Sarga 69
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৬৯ত ৰাজসভাৰ শোকৰ পৰা যুদ্ধৰ তীব্ৰ গতিলৈ কাহিনী ঘূৰি যায়। ত্ৰিশিৰাই কুম্ভকৰ্ণৰ মৃত্যুত ৰাৱণৰ বিলাপক তিৰস্কাৰ কৰি ৰাজধৰ্মৰ কথা স্মৰণ কৰায়—ৰাজাই সংযম আৰু স্থৈৰ্য্যৰে মন স্থিৰ ৰাখিব লাগে। তেওঁ ৰাৱণক তাৰ বৰদান আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ শক্তি মনত পেলাই পুনৰ উদ্যম জগাই তোলে। এই উপদেশেৰে উদ্দীপ্ত হৈ ৰাৱণে ছয়জন শ্ৰেষ্ঠ ৰাক্ষস নায়ক—ত্ৰিশিৰা, অতিকায়, দেৱান্তক, নৰান্তক, মহোদৰ আৰু মহাপাৰ্শ্ব—ক আভিষেক কৰাই মহা অস্ত্ৰেৰে সজ্জিত কৰি পঠিয়ায়; কিছুমান হাতীত, কিছুমান ৰথত, কিছুমান ঘোঁৰাত আৰোহী হয়। তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি মেঘগর্জনৰ দৰে, আৰু তাৰ প্ৰতি উত্তৰত বানৰ নায়কসকলে গর্জন কৰি গছ উভালি, পৰ্বত তুলি যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হয়। ঘোৰ সংঘৰ্ষত নৰান্তক জ্বলন্ত শূল/ভালাৰে বানৰসেনাৰ শাৰী ভাঙি আতংক সৃষ্টি কৰে। সুগ্ৰীৱে অঙ্গদক আদেশ দিয়ে—ঘোঁৰা-আৰোহী আক্রমণকাৰীক নিৰস্ত কৰ। অঙ্গদে নিৰস্ত্ৰ অৱস্থাতেই (নখ-দন্তক অস্ত্ৰ কৰি) নৰান্তকক আহ্বান জনাই বজ্ৰসম শূল নিক্ষেপ কৰিবলৈ কয় আৰু তাৰ ভয়ংকৰ আঘাত সহ্য কৰে। তাৰ পাছত হাতৰ তালুৰ এক প্ৰহাৰে নৰান্তকৰ ঘোঁৰাটোক মাটিত পেলাই দিয়ে; প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ মুষ্টিঘাত সহি, অঙ্গদে প্ৰত্যাঘাতত এনে প্ৰবল ঘুঁচা মাৰে যে নৰান্তকৰ বুকু ফাটি যায় আৰু সি নিহত হয়। আকাশত দেৱতা আৰু বানৰসকলৰ জয়ধ্বনি উঠে; অঙ্গদৰ এই দুষ্কৰ বিজয়ে বৃহৎ যুদ্ধত মনোবল পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।
এইদৰে শোকত দগ্ধ হৈ বিলাপ কৰি থকা দুষ্টাত্মা ৰাৱণক শুনি ত্ৰিশিৰাই তাক বচন ক’লে।
Verse 2
एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।
নিশ্চয়, হে তাত! আমাৰ মহাবীৰ—তোমাৰ মধ্য পিতা আৰু পিতৃভ্ৰাতা—হত হৈছে; কিন্তু, হে ৰাজন, সৎপুৰুষসকলে তোমাৰ দৰে বিলাপ নকৰে।
Verse 3
नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।
নিশ্চয়, হে প্ৰভু ৰাজন, ত্ৰিভুৱনকো বশ কৰিবলৈ তুমি পৰ্যাপ্ত; তেন্তে এইদৰে সাধাৰণ মানুহৰ দৰে হৈ নিজৰ বাবে কিয় শোক কৰিছা?
