Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত পুলস্ত্য (ৰাৱণ)ৰ মন্ত্ৰীসকলে দুখজনক সংবাদ আনে যে বিভীষণৰ সহায়ত লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিত/মেঘনাদক বধ কৰিছে। এই কথা শুনি ৰাৱণ প্ৰথমে মূৰ্ছিত হয়, তাৰ পিছত বিলাপ কৰে, আৰু শেষত তাৰ ক্ৰোধ প্ৰলয়সম উপমাৰে তীব্ৰ হয়—ভ্ৰূ কঁপনি যেন উথলি উঠা মহাসাগৰ, মুখৰ পৰা অগ্নি-ধোঁৱা ওলায়, আৰু চকুৰ পৰা অশ্ৰু যেন জ্বলি থকা দীপৰ তেল। তেওঁ ব্ৰহ্মাদত্ত অখণ্ড কবচ আৰু ভয়ংকৰ ধনুৰ দৰে দিৱ্য বৰ-অস্ত্ৰৰ নিৰ্ভৰত ৰাক্ষসসেনাৰ মনোবল পুনৰ দৃঢ় কৰে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বিৰুদ্ধে নতুন আক্রমণ ঘোষণা কৰে। কিন্তু শোক ক্ৰোধক ভুল দিশলৈ ঠেলি দিয়ে: ৰাৱণে বৈদেহী (সীতা)ক ধ্বংস কৰাৰ সংকল্প কৰে, তৰোৱাল উলিয়াই অশোক-বনৰ ফালে ধাৱিত হয়, আৰু ৰাক্ষসসকলে তেওঁৰ অজেয়তাৰ ভ্ৰমত উল্লাস কৰে। সীতাৰ দৃষ্টিকোণলৈ কাহিনী সৰি যায়—তেওঁ ভয়ত কঁপে, হনুমানৰ আগৰ উদ্ধাৰৰ প্ৰস্তাৱ অস্বীকাৰ কৰাৰ বাবে নিজকে দোষী ভাবে, আৰু ৰাম তথা কৌশল্যাৰ বিষয়ে উদ্বিগ্ন হয়। তেতিয়া ধৰ্মনিষ্ঠ মন্ত্ৰী সুপাৰ্শ্ব ৰাৱণক নিবাৰে: নাৰী-বধ অধৰ্ম; ক্ৰোধ যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ হওক, সীতাৰ ওপৰত নহয়। ৰাৱণে এই উপদেশ মানি উভতি আহে আৰু পুনৰ সভালৈ আগবাঢ়ে—ব্যক্তিগত প্ৰতিশোধৰ পৰা সৰি ৰাজধৰ্মীয় যুদ্ধাচৰণলৈ সাময়িকভাৱে পুনৰ সংযোজিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
তাৰ পিছত পৌলস্ত্য ৰজা (ৰাৱণ)ৰ সচিবসকলে ইন্দ্ৰজিতৰ বধৰ সংবাদ শুনি, তাৰ গম্ভীৰতা বুজি ব্যথিত হৈ, দশগ্ৰীৱ ৰাৱণক সেই দুঃখদ বাৰ্তা জনালে।
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
“হে মহাৰাজ! বিভীষণৰ সহায়ত লক্ষ্মণে যুদ্ধত আপোনাৰ মহাদ্যুতি পুত্ৰক বধ কৰিলে; আমি সকলোৱে চাই থাকিলোঁ।”
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
ৰণত শূৰ শূৰৰ সৈতে মুখামুখি হৈ, যুদ্ধত অপৰাজিত তোমাৰ শূৰ পুত্ৰ মহেন্দ্ৰজিত লক্ষ্মণৰ হাতে নিহত হ’ল। শৰবৃষ্টিৰে লক্ষ্মণক তীব্ৰ সন্তাপ দিয়া পাছত, সি পৰম লোকসমূহলৈ গমন কৰিলে।
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
ৰণত পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতৰ ভয়ংকৰ, ঘোৰ আৰু দাৰুণ বধৰ সংবাদ শুনি, সি মহা শোকমূৰ্ছাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত ৰাক্ষসপুঙ্গৱ ৰজাই পুনৰ সংজ্ঞা লাভ কৰিলে। পুত্ৰশোকত আকুল, দীন হৈ, ইন্দ্ৰিয়সমূহ অস্থিৰ হৈ থাকোঁতে তেওঁ উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
হায় ৰাক্ষসসেনাৰ মুখ্য! মোৰ বৎস, মহাবলী! যি তুমি ইন্দ্ৰকো জয় কৰিছিলা, তুমি আজি কেনেকৈ লক্ষ্মণৰ বশত পৰিলা?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
নিশ্চয়, তুমি ক্ৰুদ্ধ হ’লে ইষুৰে কালান্তককো ভেদ কৰিব পাৰা, মন্দৰ পৰ্বতৰ শৃংগসমূহকো; তেন্তে যুদ্ধত লক্ষ্মণক ভেদ কৰা ত কিমানেই বা কঠিন!
