰ ওপৰতে স্থিত।”
Verse 5
जहिशत्रुचमूंवीरदर्शयाद्यपराक्रमम् ।भर्तृपिण्डस्यकालोऽऽयंनिर्देष्टुंसाधुयुध्यताम् ।।6.98.5।।
“হে বীৰ, শত্রুসেনাক বিনাশ কৰি আজি তোমাৰ পৰাক্ৰম দেখুৱা। প্ৰভুৰ অন্ন-পিণ্ডৰ ঋণ শোধাৰ এই সময়; সেয়ে ভালদৰে যুদ্ধ কৰা।”
Verse 6
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वाराक्षसेन्द्रोमहोदरः ।प्रविवेशारिसेनांतांपतङ्गइवपावकम् ।।6.98.6।।
এইদৰে কোৱা হ’লে, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহোদৰে “তথাস্তু” বুলি কৈ, পতঙ্গ যেনেকৈ অগ্নিত পৰে তেনেকৈ সেই শত্রুসেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 7
ततस्सकदनंचक्रेवानराणांमहाबलः ।भर्तृवाक्येनतेजस्वीस्वेनवीर्येणचोदितः ।।6.98.7।।
তাৰ পাছত মহাবলৱান তেজস্বী যোদ্ধাই বানৰসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ সংহাৰ ঘটালে; স্বামীৰ বাক্যত প্ৰেৰিত আৰু নিজৰ বীৰ্য্য-পরাক্ৰমে উদ্দীপ্ত আছিল।
Verse 8
वानराश्चमहासत्त्वाःप्रगृह्वःविपुलाशशिलाः ।प्रविश्यारिबलंभीमंजघ्नुस्तेरजनीचरान् ।।6.98.8।।
মহাসত্ত্ববান বানৰসকলেও বৃহৎ শিলা তুলি ধৰি ভয়ংকৰ শত্রুবলত প্ৰৱেশ কৰি সেই ৰজনীচৰ ৰাক্ষসসকলক প্ৰহাৰ কৰি নিধন কৰিলে।
Verse 9
महोदरस्तुसङ्कृद्धश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।चिच्छेदपाणिपादोरुन्वानराणांमहाहवे ।।6.98.9।।
কিন্তু মহোদৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ, সেই মহাযুদ্ধত কাঞ্চনভূষিত শৰদ্বাৰা বানৰসকলৰ হাত, পা আৰু উৰু কাটি পেলালে।
Verse 10
ततस्तेवानरास्सर्वेराक्षसैरर्दिताभृशम् ।दिशोदशद्रुताःकेचित्केचित्सुग्रीवमाश्रिताः ।।6.98.10।।
তাৰ পাছত ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা অতিশয় পীড়িত সেই সকলো বানৰ দহো দিশলৈ ছিটিকি দৌৰিলে; কিন্তু কিছুমানে সুগ্ৰীৱৰ আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 11
प्रभग्नांसमरेदृष्टवावानराणांमहाचमूम् ।अभिदुद्रावसुग्रीवोमहोदरमनन्तरम् ।।6.98.11।।
সমৰত বানৰসকলৰ মহাবাহিনী ভগ্ন হোৱা দেখি, সুগ্ৰীৱ তৎক্ষণাৎ মহোদৰৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 12
प्रगृह्यविपुलांघोरांमहीधरसमांशिलाम् ।चिक्षेप स महातेजास्तद्वधायहरीश्वरः ।।6.98.12।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী বানৰেশ্বৰে পৰ্বতসম বিশাল আৰু ভয়ংকৰ শিলাখন ধৰি, তাক বধ কৰিবলৈ উদ্দেশ্য কৰি জোৰে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 13
तामापततनींसहसाशिलांदृष्टवामहोदरः ।असम्भ्रान्तस्ततोबाणैर्निर्बिभेददुरासदाम् ।।6.98.13।।
নিজৰ ফালে হঠাতে ধাৱি অহা সেই দুৰাসদ শিলাখন দেখি মহোদৰ অচলচিত্তে থাকিল; তৎক্ষণাৎ বাণেৰে তাক ভেদি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 14