Verse 4
ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।
হে বীৰ, তোমাৰ ওচৰত ব্ৰহ্মদত্ত শক্তি আছে; কবচ, সায়ক আৰু ধনু-ধনুৰ্বাণো আছে। হাজাৰ গাধা-সংযুক্ত, মেঘগর্জনৰ দৰে ধ্বনিত হোৱা মহাৰথো তোমাৰ আছে।
Verse 5
त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।
তুমি বাৰে বাৰে নিৰস্ত্ৰ হৈও দেৱ আৰু দানৱসকলক পৰাভূত কৰিছা; এতিয়া সৰ্বায়ুধে সম্পন্ন হৈ ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম)ক দমন কৰিবলৈ তুমি যোগ্য।
Verse 6
कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।
হে মহাৰাজ, নিশ্চিন্তে স্থিৰ হৈ থাকক; মই ৰণক্ষেত্ৰলৈ ওলাই গৈ গৰুড়ে যেন পন্নগ সাপবোৰক উঠাই লৈ যায়, তেনেদৰে আপোনাৰ শত্ৰুসকলক উখলিম।
Verse 7
शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।
“যেনেকৈ দেৱৰাজ ইন্দ্ৰে শম্বৰক পতিত কৰিছিল আৰু বিষ্ণুৱে নৰকক নিধন কৰিছিল, তেনেকৈ আজি মই যুধিত ৰামক নিপাত কৰি ধৰা-শায়ী কৰিম।”
Verse 8
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।
ত্ৰিশিৰসৰ বাক্য শুনি ৰাক্ষসাধিপ ৰাৱণে, কালৰ প্ৰেৰণা পাই, নিজকে যেন পুনৰ জন্ম লাভ কৰা দৰে মনে কৰিলে।
Verse 9
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।
ত্ৰিশিৰাৰ কথা শুনি দেৱান্তক, নৰান্তক আৰু তেজস্বী অতিকায় যুদ্ধৰ বাবে উৎসাহিত হৈ পৰিল।
Verse 10
ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।
তাৰ পাছত ‘মই, মই’ বুলিয়েই গর্জন কৰি, নৈঋতসকলৰ মাজত বৃষভসম, শক্ৰতুল্য পৰাক্ৰমী ৰাৱণৰ বীৰ পুত্ৰসকল আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 11
अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।
তেওঁলোক সকলোৱে অন্তৰীক্ষত গতি কৰিব পাৰিছিল; সকলোৱে মায়াবিদ্যাত বিশাৰদ আছিল; সকলোৱে ত্ৰিদশসকলৰ দৰ্প চূৰ্ণকাৰী আছিল; আৰু সকলোৱে ৰণত দুৰ্জয় আছিল।
Verse 12
सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।
সকলেই অপাৰ বলসম্পন্ন আছিল; সকলোৰে কীৰ্তি দিশে-দিশে বিস্তৃত আছিল; আৰু সমৰত প্ৰৱেশ কৰিলে তেওঁলোক কেতিয়াও পৰাজিত হোৱা বুলি শুনা নাযায়—দেৱতা, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ বা মহানাগসকলৰ দ্বাৰাও নহয়।
Verse 13
सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।
সকলেই অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ বীৰ আছিল; সকলেই যুদ্ধকৌশলত পাৰদৰ্শী আছিল; সকলেই যজ্ঞবিধি আৰু পবিত্ৰ জ্ঞানত পণ্ডিত আছিল; আৰু সকলেই বৰদান লাভ কৰিছিল।
Verse 14
सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।
সূৰ্যসম তেজস্বী আৰু শত্রুবল চূর্ণকাৰী শতাধিক পুত্ৰেৰে বৃত হৈ ৰজা (ৰাৱণ) দীপ্তিমান হৈ উঠিল—যেন মহাদানৱৰ দৰ্পনাশক অমৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত ইন্দ্ৰ শোভে।
Verse 15
स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।
সেই পুত্ৰসকলক স্নেহে আলিঙ্গন কৰি, অলংকাৰৰে ভূষিত কৰি, প্ৰশস্ত মঙ্গল আশীৰ্বাদ দি সমৰত প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 16
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।
কুমাৰসকলৰ ৰক্ষাৰ্থে ৰাৱণে নিজৰ দুজন ভ্ৰাতা—যুদ্ধোন্মত্ত আৰু মত্ত—কো সমৰত প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 17
तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।
সেই মহাকায় যোদ্ধাসকলে শত্রুবিধ্বংসী মহাত্মা ৰাৱণক অভিবাদন কৰি, তেওঁৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি, যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 18
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।
