Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গৰ আৰম্ভণিতে ৰাৱণে শুনে যে মহাবীৰ লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিছে। এই সংবাদে ৰাৱণ স্পষ্টভাৱে বিচলিত হয়; শোক-দগ্ধ ক্ৰোধে তেওঁৰ মন অস্থিৰ কৰি তোলে। তেওঁ লংকাৰ শ্ৰেষ্ঠ যোদ্ধাসকলৰ একে একে পতনৰ কথা স্মৰণ কৰে—আগৰ সেনাপতি আৰু খ্যাতিমান ৰাক্ষস-বীৰসকল ৰাম আৰু বানৰসেনাৰ হাতত নিপাতিত হৈছে—আৰু ৰাক্ষস অজেয়তাৰ গৰ্ব ক্ষয় হোৱা বুজায়। ৰাৱণে ইন্দ্ৰজিতৰ দিৱ্যাস্ত্ৰে দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ কৰাৰ ঘটনা স্মৰণ কৰি বিস্মিত হয় যে যি বন্ধন দেবতা-গন্ধৰ্বসকলেও অচ্ছেদ্য বুলি মানিছিল, সেয়াও ভাঙি গ’ল। তাৰ পাছত বিলাপৰ সুৰ এৰি তেওঁ শাসন-আদেশ দিয়ে—লংকাৰ সৰ্বত্ৰ কঠোৰ প্ৰহৰা, বিশেষকৈ সীতাৰ ৰক্ষিত অশোকবন, আৰু প্ৰৱেশ-প্ৰস্থানদ্বাৰ, নিৰ্গমনপথ, সেনা-চৌকি আদি বাৰে বাৰে পৰীক্ষা কৰিবলৈ। তেওঁ নিশাচৰ প্ৰহৰীক সন্ধ্যা, মধ্যৰাত্ৰি আৰু প্ৰভাতত বানৰসকলৰ গতি-চলন সদায় লক্ষ্য কৰিবলৈ ক’য়, যাতে সেনা স্থিৰ থাকিলেও বা অগ্ৰসৰ হ’লেও সদা সজাগ থাকে। শেষত ৰাক্ষসসেনা এই আদেশ পালন কৰিবলৈ উঠি পৰে, আৰু ৰাৱণ ক্ৰোধৰ কাঁইট বুকুত লৈ, পুত্ৰবিয়োগৰ দুৰ্যোগ চিন্তা কৰি দীঘল নিশ্বাস ফেলি নিজৰ ভবনলৈ গমন কৰে।
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিলে বুলি শুনি ৰজা (ৰাৱণ) উদ্বিগ্ন হৈ উঠিল আৰু এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ধূম্ৰাক্ষ—অতি আমৰ্ষী, ধনুৰ্ধাৰী আৰু শস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—অকম্পন, প্ৰহস্ত আৰু তদ্ৰূপ কুম্ভকৰ্ণ; এইসকল মহাবলী বীৰ ৰাক্ষস যুদ্ধকাংক্ষী, পৰসেনাৰ জয়কৰ্তা আৰু শত্রুৰ দ্বাৰা সদায় অজেয় আছিল। কিন্তু অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামে, নানাবিধ শস্ত্ৰত পাৰদৰ্শী সেই সুমহাকায় মহাবীৰ ৰাক্ষসসকলক নিধন কৰিছে; আৰু আন বহু শূৰ, মহাত্মা যোদ্ধাও পতিত হৈছে।
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
এইসকল মহাবলৱান বীৰ ৰাক্ষস যুঁজৰ আকাঙ্ক্ষী আছিল; পৰসেনাৰ জয়কৰ্তা, শত্রুৰ দ্বাৰা সদায় অপৰাজিত—সেইসকলেই এতিয়া পতিত হৈছে।
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামে মহাবীৰ্যবান, সুমহাকায় আৰু নানা শস্ত্ৰত বিশাৰদ ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিলে; লগতে আন বহু শূৰ মহাত্মা যোদ্ধাও পতিত হ’ল।
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
তেতিয়া বল-বীৰ্যত প্ৰখ্যাত মোৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে, যুঁজত খ্যাত সেই দুজন বীৰ ভ্ৰাতাক দত্তবৰ-শক্তিসম্পন্ন শৰদ্বাৰা বান্ধিলে।
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
যি ভয়ংকৰ বন্ধন সৰ্ব দেৱতা বা মহাবলৱান অসুৰসকলেও, লগতে যক্ষ-গন্ধৰ্ব- কিন্নৰসকলেও মোচন কৰিব নোৱাৰিছিল, সেই বন্ধন সত্ত্বেও ৰাম-লক্ষ্মণ দুই ভ্ৰাতা শৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল; সেয়া তেওঁলোকৰ স্বপ্ৰভাৱত নে মোৰ অজ্ঞাত কোনো মোহন মায়াত—মই নাজানো।
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
যি ভয়ংকৰ বন্ধন সৰ্ব দেৱতা, মহাবলী অসুৰ, আৰু যক্ষ-গন্ধৰ্ব- কিন্নৰসকলেও মুকলি কৰিব নোৱাৰিলে, সেই শৰবন্ধনৰ পৰা ভ্ৰাতৃ ৰাম-লক্ষ্মণ মুক্ত হ’ল—সেয়া তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক প্ৰভাৱশক্তিৰে নে মোৰ অজ্ঞাত কোনো মোহন মায়াৰে, মই নাজানো।
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
মোৰ আদেশত যুদ্ধলৈ ওলাই যোৱা সেই সকলো শূৰ ৰাক্ষস যোদ্ধা—এজনো নাবাচিল—অতি মহাবলী বানৰ যোদ্ধাসকলৰ হাতত যুদ্ধত নিহিত হ’ল।