रक्षसातेनबाणौघैर्निकृत्तासासहस्रधा ।निपपातशिलाभूमौगृध्रचक्रमिवाकुलम् ।।6.98.14।।
সেই ৰাক্ষসৰ বাণবৃষ্টিত শিলাখন সহস্ৰ খণ্ডত কটা পৰিল আৰু গৃধ্ৰচক্ৰৰ দৰে আকুল হৈ ছিটিকি পৰি ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 15
तांतुभिन्नांशिलांदृष्टवासुग्रीवःक्रोधमूर्छितः ।सालमुत्पाट्यचिक्षेपराक्षसेरणमूर्थनि ।।6.98.15।।
ভাঙি যোৱা শিলাখন দেখি সুগ্ৰীৱ ক্ৰোধমূৰ্ছিত হ’ল; ৰণমধ্যত শাল গছ উভালি ৰাক্ষসৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 16
शरैश्चविददारैनंशूरःपरपुरञ्जयः ।स ददर्शततःक्रुद्धःपरिघंपतितंभुवि ।।6.98.16।।
সেই শূৰ, শত্রুদুৰ্গবিজয়ী বীৰে বাণেৰে তাক বিদাৰণ কৰিলে; তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ হৈ পৰিঘসদৃশ গদাখন ভূমিত পতিত হোৱা দেখিলে।
Verse 17
आविध्यतु स तंदीप्तंपरिघंतस्यदर्शयन् ।परिघाग्रेणवेगेनजघानास्यहयोत्तमान् ।6.98.17।।
সেই দীপ্ত পৰিঘখন ঘূৰাই তাক তেওঁৰ আগত প্ৰদৰ্শন কৰি, পৰিঘৰ অগ্ৰভাগে মহাবেগে আঘাত কৰি মহোদৰৰ শ্ৰেষ্ঠ অশ্বসমূহক নিধন কৰিলে।
Verse 18
तस्माद्धतहयावदीरःसोऽऽवप्लुत्यमहारथात् ।गदांजग्राहसंक्रुद्धोराक्षसोऽऽथमहोदरः ।।6.98.18।।
অশ্বসমূহ নিধন হোৱাত ৰাক্ষস-বীৰ মহোদৰ মহাৰথৰ পৰা লাফ মাৰি নামি, ক্ৰোধে গদা ধৰি ল’লে।
Verse 19
गदापरिघहस्तौतौयुधिवीरौसमीयतुः ।नर्दन्तौगोवृषप्रख्यौघनाविवसविद्युतौ ।।6.98.19।।
যুদ্ধভূমিত গদা আৰু পৰিঘ হাতে ধৰি সেই দুজন বীৰ পৰস্পৰৰ দিশে আগবাঢ়িল; মহাবৃষভৰ দৰে গর্জন কৰি, বিদ্যুৎ ঝলমল কৰা ঘন মেঘৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 20
ततःक्रुद्धोगदांतस्यैचिक्षेपरजनीचरः ।ज्वलतनींभास्कराभासांसुग्रीवायमहोदरः ।।6.98.20।।
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ ৰাত্ৰিচৰ ৰাক্ষস মহোদৰে সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময় জ্বলন্ত গদাখন সুগ্ৰীৱৰ দিশে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 21
गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।
সেই ভয়ংকৰ মহাযুদ্ধত ক্ৰোধে ৰক্তিম নয়নধাৰী মহাবলী সুগ্ৰীৱে মহাহৱত ধাৱি অহা মহোদৰৰ গদাৰ ওপৰত নিজৰ পৰিঘ উঠাই প্ৰহাৰ কৰিলে। সেই আঘাতত গদা চূৰ্ণ হৈ ভূমিতলত পৰি গ’ল।
Verse 22
गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।
সেই ভয়ংকৰ মহাযুদ্ধত ক্ৰোধে ৰক্তিম নয়নধাৰী মহাবলী সুগ্ৰীৱে মহাহৱত ধাৱি অহা মহোদৰৰ গদাৰ ওপৰত নিজৰ পৰিঘ উঠাই প্ৰহাৰ কৰিলে। সেই আঘাতত গদা চূৰ্ণ হৈ ভূমিতলত পৰি গ’ল।
Verse 23
ततोजग्राहतेजस्वीसुग्रीवोवसुधातलात् ।आयसंमुसलंघोरंसर्वतोहेमभूषितम् ।।6.98.23।।
তাৰ পাছত তেজস্বী সুগ্ৰীৱে বসুধাতলৰ পৰা চাৰিওফালে সোণৰ অলংকাৰে ভূষিত ভয়ংকৰ লোহাৰ মুসল উঠাই ল’লে।