মহাবলৱান সেই ছয় নৈৰৃত-শ্ৰেষ্ঠই সৰ্ব ঔষধি আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যে দেহত লেপন কৰি, যুদ্ধকামনাৰে বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 19
त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।
ত্ৰিশিৰা আৰু অতিকায়, দেৱান্তক-নৰান্তক, আৰু মহোদৰ-মহাপাৰ্শ্ব—কালৰ প্ৰেৰণা পাই—প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 20
ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।
তাৰ পাছত মহোদৰে ঐৰাৱত কুলত জন্মা, নীল বৰষুণ-মেঘ সদৃশ কৃষ্ণ ‘সুদৰ্শন’ নামৰ হাতীটোৰ ওপৰত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 21
सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।
সকলো অস্ত্ৰেৰে সজ্জিত আৰু তূণীৰে সুসজ্জিত হৈ, সি গজাৰূঢ় হৈ পশ্চিমৰ অস্তমূৰ্ধনত সূৰ্য্যৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উজ্বলি উঠিল।
Verse 22
हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
উত্তম অশ্বেৰে যুক্ত আৰু সকলো প্ৰকাৰ অস্ত্ৰেৰে পৰিপূৰ্ণ শ্ৰেষ্ঠ ৰথত ৰাৱণপুত্ৰ ত্ৰিশিৰা আৰূঢ় হ’ল।
Verse 23
त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।
ৰথত আৰূঢ় ধনুৰ্ধৰ ত্ৰিশিৰা, পৰ্বতশিখৰত বিদ্যুৎ আৰু উল্কাৰে ভৰপূৰ, ভিতৰত ইন্দ্ৰ থকা যেন লাগা মেঘৰ দৰে দীপ্ত হৈ বিৰাজিল।
Verse 24
त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।
উত্তম ৰথত ত্ৰিশিৰা নিজৰ তিনিটা কিৰীটৰে উজ্জ্বল হৈ শোভা পালে—যেন তিনিটা সোণালী শিখৰে দীপ্তিমান পৰ্বতৰাজ হিমৱান।
Verse 25
अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।
তেতিয়া ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ তেজস্বী অতিকায়ো—সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—এখন দীপ্তিমান শ্ৰেষ্ঠ ৰথত আৰূঢ় হ’ল।
Verse 26
सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।
সেই ৰথত সুচক্ৰাক্ষ, সুদৃঢ় সংযোজন, বলিষ্ঠ ধুৰা আৰু দৃঢ় কূবৰ আছিল; তূণী-বাণ-ধনুৰে দীপ্ত, আৰু প্ৰাস-অসি-পৰিঘেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 27
सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।
বিচিত্ৰ কাঁচনময় মকুটেৰে বিরাজমান আৰু সৰ্বভূষণেৰে অলংকৃত সি, নিজৰ প্ৰভাৰে সকলোকে আলোকিত কৰা মেরুপৰ্বতৰ দৰে দীপ্তিময় দেখা দিছিল।
Verse 28
स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।
সেই ৰথত মহাবলী ৰাজসূনু দীপ্তিময় হৈ ৰৰাজ; নৈৰৃত-শাৰ্দূল সদৃশ ৰাক্ষস বীৰেৰে বৃত হৈ, অমৰসকলৰ মাজত বজ্ৰপাণি ইন্দ্ৰৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 29
हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।
কনকভূষণেৰে অলংকৃত, মনোজৱৰ দৰে দ্ৰুত, মহাকায় উচ্চৈঃশ্ৰৱসপ্ৰখ্য শ্বেত অশ্বত নৰান্তকে আৰোহণ কৰিলে।
Verse 30
गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।
জ্বলি উঠা উল্কাৰ দৰে প্ৰাস ধৰি নৰান্তক তেজেৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল; শক্তি-ভাল ধাৰণ কৰা ময়ূৰধ্বজ গুহ (স্কন্দ)ৰ দৰে সি দীপ্তিময় হ’ল।
Verse 31
देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।
দেৱান্তকে বজ্ৰসম কঠোৰ ভূষণেৰে অলংকৃত পৰিঘ (লোহদণ্ড) উঠাই ল’লে; দুয়ো বাহুৰে ধৰি, পৰ্বত ধাৰণ কৰা বিষ্ণুৰ ৰূপক যেন অনুকৰণ কৰা দৰে দেখা গ’ল।
Verse 32
महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।
মহাপাৰ্শ্ব মহাকায় আৰু পৰাক্ৰমী, গদা ধৰি ল’লে; গদাপাণি হৈ যুদ্ধক্ষেত্ৰত কুবেৰ যেন দীপ্তিময় হৈ বিৰাজিল।
Verse 33
तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।
সেই মহাত্ম ৰাজকুমাৰসকল অমৰাৱতীৰ দেৱতাসকলৰ দৰে আগবাঢ়িল; আৰু তেওঁলোকৰ পিছে উত্তম অস্ত্ৰধাৰী মহাত্ম ৰাক্ষসসকল হাতী, ঘোঁৰা আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ নাদ কৰা ৰথসহ অনুসৰণ কৰি আহিল।
Verse 34
तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।
সেই মহাত্ম কুমাৰসকল সূৰ্যসম তেজেৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল; কিৰীটধাৰী আৰু শ্ৰীয়ে বিভূষিত, আকাশত দীপ্ত গ্ৰহসমূহৰ দৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 35
प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।
তেওঁলোকৰ ওপৰলৈ তুলি ধৰা অস্ত্ৰসমূহৰ শুভ্ৰ ৰেখা দীপ্তিময় হৈ উঠিল—যেন আকাশত হাঁহৰ শাৰী, অথবা শৰৎঋতুৰ উজ্জ্বল মেঘমালা।
Verse 36
मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।
মৃত্যুকেই নিশ্চিত কৰি বা শত্রুসকলৰ পৰাজয়কেই—এইদৰে মনত দৃঢ় সংকল্প কৰি বীৰসকল যুদ্ধৰ আকাঙ্ক্ষাৰে আগবাঢ়িল।
Verse 37
जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।
মহাত্মা ৰাক্ষসসকল—অদম্য আৰু যুদ্ধমদে মত্ত—গর্জন কৰি চিঞৰি আগবাঢ়িল, আৰু একেলগে শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 38
क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।
তেওঁলোকৰ তালি আৰু ফাটফাট শব্দৰ কোলাহলত পৃথিৱী কঁপি উঠিল; আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সিংহনাদত আকাশো যেন ফাটি যাব খোজা যেন লাগিল।
Verse 39
अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।
উল্লাসেৰে আগবাঢ়ি অহা মহাবলী ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলে বানৰসেনাক দেখিলে—যুদ্ধৰ বাবে সজ্জ, তুলি ধৰা শিলা আৰু পৰ্বতখণ্ড নিক্ষেপ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত।
Verse 40
हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
মহাত্মা হৰিযোদ্ধাসকলেও সেই নৈৰৃত সেনাক দেখিলে—হস্তী, অশ্ব আৰু ৰথেৰে ঘনভাৱে ভৰ্তি, শত শত কিঙ্কিণীৰ নাদেৰে গুঞ্জিত; নীল বৰষুণ-মেঘৰ দৰে, মহাযুধ উচলাই ধৰা, আৰু চাৰিওফালে অগ্নি-সূৰ্যপ্ৰখৰ ৰাক্ষসসকলে ঘেৰি থকা।
Verse 41
हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
আগত শত্রুবল দেখি, লক্ষ্য স্থিৰ কৰা প্লৱঙ্গমসকলে মহাশিলা আৰু পৰ্বত উচলাই ধৰিলে; মহাবলী তেওঁলোকে মহানাদে গর্জন কৰিলে, আৰু ৰাক্ষসসকলৰ ললকাৰ সহিব নোৱাৰি বানৰযোদ্ধাসকলে প্ৰতিগর্জন তুলিলে।
Verse 42
तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।
আগত শত্রুবল দেখি, লক্ষ্য স্থিৰ কৰা প্লৱঙ্গমসকলে মহাশিলা আৰু পৰ্বত উচলাই ধৰিলে; মহাবলী তেওঁলোকে মহানাদে গর্জন কৰিলে, আৰু ৰাক্ষসসকলৰ ললকাৰ সহিব নোৱাৰি বানৰযোদ্ধাসকলে প্ৰতিগর্জন তুলিলে।
Verse 43
तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।
সেই হৰিযূথপসকলে ঘোৰ ৰাক্ষসবলত প্ৰৱেশ কৰিলে; উচলাই ধৰা শিলাসহ তেওঁলোকে তাত বিচৰণ কৰিলে—যেন শিখৰযুক্ত পৰ্বতসমূহ শিখৰৰ মাজত ভ্ৰমণ কৰে তেনে।
Verse 44
ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।
তাৰ পাছত বানৰযূথপসকলৰ গম্ভীৰ গর্জন শুনি, মহাবলী ৰক্ষোগণ—শত্রুৰ উগ্ৰ হর্ষ সহিব নোৱাৰি—তাতকৈও অধিক ভীম প্ৰতিনাদ তুলিলে।
Verse 45
तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।
সেই হৰিযূথপসকলে ঘোৰ ৰাক্ষসবলত প্ৰৱেশ কৰিলে; উচলাই ধৰা শিলাসহ তেওঁলোকে তাত বিচৰণ কৰিলে—যেন শিখৰযুক্ত পৰ্বতসমূহ শিখৰৰ মাজত ভ্ৰমণ কৰে তেনে।
Verse 46
केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।