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
আজি নিশ্চয় যমৰাজ মোৰ দৃষ্টিত অধিক সন্মানীয় হৈ উঠিল; কিয়নো আজি, হে মহাবাহু, তুমি কালধৰ্মৰ বিধান অনুসাৰে তেওঁৰ নিয়মৰ সৈতে যুক্ত হ’লা (মৃত্যুৰ বাবে নিয়ত)।
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
এইয়াই সুযোদ্ধাসকলৰ পথ—অমৰগণৰ মাজতো: যি পুৰুষ নিজৰ ভৰ্তা/প্ৰভুৰ কাৰ্যৰ বাবে যুঁজত নিহত হয়, সি স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
আজি ইন্দ্ৰজিত নিহত হোৱা দেখি সকলো দেৱগণ, লোকপাল আৰু মহর্ষিসকল নিৰ্ভয়ে শান্তিত সুখে নিদ্ৰা যাব।
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
আজি কেৱল ইন্দ্ৰজিত নথকাৰ বাবে ত্ৰিলোক আৰু বনসহ পৃথিৱীও মোৰ দৃষ্টিত শূন্য, অন্ধকাৰ আৰু তেজহীন যেন লাগে।
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
আজি অন্তঃপুৰত ৰাক্ষসী কন্যাসকলৰ বিলাপ শুনিম—যেন পাহাৰৰ গুহাত কৰেণু-ঝাঁকৰ গর্জনধ্বনি প্ৰতিধ্বনিত হয়।
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
হে পৰন্তপ! যুৱৰাজ্য, লংকা, ৰাক্ষসগণ, তোৰ মাতা, মোক আৰু তোৰ পত্নীসকলক ত্যাগ কৰি তই ক’লৈ গ’লি?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
হে বীৰ! মই যমসদনলৈ গ’লে মোৰ প্ৰেতকাৰ্য তোমাৰেই কৰা উচিত আছিল; কিন্তু বিপৰীত ঘটিল—এতিয়া তোমাৰ অন্ত্যেষ্টি-কৰ্ম মোকেই কৰিব লাগিছে।
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
সুগ্ৰীৱ, ৰাঘৱ আৰু লক্ষ্মণ জীৱিত থাকোঁতেই, মোৰ হৃদয়ৰ শল্য নউদ্ধাৰ কৰি আমাক ত্যাগি তুমি ক’লৈ গ’লা?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
এইদৰে ব্যথিত হৈ বিলাপ কৰা ৰাক্ষসাধিপ ৰাৱণৰ ভিতৰত, পুত্ৰব্যসনৰ পৰা জন্মা মহাক্ৰোধে প্ৰৱেশ কৰি তাক আৱিষ্ট কৰিলে।
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
ক্ৰোধ তাৰ স্বভাৱতেই আছিল; এতিয়া পুত্ৰবিয়োগৰ নতুন যন্ত্ৰণাই তাক আৰু অধিক জ্বলাই তুলিলে—যেন গ্ৰীষ্মত সূৰ্য নিজৰ ৰশ্মিতেই অধিক দহে।
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
ললাটত ভ্ৰূকুটি গাঁঠি সি ভয়ংকৰ ক্ৰোধত দীপ্ত হ’ল—যেন যুগান্তত নক্ৰসহ মহোর্মিৰে উথলি উঠা সাগৰ।
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
ক্ৰোধত জম্ভাই উঠা তাৰ মুখৰ পৰা ধোঁৱামিশ্ৰিত অগ্নি যেন স্পষ্টকৈ জ্বলি উঠি উফৰি ওলাই আহিল—বৃত্ৰৰ জহ্নুৰ পৰা ফুটি ওলোৱা জ্বালাৰ দৰে।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
পুত্ৰবধৰ দুখত দগ্ধ সেই শূৰ ৰাৱণ ক্ৰোধবশ হ’ল; আৰু বুদ্ধিৰে বিবেচনা কৰি বৈদেহীৰ বধৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