Verse 24
स तमुद्यम्यचिक्षेपसोऽऽप्यन्यांव्याक्षिपद्गदाम् ।भिन्नावन्योन्यमासाद्यपेततुद्दरणीतले ।।6.98.24।।
সুগ্ৰীৱে সেই মুসল উঠাই নিক্ষেপ কৰিলে; মহোদৰেও প্ৰতিউত্তৰত আন এটা গদা নিক্ষেপ কৰিলে। মধ্যাকাশত পৰস্পৰক আঘাত কৰি দুয়োটা অস্ত্ৰ ভাঙি ভূমিতলত পৰি গ’ল।
Verse 25
ततोग्नप्रहरणौमुष्टिभ्यांतौसमीयतुः ।तेजोबलसमाविष्टौदीप्ताविवहुताशनौ ।।6.98.25।।
তাৰ পাছত অস্ত্ৰ ভাঙি যোৱাত তেওঁলোক দুয়ো মুষ্টিৰে মুখামুখি হ’ল। তেজ আৰু বলত পৰিপূৰ্ণ, দুটা জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত হৈ আছিল।
Verse 26
जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंवेदतुश्चपुनःपुनः ।तलैश्चान्योन्यमहत्यपेततुश्चमहीतले ।।6.98.26।।
তাৰ পাছত তেওঁলোক দুয়ো পৰস্পৰক পুনঃপুনঃ আঘাত কৰি গর্জন কৰিলে। হাতৰ তলুৱাৰে ডাঙৰকৈ চপেটা মাৰি মাৰি ভূমিতলত পৰি গড়াগড়ি খালে।
Verse 27
उत्पेततुस्ततस्तूर्णंजघ्नतुश्चपरस्परम् ।भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ।।6.98.27।।
তেতিয়াই সেই দুজন অপৰাজিত বীৰ তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই উঠি পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে; বাহুবলে একে-আনক ঠেলি ধৰি কুস্তিযুদ্ধত লিপ্ত হ’ল।
Verse 28
जग्मतुस्तौश्रमंवीरौबाहुयुधेपरंतपौ ।अजहारतदाखडगमदूरपरिवर्तिनम् ।।6.98.28।।राक्षसश्चर्मणासार्धंमहावेगोमहोदरः ।
বাহুযুদ্ধত শত্রুতাপক সেই দুজন বীৰ ক্লান্ত হ’ল। তেতিয়া মহাবেগী ৰাক্ষস মহোদৰে ওচৰত পৰি থকা খড়্গ আৰু চর্ম (ঢাল) উঠাই ল’লে।
Verse 29
थैव च महाखडगंचर्मणापतितंसह ।।6.98.29।।जग्राहवानरश्रेष्ठस्सुग्रीवोवेगवत्तरः।।
ঠিক তেনেদৰে, বানৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু অধিক বেগৱান সুগ্ৰীৱে তাত পৰি থকা মহাখড়্গ আৰু চর্ম (ঢাল) হাতত তুলিলে।
Verse 30
तौतुरोषपरीताङ्गौनर्दन्तावभ्यधावताम् ।।6.98.30।।उद्यतासीरणेहृष्टावुभौशस्त्रविशारदौ ।
তেতিয়া ক্ৰোধে আৱৃত অঙ্গ লৈ গর্জন কৰি সেই দুয়ো জনে পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱি আহিল। ৰণক্ষেত্ৰত হৃষ্টচিত্তে তৰোৱাল উচলাই, দুয়ো শস্ত্ৰবিশাৰদ বীৰ আগবাঢ়িল।
Verse 31
दक्षिणंमण्डलंचोभौसुतूर्णंसम्परीयतुः ।।6.98.31।।अन्योन्यमभिसङ्कृद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ।
তাৰ পাছত দুয়ো জনে দহিণ দিশে অতি তুৰন্তে বৃত্তাকাৰে ঘূৰিল; পৰস্পৰৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হৈ, জয়ত মন স্থিৰ কৰি পুনৰ ওচৰ চাপিল।
Verse 32
तुशूरोमहावेगोवीर्यश्लाघीमहोदरः ।।6.98.32।।महाचर्मणितंखडगंपातयामासदुर्मतिः ।
কিন্তু শূৰ, মহাবেগী আৰু নিজৰ বীৰ্য গৌৰৱ কৰা মহোদৰ—দুৰ্মতি—সুগ্ৰীৱৰ মহাচৰ্ম ঢালৰ ওপৰত নিজৰ তৰোৱাল জোৰেৰে পেলালে।