কিছুমান প্লৱঙ্গম আকাশলৈ জঁপিয়াই উঠিল, কিছুমান মাটিতেই অটল হৈ থাকিল; ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ, দ্ৰুম আৰু শিলাক অস্ত্ৰ কৰি, তেওঁলোকে ৰাক্ষসসেনাৰ শ্ৰেণীবোৰত বিচৰণ কৰিলে।
Verse 47
द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।
বিশাল কাণ্ডযুক্ত দ্ৰুম ধৰি বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলে যুদ্ধ কৰিলে; তেতিয়া সেই যুদ্ধ অতি ঘোৰ হ’ল—ৰাক্ষস আৰু বানৰেৰে ঘনভাৱে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 48
तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।
সেই ভীমবিক্ৰমী বানৰসকলে পাদপ, শিলা আৰু পৰ্বতখণ্ডেৰে অনুপম ‘বৃষ্টি’ বৰষালে; বাণৰ স্ৰোতে বাধা দিয়া সত্ত্বেও তেওঁলোকে অটল থাকিল।
Verse 49
सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।
ৰণভূমিত ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলে সিংহনাদ সদৃশ গর্জন তুলিলে; আৰু প্লৱংগম বানৰসকলে শিলাৰে যাতুধানসকলক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে।
Verse 50
नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।
যুদ্ধৰ ঘোৰ সংঘৰ্ষত ক্ৰুদ্ধ হৈ তেওঁলোকে কবচ-আভৰণে আৱৃত যোদ্ধাসকলক নিধন কৰিলে; কিছুমানে ৰথস্থ বীৰসকলক, আৰু হাতী-ঘোঁৰাত আৰোহীসকলকো পতিত কৰিলে।
Verse 51
निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।
হঠাতে জঁপিয়াই প্লৱংগম বানৰসকলে সহসা যাতুধানসকলক নিধন কৰিলে। তাত ৰাক্ষসপুঙ্গৱসকল—মুষ্টিপ্ৰহাৰত পীড়িত, পৰ্বতশিখৰত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ছিটিকি পৰি, চকু বাহিৰলৈ ওলাই অহা যেন—ডগমগাই পৰিল আৰু আৰ্তনাদ তুলিলে।
Verse 52
राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।
ৰাক্ষসসকলেও তীক্ষ্ণ শৰৰে গজসদৃশ মহাকপিসকলক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু শূল, মুদ্গৰ, খড়্গ, প্ৰাস আৰু শক্তিৰে তেওঁলোকক প্ৰহাৰ কৰি নিধন কৰিলে।
Verse 53
अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः
তাত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকল, শত্রুৰ ৰক্তে লেপিত অঙ্গধাৰী আৰু পৰস্পৰ জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে উদ্দীপ্ত হৈ, একে-অন্যক পুনঃপুনঃ মাটিত পেলাই দিছিল।
Verse 54
ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।
তাৰ পাছত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে নিক্ষেপ কৰা শিলাখণ্ড আৰু খড়্গে চাৰিওফালে পৰি, অতি অল্প সময়তে ভূমি আৱৃত হৈ ৰক্তে প্লাৱিত যেন দেখা গ’ল।
Verse 55
विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।
সেই সময়ত যুদ্ধগৰ্বে মত্ত, অক্ষোভ্য আৰু শত্রুমৰ্দন ৰাক্ষসসকলৰ পৰ্বতসদৃশ দেহসমূহ বিকীৰ্ণ হৈ সৰ্বত্র ধৰণীক পূৰ্ণ কৰি পেলাইছিল।
Verse 56
आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।
বানৰসকলে তেওঁলোকক উঠাই নিক্ষেপ কৰি, মাটিত পেলাই আৰু শূল ভাঙি দিলেও, তেওঁলোকে পুনৰ ওচৰলৈ আহি আশ্চৰ্য যুদ্ধত নিজৰ অঙ্গেই অস্ত্ৰ কৰি যুঁজিবলৈ ধৰিলে।
Verse 57
वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।
সেই বৃষভসদৃশ বীৰ ৰাক্ষসসকলে বানৰকেই অস্ত্ৰ কৰি বানৰৰ ওপৰত আঘাত কৰিছিল; আৰু বানৰসকলেও ৰাক্ষসকেই অস্ত্ৰ কৰি ৰাক্ষসৰ ওপৰত আঘাত কৰিছিল।
Verse 58
आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।
শিলাবোৰ উঠাই ৰাক্ষসসকলে বানৰসকলক আঘাত কৰি ঢলাই পেলালে; আৰু বানৰসকলে সিহঁতৰ অস্ত্ৰ কাটি-ছিঙি লৈ পাল্টা আঘাতে ৰাক্ষসসকলকো সংহাৰ কৰিলে।
Verse 59
निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।
