Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত যুদ্ধৰ কৌশল আৰু ধৰ্মৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা উপস্থাপন কৰা হৈছে। বিভীষণ লক্ষ্মণক অৰণ্যৰ মাজত থকা এডাল ভয়ংকৰ বট গছৰ (nyagrodha) ওচৰলৈ লৈ যায়, যিডাল ক’লা ডাৱৰৰ দৰে দেখা গৈছিল। তেওঁ বুজাই দিয়ে যে ইন্দ্ৰজিতে এই গছৰ তলত পূজা কৰাৰ পিছত অদৃশ্য হৈ পৰে আৰু মাৰাত্মক শক্তি লাভ কৰে; সেয়েহে ইন্দ্ৰজিতে গছডালৰ ওচৰ পোৱাৰ আগতেই লক্ষ্মণে তেওঁৰ ৰথ আৰু সাৰথিক ধ্বংস কৰিব লাগিব। লক্ষ্মণে এই পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে আৰু ইন্দ্ৰজিতক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰজিতে বিভীষণক নিজৰ বংশক ত্যাগ কৰি শত্ৰুৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰে। ইয়াৰ উত্তৰত বিভীষণ ধৰ্মৰ আধাৰত নিজৰ স্থিতি স্পষ্ট কৰে। তেওঁ কয় যে যদিও তেওঁ ৰাক্ষসৰ মাজত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল, তেওঁ অধৰ্ম আৰু ক্ৰুৰ কৰ্মক ত্যাগ কৰিছে, যেনেকৈ কোনোবাই বিষাক্ত সাপক ত্যাগ কৰে বা জ্বলি থকা ঘৰৰ পৰা পলাই যায়। তেওঁ ৰাৱণৰ পাপসমূহ, যেনে পৰস্ত্ৰী হৰণ আৰু ঋষি হত্যাৰ কথা উল্লেখ কৰে আৰু লংকাৰ বিনাশৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰে। শেষত তেওঁ কয় যে মৃত্যুৰ পাশত আৱদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে লক্ষ্মণৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুৱাব।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
এইদৰে সৌমিত্ৰিক ক’লে হৰ্ষে উদ্দীপ্ত বিভীষণে ধনু হাতে সজ্জিত লক্ষ্মণক সঙ্গ লৈ ত্বৰিতভাৱে আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
তাৰ পিছত অলপ দূৰ গৈ মহাবনত প্ৰৱেশ কৰি, বিভীষণে লক্ষ্মণক কৰিবলগীয়া কৰ্ম দেখুৱালে।
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
বৰষাৰ মেঘপুঞ্জৰ দৰে ক’লা, ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ ন্যগ্ৰোধ (বট) গছটো তেজস্বী ৰাৱণভ্ৰাতা বিভীষণে লক্ষ্মণক দেখুৱালে।
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
ইয়াত বলৱান ৰাৱণপুত্ৰে ভূতগণক উপহাৰ অৰ্পণ কৰি, তাৰ পিছত যুদ্ধভূমিলৈ আগবাঢ়ে।
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
তাৰ পিছত সেই ৰাক্ষস সকলো ভূতৰ দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হয়; সমৰত শত্ৰুসকলক নিধন কৰে আৰু উত্তম শৰদ্বাৰা তেওঁলোকক বন্ধনো কৰে।
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
সি ন্যগ্ৰোধত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতেই, বলৱান ৰাৱণাত্মজক দীপ্ত শৰদ্বাৰা—ৰথসহ, অশ্ব আৰু সাৰথিসহ—ধ্বংস কৰি দে।
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“তথাস্তূ” বুলি কৈ, মহাতেজস্বী মিত্ৰনন্দন সৌমিত্ৰি তাত দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ, বিচিত্ৰ ধনুখন ঝণঝণাই টানিলে।
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
অগ্নিবৰ্ণ ৰথত বলৱান ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিত্ দৃষ্টিগোচৰ হ’ল—কৱচধাৰী, খড়্গধাৰী, আৰু ধ্বজসহ পতাকাস্তম্ভ বহনকাৰী।
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী লক্ষ্মণে অপৰাজিত পৌলস্ত্যবংশজক ক’লে: “মই তোমাক সমৰত আহ্বান কৰোঁ; মোক সম্যক্, সন্মুখ ন্যায়সঙ্গত যুদ্ধ দিয়া।”
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
এইদৰে কোৱা হ’লে মহাতেজস্বী আৰু দৃঢ়মন ৰাৱণপুত্ৰে তাত বিভীষণক দেখি তেওঁৰ প্ৰতি কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
ইয়াতেই তুমি জন্ম লৈ ডাঙৰ-দীঘল হোৱা; তুমি সঁচাকৈ মোৰ পিতাৰ সহোদৰ ভ্ৰাতা। তেন্তে, হে ৰাক্ষস, মোৰ পিতৃব্য, ভতিজা—মোৰ, তেওঁৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি—কেনেকৈ বৈৰ ভাব ৰাখিছা?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
হে দুৰ্মতি, ধৰ্মদূষক! তোৰ ভিতৰত ন জ্ঞাতিত্বৰ বোধ আছে, ন সৌহাৰ্দ্য, ন কুলনিষ্ঠা; ন তই যথোচিত প্ৰমাণ মান, ন সহোদৰ-বন্ধন, ন ধৰ্মই আছে।
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
হে দুৰ্বুদ্ধি, তুমি শোচনীয় আৰু সাধুসকলৰ দ্বাৰা নিন্দনীয়; কিয়নো তুমি নিজৰ স্বজনক ত্যাগ কৰি পৰৰ দাসত্বলৈ আহিছা।
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
শিথিল বুদ্ধিৰে তুমি এই মহা অন্তৰ বুজি নাপাওঁ: ক’ত স্বজনৰ সৈতে সহবাস, আৰু ক’ত নীচ পৰাশ্ৰয়!
