Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৬২ত লংকাৰ ভিতৰত কুম্ভকৰ্ণক জগাই তোলা আৰু যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰাটো এক ৰাজনৈতিক-মনস্তাত্ত্বিক পৰ্ব হিচাপে বৰ্ণিত। নিদ্ৰালু আৰু মদমত্ত হ’লেও তেওঁ ভয়ংকৰ ৰাক্ষস “ব্যাঘ্ৰ”ৰ দৰে দীপ্তিমান ৰাজপথেৰে আগবাঢ়ে; হাজাৰ হাজাৰ অনুচৰে সঙ্গ দিয়ে আৰু ফুলৰ বৰষুণেৰে সন্মান জনায়। সোনালী জালিৰে সজ্জিত, সূৰ্যসম উজ্জ্বল ৰাক্ষস-ৰাজাৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ এনেদৰে ডাঙৰ ডাঙৰ খোজ দিয়ে যে পৃথিৱী কঁপা যেন লাগে। পুষ্পকাসনত বহি উদ্বিগ্ন ৰাৱণ ভ্ৰাতৃক দেখি আনন্দে উঠি ধৰে, আলিঙ্গন কৰে আৰু সন্মানেৰে বহুৱায়। তেতিয়া কুম্ভকৰ্ণ ক্ৰোধেৰে, ৰক্তবৰ্ণ চকুৰে সোধে—মোক কিয় জগাই তুলিলা, আৰু ৰাৱণ কাক ভয় কৰে? ৰাৱণে ৰামৰ ভয় স্বীকাৰ কৰি কয় যে ৰাম আৰু সুগ্ৰীৱে বাণৰ-সেনাসহ সাগৰ পাৰ হৈ আহিছে; লংকাৰ উপবন ধ্বংস আৰু ৰাক্ষস-ক্ষয়ৰ বিলাপ কৰে, অথচ বাণৰসকল যুদ্ধত অক্ষুণ্ণ যেন দেখা যায়। শিশু-বৃদ্ধেৰে অৱশিষ্ট ক্লান্ত নগৰীৰ ৰক্ষাৰ বাবে অনুৰোধ জনাই, দেৱ-অসুৰৰ ওপৰত কুম্ভকৰ্ণৰ পূৰ্ব বিজয়সমূহ স্মৰণ কৰি প্ৰশংসা কৰে আৰু আদেশ দিয়ে—শত্ৰু-সেনাক বতাহে বৰষুণ-মেঘ ছিন্নভিন্ন কৰাৰ দৰে ছত্ৰভঙ্গ কৰি পেলাবলৈ।
Shlokas
Verse 1
स तुराक्षसशार्दूलोनिद्रामदसमाकुलः ।राजमार्गंश्रियाजुष्टंययौविपुलविक्रमः ।।6.62.1।।
সেই ৰাক্ষসশাৰ্দূল, মহাবিক্ৰমী, নিদ্ৰা আৰু মদৰ মোহত আচ্ছন্ন হৈ, শ্ৰীয়ে শোভিত ৰাজমাৰ্গে আগবাঢ়িল।
Verse 2
राक्षसानांसहस्रैश्चवृतःपरमदुर्जयः ।गृहेभ्यःपुष्पवर्षेणकीर्यमाणस्तदाययौ ।।6.62.2।।
তাৰ পাছত পৰমদুৰ্জয় কুম্ভকৰ্ণ, হাজাৰ হাজাৰ ৰাক্ষসেৰে বৃত হৈ, ঘৰবোৰৰ পৰা পৰি থকা পুষ্পবৃষ্টিৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 3
स हेमजालविततंभानुभास्वरदर्शनम् ।ददर्शविपुलंरम्यंराक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।।6.62.3।।
সেয়ে সোণালী জালিৰে বিস্তৃত, প্ৰভাত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময় দৰ্শনযুক্ত, বিশাল আৰু মনোহৰ ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ নিবাস দেখিলে।
Verse 4
स तत्तदासूर्यइवाभ्रजालंप्रविश्यरक्षोधिपतेर्निवेशम् ।ददर्शदूरेऽग्रजमासनस्थंस्वयम्भुवंशक्रवासनस्थम् ।।6.62.4।।
তাৰ পিছত সূৰ্য যেন মেঘজাল ভেদি প্ৰৱেশ কৰে, তেনেদৰে ৰক্ষোধিপতিৰ নিবাসত প্ৰৱেশ কৰি দূৰৰ পৰা সিংহাসনাসীন নিজৰ অগ্ৰজক দেখিলে—যেন শক্ৰে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাক আসনস্থ দেখি আছে।
Verse 5
भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोगणसमन्विम् ।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेदिनीम् ।।6.62.5।।
ভ্ৰাতাৰ ভৱনৰ দিশে ৰাক্ষসগণসহ আগবাঢ়োঁতে কুম্ভকৰ্ণে নিজৰ পদন্যাসৰ ভাৰে পৃথিৱীক কঁপাই তুলিলে।
Verse 6
सोऽभिगम्यगृहंभ्रातुःकक्ष्यामभिविगाह्य च ।ददर्शोद्विगन्नमासीनंविमानेपुष्पकेगुरुम् ।।6.62.6।।
