Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৬৬ত সেনাৰ মনোবল ভাঙি পৰাৰ সংকট আৰু তাৰ সমাধান বৰ্ণিত হৈছে। পৰ্বতশিখৰ সদৃশ বিশাল কুম্ভকৰ্ণ লংকাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ক্ষিপ্ৰে আগবাঢ়ে আৰু এনে ভয়ংকৰ গর্জন কৰে যে সাগৰ পৰ্যন্ত প্ৰতিধ্বনিত হয়। তেওঁৰ মানসিক দাপটে বানৰ-সেনাই তেওঁক মহাদেৱতাসকলৰ দ্বাৰাও অজেয় বুলি ভাবি আতংকিত হৈ ছিন্নভিন্ন হয়—কিছুমানে পিছে নাচাই পলাই যায়, কিছুমানে সাগৰত পৰে, কিছুমানে গুহা-পৰ্বত-গছৰ আশ্ৰয় লয়, আৰু কিছুমানে মৃতপ্ৰায় হৈ ঢলি পৰে। তেতিয়া বালী-পুত্ৰ অংগদ যুদ্ধনেতা ৰূপে আগবাঢ়ি সকলোকে ঘূৰি আহিবলৈ আদেশ দিয়ে। তেওঁ বুজায় যে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি পলায়ন কৰাটো লোকলজ্জাৰ কাৰণ; ধৰ্মযুদ্ধত মৃত্যু শ্ৰেয়—জয় হ’লে কীৰ্তি, আৰু নিহত হ’লে ব্ৰহ্মলোক লাভ। আগতে কৰা আত্মশ্লাঘাৰ কথাও স্মৰণ কৰাই তেওঁ কয় যে এতিয়াৰ আতংকে সেই কথাবোৰক মিছা প্ৰতিপন্ন কৰিছে। পলাই থকা বানৰসকলে কয় কুম্ভকৰ্ণে ভয়ংকৰ সংহাৰ কৰিছে আৰু জীৱন প্ৰিয়; তথাপি হনুমানৰ সহায়ক প্ৰেৰণা আৰু দৃষ্টান্তসহ অংগদে সেনাক পুনৰ একত্ৰিত কৰে। তাৰ পাছত ঋষভ, শৰভ, মৈন্দ, ধূম্ৰ, নীল, কুমুদ, সুসেণ, গৱাক্ষ, ৰম্ভ, তাৰা, দ্বিৱিদ, পনস আৰু হনুমান আদি সেনাপতি দ্ৰুতগতিত ৰণক্ষেত্ৰলৈ আগবাঢ়ে। শিলাখণ্ড আৰু ফুলেৰে ভৰা গছ কুম্ভকৰ্ণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা হয়, কিন্তু সেয়া তেওঁৰ অংগত লাগি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়; তেওঁৰ ভয়ংকৰ দৃঢ়তা প্ৰকাশ পাই যুদ্ধ পুনৰ তীব্ৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् ।निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।
গিৰিশিখৰৰ দৰে মহাকায় মহাবলী কুম্ভকৰ্ণে প্ৰাকাৰ লংঘি, নগৰৰ পৰা তৎক্ষণাৎ দ্ৰুতগতিতে বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Verse 2
ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् ।विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।।।
সি মহাগর্জনেৰে গর্জি উঠিল, সাগৰকো প্ৰতিধ্বনিত কৰিলে; যেন বিজয়ঘোষ কৰা বজ্ৰগর্জন, যেন পৰ্বত ভাঙি পেলোৱা প্ৰচণ্ড আঘাত।
Verse 3
तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।
ইন্দ্ৰ, যম বা বৰুণেও যাক অবধ্য বুলি গণ্য কৰে, সেই ভীম-নয়ন জনক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি বানৰসকল ভয়তে আতংকিত হৈ পলাই গ’ল।
Verse 4
तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।।।
ভয়ত আতংকিত হৈ পলাই যোৱা বানৰ সেনাক দেখি ৰাজপুত্ৰ অংগদে ক’লে—“নল, নীল, গৱাক্ষ আৰু মহাবলী কুমুদ!”
Verse 5
आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च ।क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।।।
ইয়াত তোমালোকে নিজকে—নিজৰ বীৰ্য আৰু উচ্চ বংশ—ভুলি পেলালা নেকি? ভয়ত ক’লৈ দৌৰি গৈছা, সাধাৰণ বানৰৰ দৰে?
Verse 6
साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ ।नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।।।
সাধু, সৌম্যসকল, উভতি আহা; প্ৰাণক ইমান আতুৰতাৰে কিয় ৰক্ষা কৰিছা? এই ৰাক্ষস যুদ্ধযোগ্য নহয়; দেখাত মাত্ৰ মহাভয়ংকৰ।
Verse 7
महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् ।विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।।।
হে প্লৱংগমাসকল, উভতি আহাঁ! ৰাক্ষসসকলে উঠাই দিয়া এই মহাভয়ংকৰ বিভীষিকাক আমি আমাৰ পৰাক্ৰমে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিম; সেয়ে নিবৃত্ত হওক, বানৰবীৰসকল!