প্ৰকৃতিগতভাৱে ৰঙা ৰাৱণৰ নেত্ৰযুগল ক্ৰোধাগ্নিৰে আৰু অধিক ৰক্তবৰ্ণ হৈ মহাঘোৰভাৱে দীপ্ত হৈ উঠিল।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
প্ৰকৃতিগতভাৱে ভয়ংকৰ সেই ৰূপ ক্ৰোধাগ্নিত মূৰ্ছিত হৈ, ক্ৰুদ্ধ ৰুদ্ৰৰ দৰে অগম্য হৈ পৰিল।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
ক্ৰুদ্ধ তাৰ নেত্ৰযুগলৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু ঝৰি পৰিল—উজ্জ্বল জ্বালাযুক্ত দুটা দীপৰ পৰা তেলৰ টোপাল টোপালকৈ টপকাদি।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
সি দাঁত পিহি-কামুৰি থাকোঁতে, তাৰ দাঁত-কটকটনিৰ কটোৰ শব্দ শুনা গ’ল—যেন দানৱে পেঁচাই টানি চলোৱা মহাযন্ত্ৰৰ কৰ্কশ ঘর্ষণধ্বনি।
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ, সি যি যি দিশলৈ দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে, সেই সেই দিশত ৰাক্ষসসকল ভয়ত আতংকিত হৈ সিমটি লুকাই পৰিল।
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
অন্তকৰ দৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ, চৰা-চৰক গিলিব খোজা যেন সকলো দিশ চাওঁতে থকা তাক দেখি, ৰাক্ষসসকলে তাৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িবলৈ সাহস নকৰিলে।
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
তাৰ পাছত পৰম ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণ, ৰাক্ষসাধিপতি, আহৱত তেওঁলোকৰ মনোবল দৃঢ় কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ক’লে।
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
“মই হাজাৰ হাজাৰ বছৰ পৰম তপস্যা আচৰণ কৰিলোঁ; উপযুক্ত উপযুক্ত অৱসৰত পুনঃ পুনঃ—যেতিয়ালৈকে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন নহ’ল।”
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
সেই একে তপস্যাৰ ফলসিদ্ধি আৰু স্বয়ম্ভূৰ প্ৰসাদত মোৰ কেতিয়াও ভয় হোৱা নাই—ন অসুৰৰ পৰা, ন দেৱৰ পৰা।
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
মোৰ ওচৰত ব্ৰহ্মাদত্ত কৱচ আছে, যি আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান; দেৱ-অসুৰ সংঘৰ্ষত বজ্ৰমুষ্টিৰ আঘাতেও সি কেতিয়াও ভাঙি নাছিল।
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
আজি সেই কৱচ পিন্ধি, ৰথস্থ হৈ এই সমৰত—আজি যুদ্ধক্ষেত্ৰত মোক কোনে সন্মুখীন হ’ব পাৰে? প্ৰত্যক্ষ পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ও নহয়।
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা অতি প্ৰসন্ন হৈ দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত মোক যি শৰসহিত মহান কাৰ্মুক দিছিল—সেই ভয়ংকৰ ধনুখন আজি শত শত তূৰ্যৰ নাদৰ মাজত উঠোৱা হওক; পৰম আহৱত ৰাম-লক্ষ্মণৰ বধৰ বাবে।