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
আজিো এই যুদ্ধত মই তেনে কাকো নেদেখোঁ, যিয়ে লক্ষ্মণসহ ৰামক—সেই বীৰদ্বয়ক তেওঁলোকৰ সেনাসহ, আৰু কাষত সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণ থাকোঁতে—বশ কৰিব পাৰে।
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
“আহা! ৰাম কিমান সুবলবান, আৰু তেওঁৰ অস্ত্ৰবলও নিশ্চয় মহৎ! তেওঁৰ বিক্ৰমৰ সন্মুখীন হৈ ৰাক্ষসসকল বিনাশলৈ গ’ল।”
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
সৰ্বত্ৰ অপ্রমত্ত আৰু গোপন প্ৰহৰীৰ দ্বাৰা এই নগৰী দৃঢ়ভাৱে ৰক্ষা কৰা হওক; বিশেষকৈ অশোক-বনিকা, য’ত সীতাদেৱীক সততে সুৰক্ষিত কৰি ৰখা হৈছে।
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
বাহিৰ ওলোৱা হওক বা প্ৰৱেশ—সেয়া সদায় আমাৰ জ্ঞাত থাকিব লাগিব; য’ত য’ত দলে (গুল্ম) নিযুক্ত আছে, ত’ত ত’ত পুনঃ পুনঃ পৰীক্ষা কৰা হওক।
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
হে নিশাচৰসকল, সৰ্বদিশে নিজৰ নিজৰ বলেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ অৱস্থান লোৱা; আৰু সেই বানৰসকলৰ পদচিহ্ন আৰু গতি-চলন সততে লক্ষ্য কৰি ৰখা।
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
সন্ধ্যা, অৰ্ধৰাত্ৰি বা প্ৰত্যুষকাল—সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা—বানৰসকলৰ বিষয়ে কেতিয়াও অৱজ্ঞা বা অশ্ৰদ্ধা নকৰিবা। শত্রুবল সদায় উদ্যত থাকক—অৱস্থান কৰি থাকক বা আগবাঢ়ি আহোঁতাক প্ৰতিহত কৰিবলৈ গতি কৰক।
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
সন্ধ্যা, অৰ্ধৰাত্ৰি বা প্ৰত্যুষকাল—সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা—বানৰসকলৰ বিষয়ে কেতিয়াও অশ্ৰদ্ধা বা অশ্ৰান্তি নকৰিবা; শত্রুবল সদায় উদ্যত থাকক—অৱস্থান কৰি থাকক বা আগবাঢ়ি আহোঁতাক প্ৰতিহত কৰিবলৈ গতি কৰক।
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
তাৰ পিছত লংকাৰ অধিপতিৰ সেই বাক্য শুনি, সেই সকলো মহাবলী ৰাক্ষসে যথাবিধি আজ্ঞা মানি নিজৰ নিজৰ স্থান আৰু কৰ্তব্য গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
এইদৰে সকলোকে নিৰ্দেশ দি, ৰাক্ষসাধিপ ৰাৱণে অন্তৰত ক্ৰোধৰ কাঁইটাসদৃশ বেদনাক বহি দীনভাৱে নিজৰ আলয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
তাৰ পিছত মহাবলী নিশাচৰাধিপতি, অন্তৰত জ্বলি উঠা ক্ৰোধাগ্নি বহি, পুত্ৰ-সম্বন্ধীয় সেই একেই বিপদক মূহুৰ্মূহুঃ চিন্তা কৰি বাৰে বাৰে গভীৰ নিশ্বাস এৰিছিল।
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতীকায়ক বধ কৰিছে বুলি শুনি, ৰজা উদ্বিগ্ন হৈ পৰিল আৰু এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিলে বুলি শুনি ৰজা ভয়ত উদ্বিগ্ন হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
শক্তিশালী লক্ষ্মণে অতিকায়ক হত্যা কৰিলে বুলি শুনি ৰজা দুখত ব্যাকুল হৈ কথা ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিলে বুলি শুনি ৰজা অস্থিৰতাত কঁপি উঠি এই বাক্য ক’লে।
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক সংহাৰ কৰিলে বুলি শুনি ৰজা ব্যগ্ৰতাত ব্যাকুল হৈ এই বাক্যসমূহ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিলে বুলি শুনি ৰজা উদ্বেগে আৱৃত হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
মহৌজস্বী লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিলে বুলি শুনি, ৰজা উদ্বেগত ব্যাকুল হৈ এই বাক্য ক’লে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.