Verse 8
कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः ।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।।।
কষ্টেৰে মনক আশ্বস্ত কৰি, তাৰ পাছত তাত-তাতৰ পৰা পুনৰ একত্ৰ হৈ, হাতত গছ আৰু পৰ্বতশিলা লৈ হৰি-বানৰ যোদ্ধাসকল ৰণভূমিলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 9
तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः ।निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।।।
উভতি আহি ক্ৰোধেৰে উদ্দীপ্ত সেই বনবাসী বানৰসকলে পৰম ক্ৰোধত কুম্ভকৰ্ণক প্ৰহাৰ কৰিলে—মদমত্ত কুঞ্জৰৰ দৰে প্ৰবল।
Verse 10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः ।पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।।।
উচ্চ পৰ্বতশিখৰ, শিলা আৰু পুষ্পিত শিৰোভাগযুক্ত গছৰ আঘাত পৰিলেও সেই মহাবলী বীৰ কঁপিল নাছিল।
Verse 11
तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः ।पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।।।
তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত পৰি পৰাৰ লগে লগে শত শত শিলা ভাঙি চূৰ্ণ হ’ল; পুষ্পিত শিৰোভাগযুক্ত গছবোৰো ভাঙি মাটিত ধপধপকৈ পৰিল।
Verse 12
सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् ।ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।।।
সেও ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ মহৌজস্বী বানৰ বীৰসেনাক চেপি চুৰমাৰ কৰিলে—যেনেকৈ বন দহিবলৈ উঠা প্ৰজ্বলিত অগ্নি।
Verse 13
लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः ।निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।।।
ৰক্তে সিক্ত বহু বানৰর্ষভ তাত শুই আছিল—নিক্ষিপ্ত হৈ মাটিত পৰি থকা তাম্ৰবৰ্ণ পুষ্পযুক্ত গছৰ দৰে।
Verse 14
लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् ।केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।।।
লম্ফ-ঝম্ফ কৰি দৌৰি থকা বানৰসেনাই পিছু ঘূৰি নাচালে; কিছুমান সমুদ্ৰত পৰিল, কিছুমান আকাশলৈ উঠিল।
Verse 15
वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया ।सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।।।
সেই বীৰ বানৰসকলক সেই ৰাক্ষসে যেন লীলাৰ দৰে আঘাত কৰি পেলালে; সেয়ে যি পথেদি তেওঁলোকে সাগৰ পাৰ হৈছিল, সেই একে পথেদিয়েই দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 16
तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् ।ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
তেতিয়া ভয়ত বিবৰ্ণ মুখেৰে তেওঁলোকে নিম্নভূমিলৈ ধাৱিত হ’ল; কিছুমান ঋক্ষ গছত উঠিল, আৰু কিছুমানে পৰ্বতৰ আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 17
ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः ।निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।।।केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।
কিছুমান সাগৰত ডুবি গ’ল, কিছুমানে গুহাৰ আশ্ৰয় ল’লে; কিছুমান আনহাতে ঢলি পৰিল, কিছুমান একেবাৰে থিয় হৈ থাকিবও নোৱাৰিলে; কিছুমান ভূমিত পৰি গ’ল, আৰু কিছুমান নিদ্ৰাত মৃত যেন পৰি ৰ’ল।
Verse 18
तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।।।अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।
ভাঙি পলাই থকা বানৰসকলক দেখি অঙ্গদে ক’লে: “থিয় হওক! উভতি আহক, হে প্লৱঙ্গমসকল; আহা, আমি যুদ্ধ কৰোঁ।”
Verse 19
भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।।।स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।
পৰাজয়ত পলাই ফুৰা তোমালোকৰ বাবে, এই সমগ্ৰ পৃথিৱী ঘূৰিলেও মই কোনো নিৰাপদ ঠাই নেদেখোঁ। তোমালোক সকলোৱে উভতি আহা; ধৰ্ম আৰু মান-মৰ্যাদা ত্যাগ কৰি কেৱল প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ কিয় এই আসক্তি?
Verse 20
निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।।।दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।
অদম্য পৰাক্ৰমী যোদ্ধাসকল! নিৰস্ত্ৰ হৈ পলাই গ’লে তোমালোকৰ নিজৰ পত্নীসকলেই তোমালোকক উপহাস কৰিব; এনে অপমান সহি জীয়াই থকাটো—জীৱিতৰ বাবে মৃত্যুতকৈও ডাঙৰ আঘাত।
Verse 21
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।।।
আমি সকলোৱে বিস্তৃত আৰু মহৎ কুলত জন্ম লোৱা; তেন্তে ভয়ত আতংকিত হৈ সাধাৰণ বান্দৰৰ দৰে ক’লৈ দৌৰিছা? ভীত হৈ বীৰ্য ত্যাগ কৰি পলাই যোৱা—সঁচাকৈ অনাৰ্যৰ কৰ্ম।
Verse 22
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।
আমি সকলোৱে বিস্তৃত আৰু মহৎ কুলত জন্ম লোৱা; তেন্তে ভয়ত আতংকিত হৈ সাধাৰণ বান্দৰৰ দৰে ক’লৈ দৌৰিছা? ভীত হৈ বীৰ্য ত্যাগ কৰি পলাই যোৱা আৰ্য-মৰ্যাদাৰ অযোগ্য; শৌৰ্য আৰু ধৰ্ম অনুসাৰে আচৰণ কৰা।
Verse 23
विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि ।तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।।।
জনসভাত তেতিয়া তোমালোকৰ যি গৰ্বভৰা কথা আছিল—উচ্চস্বৰে আৰু ডাঙৰকৈ প্ৰশংসিত—সেইবোৰ এতিয়া ক’লৈ গ’ল?