Verse 33
लग्नमुत्कर्षतःखडगंखडगेनकपिकुञ्जरः ।।6.98.33।।जहारसशिरस्त्राणंकुण्डलोपहितंशिरः ।
খড্গখন লাগি ধৰি থকাৰ বাবে মহোদৰে তাক টানি উলিয়াবলৈ ধৰোঁতেই, কপিকুঞ্জৰ সুগ্ৰীৱে নিজৰ তৰোৱালে শিৰস্ত্ৰাণে ৰক্ষিত আৰু কুণ্ডলে শোভিত তাৰ মূৰ কাটি পেলালে।
Verse 34
निकृत्तशिरसस्तस्यपतितस्यमहीतले ।।6.98.34।।तद्बलंराक्षसेन्द्रस्यदृष्टवातत्र न तिष्टते ।
তাৰ মূৰ কাটি মাটিত পৰি থাকিল; সেই দৃশ্য দেখি ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সৈন্যবাহিনী তাত আৰু থিয় হৈ নাথাকিল, পিছু হটিল।
Verse 35
हत्वांतंवानरैस्सार्धंननादमुदितोहरिः ।।6.98.35।।चुक्रोध च दशग्रीवोबभौहृष्टश्चराघवः ।
তাক বানৰসকলৰ সৈতে বধ কৰি, আনন্দিত সুগ্ৰীৱে উচ্চ গর্জন কৰিলে। দশগ্ৰীৱ ক্ৰোধিত হ’ল, আৰু ৰাঘৱ হর্ষিত হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 36
विषण्णवदनास्सर्वेराक्षसादीनचेतसः ।।6.98.36।।विद्रवन्तिततस्सर्वेभयवित्रस्तचेतसः ।
বিষণ্ণ মুখ আৰু দীনচিত্ত হোৱা সকলো ৰাক্ষস, ভয়ত আতংকিত মন লৈ তাতৰ পৰা সকলোৱে পলাই গ’ল।
Verse 37
महोदरंतंन्वििपात्यभूमौमहागिरेःकीर्णमिवैकदेशम् ।सूर्यात्मजस्तत्ररराजलक्ष्म्यसूर्यस्स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ।।6.98.37।।
মহোদৰক ভূমিত নিপাত কৰি—যেন মহাগিৰিৰ একাংশ ছিটকি পৰিল—সেই ঠাইত সূৰ্য্যাত্মজে লক্ষ্মীৰে দীপ্ত হৈ ৰ’ল; নিজৰ তেজে জ্বলন্ত অপ্রধর্ষ্য সূৰ্য্যৰ দৰে।
Verse 38
তাৰ পাছত বানৰাধিপতিয়ে যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগতেই বিজয় লাভ কৰিলে; আৰু তাক দেখি সুৰ, সিদ্ধ, যক্ষ তথা পৃথিৱীৰ অসংখ্য প্ৰাণীসমূহ আনন্দত উল্লসিত হৈ উঠিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s framing of Mahodara’s duty as repayment for royal sustenance—an articulation of warrior obligation—countered by Sugriva’s leadership response to a collapsing line, where restoring morale becomes an ethical act of kingship in war.
The chapter contrasts compelled loyalty to an unjust ruler with principled leadership in crisis: Ravana’s hope is outsourced to force, while Sugriva embodies responsibility toward his troops, showing that victory in the epic is tied to disciplined agency, not merely ferocity.
No named city-gates or landmarks are foregrounded; instead, the “battlefield of Lanka” is mapped through culturally salient martial objects—parigha, gada, sword-and-shield, gold-adorned arrows—and through stock similes (midsummer lakes drying) that function as poetic landmarks.