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
ৰণত শূৰ শূৰৰ সৈতে মুখামুখি হৈ, যুদ্ধত অপৰাজিত তোমাৰ শূৰ পুত্ৰ মহেন্দ্ৰজিত লক্ষ্মণৰ হাতে নিহত হ’ল। শৰবৃষ্টিৰে লক্ষ্মণক তীব্ৰ সন্তাপ দিয়া পাছত, সি পৰম লোকসমূহলৈ গমন কৰিলে।
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
পুত্ৰবধৰ শোকত দগ্ধ, ক্ৰূৰ আৰু ক্ৰোধবশ হোৱা ৰাৱণে বুদ্ধিৰে বিবেচনা কৰি সীতাক বধ কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
তাম্ৰনয়ন, অতি সুঘোৰ আৰু ঘোৰদৰ্শন ৰাৱণে চাৰিওফালে চাই, দীন আৰু ক্ষীণ স্বৰে সেই সকলো নিশাচৰক ক’লে।
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
বনৌকস অৰ্থাৎ বানৰসকলক বঞ্চনা কৰিবলৈ মোৰ বৎসে মায়াৰে তাত অলপ হতা হোৱা যেন দেখুৱাই, ‘এইয়েই সীতা’ বুলি প্ৰদৰ্শন কৰিলে।
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
এতিয়া মই নিজেই এই ছলনাক ‘সত্য’ কৰি নিজৰ হৃদয় তৃপ্ত কৰিম; সেই নীচ ক্ষত্ৰিয়-বন্ধুৰ অনুব্ৰতা বৈদেহীক মই বিনাশ কৰিম। এইদৰে সচিবসকলক কৈ সি তৎক্ষণাৎ খড়্গ আঁকোৱালি ল’লে।
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
এতিয়া মই নিজেই এই ছলনাক ‘সত্য’ কৰি নিজৰ হৃদয় তৃপ্ত কৰিম; সেই নীচ ক্ষত্ৰিয়-বন্ধুৰ অনুব্ৰতা বৈদেহীক মই বিনাশ কৰিম। এইদৰে সচিবসকলক কৈ সি তৎক্ষণাৎ খড়্গ আঁকোৱালি ল’লে।
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
পুত্ৰশোকত মন ভীষণ ব্যাকুল হোৱা ৰাৱণ তৎক্ষণাৎ উত্প্লুত হৈ, নিৰ্মল আকাশৰ দৰে দীপ্তি থকা গুণসম্পন্ন উত্তম খড়্গ হাতত লৈ বেগেৰে বাহিৰলৈ নিস্পপাত কৰিলে। ক্ৰুদ্ধ হৈ, পত্নীসহ আৰু সচিবসকলে ঘেৰাও কৰি, য’ত মৈথিলী আছিল তাত হঠাতে দৌৰি গ’ল।
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
“আজি একে দেখিলেই সেই দুয়ো ভ্ৰাতা কঁপিব। ই ক্ৰুদ্ধ হৈ ধমক দিলে চাৰিজন লোকপালও বিচলিত হ’ব; আৰু আন বহু শত্রুকো ই যুদ্ধত পৰাস্ত কৰি পেলাইছে।”
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
ক্ৰোধেৰে আগবাঢ়ি যোৱা ৰাক্ষস ৰজাক দেখি ৰাজপ্ৰাসাদৰ ৰাক্ষসসকলে সিংহনাদ কৰি চিঞৰি উঠিল। ইজনে সিজনক আলিঙ্গন কৰি, ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসটোক চাই চাই, তেওঁলোকে পৰস্পৰে কথা ক’লে।
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
“আজি একে দেখিলেই সেই দুয়ো ভ্ৰাতা কঁপিব। ই ক্ৰুদ্ধ হৈ ধমক দিলে চাৰিজন লোকপালও বিচলিত হ’ব; আৰু আন বহু শত্রুকো ই যুদ্ধত পৰাস্ত কৰি পেলাইছে।”
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
“তিনিও লোকৰ ৰত্ন আহৰণ কৰি ৰাৱণে ভোগ কৰে; পৰাক্ৰম আৰু বলত পৃথিৱীত তাৰ সদৃশ কোনো নাই।”
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