ৰণক্ষেত্ৰত ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলে শিলা, ত্ৰিশূল আৰু ভালাৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰি বিদীৰ্ণ কৰিলে; আৰু সিংহনাদৰ দৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 60
छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।
বানৰসকলে বধ কৰা ৰাক্ষসসকলৰ বর্ম আৰু আৱৰণ ছিন্নভিন্ন হৈ, তাত ৰক্ত ধাৰাসাৰে বোৱাই দিলে—যেন চিৰা গছৰ পৰা ৰসসাৰ ওলাই আহে।
Verse 61
रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।
ৰণত কিছুমান বানৰে ৰথৰ সৈতে ৰথ, হাতীৰ সৈতে হাতী, আৰু ঘোঁৰাৰ সৈতে ঘোঁৰা মুখামুখি কৰি ধাক্কা মাৰি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 62
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।
ক্ষুৰপ্ৰ, অৰ্ধচন্দ্ৰ আৰু ভল্লমুখী তীক্ষ্ণ শৰৰে ৰাক্ষসসকলে বানৰেন্দ্ৰসকলৰ হাতে ধৰা বৃক্ষ আৰু শিলাবোৰ ভেদি চুৰমাৰ কৰি পেলালে।
Verse 63
विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।
সেই যুদ্ধত ছিন্নভিন্ন পৰ্বতশিখৰ আৰু কটা দ্ৰুম চাৰিওফালে ছিটিকি পৰিল; পতিত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ বাবে ভূমি দুৰ্গম হৈ উঠিল।
Verse 64
तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।
গৰ্বিত আৰু হৃষ্ট চেষ্টাৰে সেই বানৰসকলে যুদ্ধভূমিত উপস্থিত হৈ ভয় ত্যাগ কৰিলে; অদীন সত্ত্বৰে তেওঁলোকে সকলোৱে সেই ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে সমৰত লিপ্ত হ’ল।
Verse 65
तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।
সেই ভয়ংকৰ তুমুল সংঘৰ্ষ চলি থাকোঁতে, বানৰমুখসকল প্ৰহৃষ্ট হৈছিল আৰু ৰাক্ষসসকল পতিত হৈছিল; মহর্ষি আৰু দেবগণে আনন্দধ্বনি তুলিলে।
Verse 66
ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।
তাৰ পাছত মাৰুততুল্য বেগৱান ঘোঁৰাত আৰোহন কৰি, তীক্ষ্ণ শক্তি হাতে ধৰি, নৰান্তকে বানৰৰাজৰ সেনাত মহাসাগৰত মাছ সোমোৱাৰ দৰে সোমাই পৰিল।
Verse 67
स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।
সেই বীৰ, মহাত্মা ইন্দ্ৰশত্ৰু নৰান্তকে দীপ্ত প্ৰাসেৰে সাতশত বানৰক বিদীৰ্ণ কৰিলে; এক ক্ষণতে হৰিপুঙ্গৱসকলৰ সেনাক সংহাৰ কৰিলে।
Verse 68
ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।
বিদ্যাধৰ মহর্ষিসকলে সেই মহাত্মাক ঘোঁৰাৰ পিঠিত দৃঢ়ভাৱে অধিষ্ঠিত হৈ বানৰসেনাৰ মাজত বিচৰণ কৰা দেখিলে।
Verse 69
स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।
তাৰ পথত সি মাংস আৰু ৰক্তৰ কাদামাটিত পৰিণত হোৱা পথ দেখিলে; পৰ্বতাকাৰ পতিত বানৰে সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে আৱৃত আছিল।
Verse 70
यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।
প্লৱগপুঙ্গৱসকলে আগবাঢ়িবলৈ সংকল্প দৃঢ় কৰাৰ আগতেই নৰান্তকে তেওঁলোকক অতিক্ৰম কৰি বিদীৰ্ণ কৰি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 71
ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।
বিভাৱসু অগ্নিয়ে যেন বন দহে, তেনেকৈ সি বানৰ-সেনাক দগ্ধ কৰিলে। বনবাসী বানৰসকলে গছ আৰু শিল উভালি তুলিবলৈ ধৰোঁতেই, প্ৰাসৰ আঘাতত তেওঁলোক বজ্ৰে চিৰা পৰ্বতৰ দৰে ধৰণীত লুটি পৰিল।
Verse 72
ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।
সঙ্গ্ৰামৰ মাজত জ্বলন্ত প্ৰাস তুলি ধৰি বলৱান নৰান্তকে সকলো দিশে বিচৰণ কৰিলে। যুদ্ধত চাৰিওফালে পদদলিত কৰি চূৰ্ণ কৰি, প্ৰাৱৃট্কালৰ বতাহৰ দৰে সি তীব্ৰ বেগেৰে ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 73
ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।