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
পৰজন গুণৱান হ’লেও স্বজন নিৰ্গুণ হ’লেও, নিৰ্গুণ স্বজনেই শ্ৰেয়স্কৰ; কিয়নো যি ‘পৰ’, সি সদায় পৰেই থাকে।
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
যি নিজৰ স্বপক্ষ ত্যাগ কৰি পৰপক্ষক আশ্ৰয় লয়, স্বপক্ষৰ ক্ষয় হোৱাৰ পাছত, শেষত সি আশ্ৰয় কৰা সেই লোকসকলৰ হাততেই বিনষ্ট হয়।
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
হে নিশাচৰ, ৰাৱণানুজ! তোৰ এইধৰণৰ নিৰ্দয়তাই প্ৰকাশ পায়; স্বজনৰ বিৰুদ্ধে মুখ ঘুৰালেই এনে ‘পৌৰুষ’ তোৰ পক্ষে সম্ভৱ।
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
ভাতৃপুত্ৰে এনেদৰে কোৱাত বিভীষণে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে: “হে ৰাক্ষস, মোৰ স্বভাৱ নাজানাৰ দৰে কিয় বিকত্থা কৰি গৰ্ব কৰিছ?”
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
হে ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ, অসাধু! গৌৰৱৰ খাতিৰে এই কঠোৰতা ত্যাগ কৰ। যদিও মই ক্ৰূৰ কৰ্ম কৰা ৰাক্ষসসকলৰ কুলত জন্মিছোঁ, তথাপি মানুহৰ প্ৰথম গুণ—ধৰ্ম আৰু সদাচাৰ—সেইটোকেই মই নিজৰ শীল কৰি লৈছোঁ; সেয়ে মোৰ চৰিত্ৰ ৰাক্ষসসদৃশ নহয়।
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
মই নিষ্ঠুৰতাত আনন্দ নাপাওঁ, অধৰ্মতো ৰতি নকৰোঁ। ভ্ৰাতা বিষস্বভাৱী হ’লেও, এজন ভ্ৰাতাই আনজন ভ্ৰাতাক কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব পাৰে?
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
ধৰ্মৰ পৰা চ্যুত শীল আৰু পাপত দৃঢ়নিশ্চয় থকা পুৰুষক ত্যাগ কৰিলে সুখ-কল্যাণ লাভ হয়—যেনেকৈ হাতৰ পৰা আশীবিষ সাপ ঝাৰি পেলোৱা হয়।
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
পৰৰ ধন হৰণত লিপ্ত আৰু পৰদাৰা অভিমৰ্শ কৰা দুৰাত্মাক ত্যাজ্য বুলি কোৱা হয়—জ্বলি উঠা অগ্নিত আৱৃত গৃহৰ দৰে।
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
পৰৰ ধন হৰণ, পৰদাৰা অভিমৰ্শ, আৰু সুহৃদসকলৰ প্ৰতি অতিশয় সন্দেহ—এই তিনিটা দোষ ধ্বংসকাৰী।
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
মহর্ষিসকলৰ ভয়ংকৰ বধ, সকলো দেৱতাৰ সৈতে বৈৰ-বিগ্ৰহ, অহংকাৰ আৰু দোষদৰ্শন, বৈৰিত্ব আৰু প্ৰতিকূলতা—এই দোষসমূহে মোৰ ভ্ৰাতাৰ জীৱন আৰু ঐশ্বৰ্য নাশ কৰিলে। বৰষুণীয়া মেঘে পৰ্বত ঢাকি থোৱাৰ দৰে, ইহঁতে তেওঁৰ গুণসমূহো আৱৰিত কৰি পেলালে।
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
অভিমান, দোষকৰ্ম, বৈৰভাব আৰু প্ৰতিকূলতা—এই দোষসমূহেই মোৰ ভ্ৰাতাৰ জীৱন আৰু ৰাজ্যৈশ্বৰ্য নাশ কৰে।
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
এই দোষসমূহৰ কাৰণে, তোৰ পিতা—যি মোৰ ভ্ৰাতা—মোৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্ত হৈছে। এতিয়া ন লংকাপুৰী থাকিব, ন তই, ন তোৰ পিতা।
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
হে ৰাক্ষস! অতিমানী, বালিশ আৰু দুৰ্বিনীত—তই কালৰ পাশত বদ্ধ। যি ক’বলৈ ইচ্ছা, মোক ক’।
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
আজি তোৰ ওপৰত বিপদ আহি পৰিছে; ইয়াত তই মোক কি ক’বি? হে ৰাক্ষসাধম! তোৰ পক্ষে ন্যগ্ৰোধত প্ৰৱেশ কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
কাকুৎস্থবংশজক আক্ৰমণ কৰি তই এতিয়া আৰু জীয়াই থাকিব নোৱাৰিবি। দেৱসম নৰদেৱ লক্ষ্মণৰ সৈতে ৰণভূমিত সন্মুখ যুঁজ কৰ; হতা হ’লে যমলোকত দেৱতাসকলৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবি।
Verse 30
তই গোটাই থোৱা শক্তি সকলো প্ৰকাশ কৰ আৰু তোৰ সকলো শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ ব্যয় কৰি দে; কিন্তু লক্ষ্মণৰ বাণৰ পৰিসৰত আহিলেই, আজি তই—তোৰ সৈন্যসহ—জীয়াই উভতি নাযাবি।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.