তেওঁলোকে এনেদৰে কথা পাতি থাকোঁতে, ক্ৰোধে মূৰ্ছিত ৰাৱণ অশোকবনিকাত থকা বৈদেহীৰ ওচৰলৈ দৌৰি গ’ল।
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
হিতবুদ্ধিসম্পন্ন সুহৃদসকলে বাধা দিছিল যদিও, অতি ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণ আগলৈ ধাৱিত হ’ল—যেন আকাশত মঙ্গল গ্ৰহে ৰোহিণীৰ ফালে ধাৱিত হয়।
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
মৈথিলী সীতা—নিৰ্দোষা—ৰাক্ষসীসকলৰ ৰক্ষাত থাকিলেও, ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসক উৎকৃষ্ট খড়্গ ধাৰণ কৰি আগবাঢ়ি অহা দেখিলে। উন্মুক্ত খড়্গসহ তাক দেখি জনকনন্দিনী ব্যথিত হ’ল; সুহৃদসকলে বহুবার বাধা দিলেও সি উভতি নাহিল।
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
মৈথিলী সীতা—নিৰ্দোষা—ৰাক্ষসীসকলৰ ৰক্ষাত থাকিলেও, ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসক উৎকৃষ্ট খড়্গ ধাৰণ কৰি আগবাঢ়ি অহা দেখিলে। উন্মুক্ত খড়্গসহ তাক দেখি জনকনন্দিনী ব্যথিত হ’ল; সুহৃদসকলে বহুবার বাধা দিলেও সি উভতি নাহিল।
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
দুখত আচ্ছন্ন হৈ কন্দন কৰি সীতাই ক’লে: “চোৱা, এই দুষ্টবুদ্ধি ক্ৰোধিত হৈ নিজে নিজে মোৰ ওপৰত ধাৱমান হৈছে; ই মোক বধ কৰিব বিচাৰে, যেন মই আশ্ৰয়হীন-সহায়হীন, যদিও মোৰ ৰক্ষক আছে।”
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
“বাৰে বাৰে সি মোক প্ৰলোভিত কৰিছিল—যদিও মই স্বামীৰ প্ৰতি অনুগতা—‘মোৰ পত্নী হওঁ, মোৰ সৈতে ৰমণ কৰ।’ মই দৃঢ়ভাৱে তাক প্ৰত্যাখ্যান কৰিলোঁ। এতিয়া, মই নমানিলোঁ বুলি সি স্পষ্টকৈ নিৰাশাত পৰিছে; ক্ৰোধ আৰু মোহে আচ্ছন্ন হৈ, মোক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছে।”
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
“বাৰে বাৰে সি মোক প্ৰলোভিত কৰিছিল—যদিও মই স্বামীৰ প্ৰতি অনুগতা—‘মোৰ পত্নী হওঁ, মোৰ সৈতে ৰমণ কৰ।’ মই দৃঢ়ভাৱে তাক প্ৰত্যাখ্যান কৰিলোঁ। এতিয়া, মই নমানিলোঁ বুলি সি স্পষ্টকৈ নিৰাশাত পৰিছে; ক্ৰোধ আৰু মোহে আচ্ছন্ন হৈ, মোক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছে।”
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
বাৰে বাৰে সি মোক প্ৰেৰণা দিলে—মই পতি-ব্ৰতানুৰাগিনী—“মোৰ ভাৰ্যা হওঁক; মোৰ সৈতে ৰমণ কৰ” বুলি। কিন্তু মই নিশ্চয়কৈ তাক প্ৰত্যাখ্যান কৰিলোঁ। এতিয়া মই নমানিলোঁ বুলি সি স্পষ্টকৈ নিৰাশাত পৰিছে; ক্ৰোধ-মোহে আৱিষ্ট হৈ মোক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছে।
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
“নচেৎ—মোৰ কাৰণেই কি আজি সেই অনাৰ্যই সমৰত ভ্ৰাতা দুজন নৰব্যাঘ্ৰ, ৰাম আৰু লক্ষ্মণক নিপাতিত কৰিলে?”