বলৱান নৰান্তকে যুদ্ধভূমিৰ সকলো দিশে বিচৰণ কৰিলে। চাৰিওফালে পদদলিত কৰি চূৰ্ণ কৰি, প্ৰাৱৃট্কালৰ বতাহৰ দৰে সি বেগেৰে বোৱাই গ’ল।
Verse 74
न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।
ভয়ত বীৰ বানৰসকলে কথা ক’ব নোৱাৰিলে, থিয় হৈ থাকিব নোৱাৰিলে, কঁপিবলৈও সাহস নাপালে। আৰু সেই পৰাক্ৰমীয়ে জপিয়াই উঠা, স্থিৰ থিয় থকা, বা আগবাঢ়ি যোৱা—সকলোকেই বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 75
एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।
অনন্তকল্পৰ দৰে ভয়ংকৰ আৰু আদিত্য-তেজে দীপ্ত একেটা প্ৰাসেৰে সি বানৰ-সেনাৰ শাৰীসমূহ ভাঙি পেলালে; ভগ্ন সেনা ধৰণীতলত লুটি পৰিল।
Verse 76
वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।
বজ্ৰাঘাত সদৃশ বৰ্শাৰ চূৰ্ণকাৰী প্ৰহাৰ বানৰসকলে সহিব নোৱাৰিলে; তেওঁলোকে মহা-নাদেৰে চিঞৰি উঠিল।
Verse 77
पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।
পতিত হৰিবীৰসকলৰ দেহ উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল—বজ্ৰে ভিন্ন শিখৰাগ্ৰযুক্ত পৰ্বতসমূহ পতিত হোৱাৰ দৰে।
Verse 78
येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।
যিসকল মহাত্মা বানৰশ্ৰেষ্ঠ পূৰ্বে কুম্ভকৰ্ণৰ দ্বাৰা পাতিত হৈছিল, তেওঁলোকে এতিয়া সুস্থ হৈ সুগ্ৰীৱৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল।
Verse 79
विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।
চাৰিওফালে চাই সুগ্ৰীৱে হৰিবাহিনী দেখিলে—নৰান্তকৰ ভয়ত ত্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে ইফালে-সিফালে ছিটিকি পলাইছিল।
Verse 80
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।
নিজৰ বাহিনী পলাই যোৱা দেখি সি নৰান্তকক দেখিলে—হাতত প্ৰাস ধৰি, ঘোঁৰাৰ পিঠিত দৃঢ়ভাৱে অৱস্থিত হৈ আগবাঢ়ি আহিছিল।
Verse 81
अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী বানৰাধিপ সুগ্ৰীৱে, ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী বীৰ কুমাৰ অংগদক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 82
गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।
“হে বীৰ, যোৱা; ঘোঁৰাৰ পিঠিত বহি হৰিবলক ক্ষোভিত কৰা সেই ৰাক্ষসক তৎক্ষণাৎ প্ৰহাৰ কৰি শীঘ্ৰে তাক প্ৰাণবিয়োগ কৰ।”
Verse 83
स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।
স্বামীৰ বচন শুনি পৰাক্ৰমী অংগদে, মেঘসদৃশ সৈন্যপংক্তিৰ মাজৰ পৰা, যেন মেঘৰ আঁৰৰ পৰা সূৰ্য ওলাই আহে তেনে জঁপিয়াই ওলাই পৰিল।
Verse 84
शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।
শিলাসংঘাতৰ দৰে দৃশ্যমান বানৰশ্ৰেষ্ঠ অংগদ, অংগদ (বাহুবন্ধ) পিন্ধি সুসজ্জিত হৈ, ধাতুৰেখাৰে শোভিত পৰ্বতৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ ৰ’ল।
Verse 85
निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।
নিৰস্ত্ৰ হয়োও মহাতেজস্বী, কেৱল নখ আৰু দন্তক অস্ত্ৰ কৰি, বালীৰ পুত্ৰ অঙ্গদ নৰান্তকৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ি বচন ক’লে।
Verse 86
तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।
“থিয় হ’! এই সাধাৰণ বানৰসকলক লৈ তই কি কৰিবি? বজ্ৰসম স্পৰ্শযুক্ত সেই প্ৰাস মোৰ বুকুত নিক্ষেপ কৰ।”
Verse 87
अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।
অঙ্গদৰ বচন শুনি নৰান্তক ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; দাঁতে ওঁঠ কামুৰি সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই উঠিল। ক্ৰুদ্ধ হৈ বালীৰ পুত্ৰ অঙ্গদৰ ওচৰলৈ গৈ, দীপ্তিমান প্ৰাসখন মহাবলেৰে নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু অঙ্গদৰ বুকুত বজ্ৰসম আঘাত লাগি সেই প্ৰাস ভাঙি গৈ ভূমিত পৰিল।