Verse 24
भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः ।मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।।।
অপমানৰ পিছতো যি জীৱিত থাকে, তাৰ বিষয়ে লোকসকলে ভীৰুতাৰ নিন্দা শুনায়। সৎপুৰুষে আশ্ৰয় কৰা পথ গ্ৰহণ কৰা; তাক সেৱা কৰা—ভয় ত্যাগ কৰা।
Verse 25
शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः ।दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।।।
আমাৰ আয়ু অল্প হ’লেও, যুঁজত নিহিত হৈ পৃথিৱীত পতিত হ’লেও, তেনে যুদ্ধ-মৃত্যুৰ দ্বাৰা দুৰ্লভ ব্ৰহ্মলোকো প্ৰাপ্ত হ’ব পাৰি।
Verse 26
सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे ।जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।।।
আহৱত শত্ৰুক নিহত কৰিলে কীৰ্তি লাভ কৰিম; নতুবা প্ৰাণ ত্যাগ কৰি, হে বানৰবীৰসকল, বীৰলোকলৈ মুক্তি পাম।
Verse 27
न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति ।दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।।।
কাকুৎস্থক সন্মুখত দেখাৰ পিছত কুম্ভকৰ্ণ জীৱিত অৱস্থাত গুচি যাব নোৱাৰে; যেন জ্বলি উঠা অগ্নিলৈ গৈ পোৱা পতঙ্গ উদ্ধাৰ নাপায়।
Verse 28
लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् ।एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।।।
পলায়ন কৰি যদি আমি প্ৰাণ ৰক্ষা কৰোঁ—এজন শত্রুৰে বহুজন ভঙ্গ হ’লেও—তেন্তে আমাৰ যশ নাশলৈ যাব।
Verse 29
एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् ।द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।।।
কনক-বাহুবন্ধ ধাৰণ কৰা শূৰ অংগদে এইদৰে ক’লে, তেতিয়া পলাই থকা বানৰসকলে শূৰবীৰে নিন্দা কৰিবলগীয়া কথাৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 30
कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा ।न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।।।
কুম্ভকৰ্ণ ৰাক্ষসে আমাৰ ওপৰত ভয়ংকৰ সংহাৰ ঘটাইছে; এতিয়া থিয় হৈ থাকাৰ সময় নহয়—চ’লোঁ, কিয়নো জীৱন আমাৰ প্ৰিয়।
Verse 31
एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः ।भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
ইমান ক’য়েই, ভয়ংকৰ ভীম-নয়ন জনক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি সেই সকলো বানৰ-যূথপতি দিশেদিশে ছিটকি পৰিল।
Verse 32
द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः ।सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।।।
সেই বীৰ বানৰসকল পলাই থাকিলেও, অংগদে হনুমানৰ সৈতে সান্ত্বনা আৰু যুক্তিযুক্ত দৃষ্টান্তেৰে সকলোকে পুনৰ উভতাই আনিলে।
Verse 33
प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता ।आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।।।
বালিৰ বুদ্ধিমান পুত্ৰে তেওঁলোকক হৰ্ষ আৰু সাহস দিলে; সেয়ে সকলো বানৰ-যূথপতি আজ্ঞাৰ অপেক্ষাত সজ্জিত হৈ থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।।।
ঋষভ, শৰভ, মৈন্দ, ধূম্ৰ, নীল; কুমুদ, সুষেণ, গৱাক্ষ, ৰম্ভ আৰু তাৰা—দ্বিৱিদ, পনস আৰু পৱনপুত্ৰ হনুমানক মুখ্য কৰি—অতি ত্বৰিতভাৱে ৰণভূমিৰ দিশে আগবাঢ়িল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is battlefield flight versus steadfast duty: the Vānara troops abandon formation under fear of Kumbhakarṇa, and Aṅgada confronts the dharmic cost of retreat—loss of honor, social ridicule, and betrayal of collective responsibility.
Aṅgada teaches that courage is a moral discipline: preserve dignity by returning to rightful action, accept death in dharma-yuddha as meaningful (fame or higher attainment), and treat fear as a condition to be mastered through reasoned exhortation and communal resolve.
Laṅkā’s प्राकार (defensive boundary) and the समुद्र/सागर (ocean crossed by the Vānara host) frame the episode, while caves, mountains, and trees function as flight-shelters that map the troops’ dispersal and subsequent reassembly.