সি ভ্ৰাতৃগৃহত উপস্থিত হৈ অন্তঃকক্ষত প্ৰৱেশ কৰি, পুষ্পক বিমানত আসীন নিজৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাক মনত উদ্বিগ্ন আৰু অশান্ত অৱস্থাত দেখিলে।
Verse 7
अथदृष्टवादशग्रीवःकुम्भकर्णमुपस्थितम् ।तूर्णमुत्थायसंहृष्टःसन्निकर्षमुपानयत् ।।6.62.7।।
তাৰ পাছত সন্মুখত উপস্থিত কুম্ভকৰ্ণক দেখি দশগ্ৰীৱ (ৰাৱণ) হৰ্ষিত হৈ তৎক্ষণাৎ উঠি তাক ওচৰলৈ টানি আনিলে।
Verse 8
अथासीनस्यपर्यङ्केकुम्भकर्णोमहाबलः ।भ्रातुर्ववन्देचरणौकिंकृत्यमितिचाब्रवीत् ।।6.62.8।।
তাৰ পাছত মহাবলী কুম্ভকৰ্ণে শয্যাসনৰ ওচৰলৈ গৈ ভ্ৰাতাৰ চৰণদ্বয়ত বন্দনা কৰি ক’লে, “কি কৰণীয়?”
Verse 9
उत्पत्यचैनंमुदितोरावणःपरिषस्वजे ।स भ्रात्रासम्परिष्वक्तोयथावच्छाभिनन्दितः ।।6.62.9।।कुम्भकर्णश्शुभंदिव्यंप्रतिपेदेवरासनम् ।
আনন্দিত ৰাৱণ উঠি তাক আলিঙ্গন কৰিলে। ভ্ৰাতৃৰ দ্বাৰা পৰিষ্বক্ত আৰু যথাৱিধি অভিনন্দিত কুম্ভকৰ্ণে তাৰ পাছত শুভ, দিৱ্য আৰু উচ্চ আসন গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 10
स तदासनमाश्रित्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.62.10।।संरक्तनयनःक्रोधाद्रावणंवाक्यमब्रवीत् ।
সেই আসন আশ্ৰয় কৰি মহাবলী কুম্ভকৰ্ণ, ক্ৰোধত ৰক্তিম নয়নে, ৰাৱণক বাক্য ক’লে।
Verse 11
किमर्थमहमादृत्यत्वयाराजन्विबोधितः ।।6.62.11।।शंसकस्माद्भयंतेऽत्रकोऽद्यप्रेतोभविष्यति ।
“হে ৰাজন, তুমি মোক ইমান তৎপৰতাৰে কিয় জগাই তুলিলা? কোৱা—ইয়াত তোমাৰ কি ভয় উদ্ভৱ হৈছে, আৰু আজি কোনে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব?”
Verse 12
भ्रातरंरावणःक्रुद्धंकुम्भकर्णमवस्थितम् ।।6.62.12।।ईषत्तुपरिवृत्ताभ्यांनेत्राभ्यांवाक्यमब्रवीत् ।
ক্ৰোধেৰে অৱস্থিত ভ্ৰাতা কুম্ভকৰ্ণক দেখি, ৰাৱণে অলপ ঘূৰি থকা নয়নেৰে ব্যাকুল হৈ বাক্য ক’লে।
Verse 13
अद्यतेसुमहान्कालश्शयानस्यमहाबल ।।6.62.13।।सुखितस्त्वं न जानीषेममरामकृतंभयम् ।
হে মহাবলৱান! তুমি দীৰ্ঘকাল সুখে শয়ন কৰি আছিলা; ৰামে মোৰ ওপৰত যি ভয় আনিছে, সেয়া তুমি নাজানা।
Verse 14
एषदाशरथीरामःसुग्रीवसहितोबली ।।6.62.14।।समुद्रंसबलस्तीर्त्वामूलंनःपरिकृन्तति ।
এই দাশৰথি ৰাম সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মহাবলী; সেনাসহ সমুদ্ৰ পাৰ হৈ আমাৰ শক্তিৰ মূলকেই ছেদন কৰি আছে।
Verse 15
हन्तपश्यस्वलङ्कायावनान्युपवनानि च ।।6.62.15।।सेतुनासुखमागम्यवानरैकार्णवीकृतम् ।
হায়! লংকাৰ বন আৰু উপবনবোৰ চোৱা; সেতুৰে সহজে আহি বানৰসকলে সিহঁতক উজাৰি ধ্বংস কৰিছে।
Verse 16
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
যুদ্ধত বানৰসকলে আমাৰ মুখ্যতম ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিছে; তথাপি যুদ্ধত বানৰসকলৰ ক্ষয় মই কেতিয়াও নেদেখোঁ, আৰু বানৰসকলও যুদ্ধত কেতিয়াও পৰাজিত হোৱা নাই।
Verse 17
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
যুদ্ধত বানৰসকলে আমাৰ মুখ্যতম ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিছে; তথাপি যুদ্ধত বানৰসকলৰ ক্ষয় মই কেতিয়াও নেদেখোঁ, আৰু বানৰসকলও যুদ্ধত কেতিয়াও পৰাজিত হোৱা নাই।