Verse 88
अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।
অঙ্গদৰ বচন শুনি নৰান্তক ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; দাঁতে ওঁঠ কামুৰি সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই উঠিল। ক্ৰুদ্ধ হৈ বালীৰ পুত্ৰ অঙ্গদৰ ওচৰলৈ গৈ, দীপ্তিমান প্ৰাসখন মহাবলেৰে নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু অঙ্গদৰ বুকুত বজ্ৰসম আঘাত লাগি সেই প্ৰাস ভাঙি গৈ ভূমিত পৰিল।
Verse 89
तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।
ভাঙি পৰি থকা সেই প্ৰাসখন দেখি—গৰুড়ে কাটি পেলোৱা সৰ্পভোগৰ দৰে—বালীৰ পুত্ৰই হাতৰ তাল উঠাই তাৰ ঘোঁৰাৰ মূৰত আঘাত কৰিলে।
Verse 90
निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।
অঙ্গদৰ তালপ্ৰহাৰে পৰ্বতসম দেহধাৰী সেই ঘোঁৰাটো ভূমিত ঢলি পৰিল; তাৰ মূৰ ফাটি গ’ল, গাল ধঁসিল, চকুৰ মণি চুৰমাৰ হ’ল আৰু জিহ্বা বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 91
नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।
নিজৰ ঘোঁৰাটোক মৃত আৰু পতিত হোৱা দেখি নৰান্তক ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল আৰু মুঠি ডাঙি বালিৰ পুত্ৰৰ মূৰত আঘাত কৰিলে।
Verse 92
अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।
তেতিয়া মুঠিৰ আঘাতত মূৰ ফাটি যোৱা অংগদৰ গাৰ পৰা তীব্ৰ বেগেৰে গৰম তেজ ওলাবলৈ ধৰিলে। ক্ষন্তেকৰ বাবে তেওঁ মূৰ্ছা গ’ল, কিন্তু চেতনা ঘূৰাই পাই তেওঁ বিস্মিত হ’ল।
Verse 93
अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।
তেতিয়া মহাত্মা অংগদে মৃত্যুৰ দৰে দ্ৰুত আৰু পৰ্বতৰ শৃংগৰ দৰে গধুৰ মুঠিটো নৰান্তকৰ বুকুত প্ৰচণ্ড জোৰেৰে মাৰিলে।
Verse 94
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।
সেই মুঠিৰ আঘাতত নৰান্তকৰ বুকু চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল আৰু তেজ বমি কৰি সি মাটিত ঢলি পৰিল, যেনেকৈ বজ্ৰপাতত পৰ্বত খহি পৰে।
Verse 95
अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।
তাৰ পাছত, যেতিয়া বালিৰ পুত্ৰই (অংগদ) মহাবীৰ নৰান্তকক যুদ্ধত বধ কৰিলে, তেতিয়া আকাশত দেৱতাসকল আৰু বানৰসকলৰ মাজত জয়ধ্বনিৰ কোলাহল উঠিল।
Verse 96
अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।
ৰামচন্দ্ৰই মনত বৰ আনন্দ পালে যে অংগদই ইমান কঠিন কাম এটা সম্পূৰ্ণ কৰিলে। মহাবীৰ অংগদও আনন্দিত হ’ল আৰু পুনৰ যুদ্ধৰ বাবে সাজু হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts grief-driven collapse with rajadharma: Trisira critiques Rāvaṇa’s public wailing and urges decisive action, while Aṅgada models disciplined courage by confronting a mass-killing threat (Narāntaka) to protect the fleeing Vānara host.
Leadership is tested by adversity: authority without emotional regulation becomes strategically costly. The Sarga teaches that courage and clarity—expressed through timely counsel and targeted intervention—can reverse panic and re-stabilize a community under siege.
The battlefield before Laṅkā is framed through martial-cultural markers: pradakṣiṇa (clockwise circumambulation) as a departure rite, protective anointing with herbs and fragrances, and the vivid war-scape of elephants, chariots, storm-like noise, and rock-and-tree weaponry characteristic of the Vānara mode of combat.