Verse 18
तदेतद्भयमुत्पन्नंत्रायस्वेमांमहबल ।नाशयत्वमिमानद्यतदर्थंबोधितोभवान् ।।6.62.18।।
এইদৰে ভয় উৎপন্ন হৈছে; হে মহাবলৱান, মোক ৰক্ষা কৰা। আজি হিয়েই সিহঁতক বিনাশ কৰা—এই উদ্দেশ্যতেই তোমাক জগোৱা হৈছে।
Verse 19
सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्यमाम् ।त्रायस्वेमांपुरींलङ्कांबालवृद्धावशेषिताम् ।।6.62.19।।
মোৰ সকলো কোষ আৰু সম্পদ সম্পূৰ্ণকৈ ক্ষয় হৈ গৈছে; সেয়ে তুমি মোৰ আশ্ৰয় লৈ প্ৰতিঘাত কৰা। কেৱল শিশু আৰু বৃদ্ধসকল অৱশিষ্ট থকা এই লংকা-পুৰীক ৰক্ষা কৰা।
Verse 20
भ्रातुरर्थेमहाबाहो कुरुकर्मसुदुष्करम् ।मयैवंनोक्तपूर्वोहिकश्चिद्भ्रातः परन्तप ।।6.62.20।।
হে মহাবাহু ভ্ৰাতা! ভ্ৰাতাৰ হিতৰ বাবে এই অতি সুদুষ্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰা। হে পৰন্তপ ভ্ৰাতা! পূৰ্বে মই কেতিয়াও তোৰ পৰা এনেদৰে কিবা বিচৰা নাছিলোঁ।
Verse 21
त्वय्यस्तिममस्नेहःपरासम्भावना च मे ।दैवासुरेषुयुद्धेषुबहुशोराक्षसर्षभ ।।6.62.21।।त्वयादेवाःप्रतिव्यूह्यनिर्जिताश्चासुरायुधि ।
মোৰ হৃদয়ত তোৰ প্ৰতি স্নেহ আছে আৰু তোৰ প্ৰতি পৰম সন্মানও আছে, হে ৰাক্ষসৰ্ষভ! দেৱাসুৰ যুদ্ধত বহুবার তই ব্যূহৰ প্ৰতিব্যূহ কৰি জয় লাভ কৰিছ—দেৱসকলৰ ওপৰতো, আৰু অসুৰসকলৰ নিজৰ যুদ্ধত অসুৰসকলৰ ওপৰতো।
Verse 22
तदेतत्सर्वमातिष्ठवीर्यंभीमपराक्रम ।।6.62.22।।न हितेसर्वभूतेषुदृश्यतेसदृशोबली ।
সেয়ে, হে ভীমপৰাক্ৰম বীৰ, তই তোৰ সকলো শক্তি আৰু পৰাক্ৰম দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰ; সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ মাজত তোৰ সমান বলৱান কাকো দেখা নাযায়।
Verse 23
कुरुष्वमेप्रियहितमेतदुत्तमंयथाप्रियंप्रियरणबान्धवप्रिय ।स्वतेजसाविधमसपत्नवाहिनींशरद्घनंपवनइवोद्यतोमहान् ।।6.62.23।।
হে প্ৰিয়, ৰণপ্ৰিয় আৰু স্বজনসকলৰ প্ৰিয়, মোৰ বাবে এই সৰ্বোত্তম হিতকৰ কৰ্ম—মোৰ প্ৰিয় অনুসাৰে—কৰ। তোৰ স্বতেজেৰে শত্ৰুবাহিনী চিত্ৰ-বিচিত্ৰ কৰি ছটিয়াই দে; যেন মহাবায়ু উঠি শৰতৰ ঘন মেঘক উৰুৱাই নিয়ে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to awaken and deploy Kumbhakarṇa as a last-resort defender, framing war as protection of a depleted city—yet rooted in earlier adharma, revealing a crisis where political survival conflicts with moral accountability.
The dialogue teaches that fear can expose the true condition of leadership: even a powerful ruler must confront consequences, seek support, and acknowledge reality; valor without ethical grounding becomes reactive, not restorative.
Laṅkā’s royal road and palace complex (including the Puṣpaka setting), the ocean-crossing, and the Setu (bridge) are emphasized as cultural-geographic markers that signal the transition from defensive isolation to full-scale siege.