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
ইয়াত মই বহু ৰাক্ষসৰ ভয়ংকৰ, মহান নাদ শুনিলোঁ; হৃষ্টচিত্ত হৈ সিহঁতে নিজৰ প্ৰিয়জনক উদ্দেশি উচ্চস্বৰে বিক্ৰোশ কৰি আছিল।
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
হায়, ধিক্! মোৰ নিমিত্তে এই দুই ৰাজপুত্ৰৰ বিনাশ হ’ল নেকি? নাইবা পুত্ৰশোকে উন্মত্ত হৈ, ৰাম-লক্ষ্মণক বধ কৰিব নোৱাৰি, সেই ৰৌদ্ৰ ৰাক্ষস—পাপনিশ্চয়ত দৃঢ়—মোক ধ্বংস কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিছে নেকি?
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
ক্ষুদ্ৰবুদ্ধি মই হনুমানৰ বাক্য মানি নলোঁ। যদি তেতিয়াই মই সঁচাকৈ তেওঁৰ পিঠিত উঠি গৈছিলোঁ, তেন্তে অজিত হৈ নিশ্চয়েই পৌঁছালোঁহেঁতেন; আজি এইদৰে অনুশোচনা নকৰিলোঁহেঁতেন, সতী হৈ স্বামীৰ অঙ্কত আশ্ৰয় লৈ থাকিলোঁহেঁতেন।
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
মোৰ মনে হয়, কৌসল্যাৰ হৃদয় নিশ্চয় ভাঙি পৰিব, যেতিয়া তেওঁ শুনিব যে তেওঁৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ যুদ্ধত বিনষ্ট হৈছে।
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
মোৰ মনে হয়, কৌসল্যাৰ হৃদয় নিশ্চয় ভাঙি পৰিব, যেতিয়া তেওঁ শুনিব যে তেওঁৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ যুদ্ধত বিনষ্ট হৈছে।
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
তেওঁ কান্দি কান্দি মহাত্মা পুত্ৰৰ জন্ম, বাল্য, যৌৱন, ধৰ্মকাৰ্য আৰু তেওঁৰ ৰূপ—এই সকলোকে বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰিব।
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
পুত্ৰ নিধন হোৱাৰ পিছত নিৰাশ হৈ, শোকত অচেতন হৈ, তেওঁ শ্ৰাদ্ধকর্ম সম্পন্ন কৰিব; আৰু নিশ্চয় অগ্নিৰ পিনে চাব, নতুবা জলত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
ধিক্ সেই কুঁজীয়া দুষ্টা মন্থৰাক—পাপনিশ্চয়ত দৃঢ়—যাৰ কাৰণেই কৌসল্যা এই শোকত পতিত হৈছে।
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
এইদৰে বিলাপ কৰি থকা তপস্বিনী মৈথিলীক দেখি—চন্দ্ৰ নাথাকিলে গ্ৰহবশত পৰি থকা ৰোহিণীৰ দৰে—সেই সময়তে শুচি, শীলবান আৰু মেধাৱী ‘সুপাৰ্শ্ব’ নামৰ অমাত্যই, আন সচিবসকলে নিবাৰণ কৰিলেও, ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণক এই বাক্য ক’লে।
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
সেই সময়তে ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণৰ শীলবান, শুচি আৰু মেধাবী অমাত্য সুপাৰ্শ্বে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে; অন্য সচিবসকলে নিবাৰণ কৰিলেও তেওঁ এই বাক্য ক’লে।
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
হে দশগ্ৰীৱ, বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ)ৰ অনুজ! ক্ৰোধবশে ধৰ্ম ত্যাগ কৰি বৈদেহীক বধ কৰিবলৈ তুমি কেনেকৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
বেদবিদ্যা আৰু ব্ৰতানুষ্ঠানত স্নাত, আৰু স্বকর্মত নিৰত তুমি—হে বীৰ, ৰাক্ষসেশ্বৰ—স্ত্ৰীৰ বধৰ কথা কিয় মনত আনিছা?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
হে পাৰ্থিৱ! ৰূপসম্পন্না মৈথিলী (সীতা)ক মনত ৰাখা; এই ৰণত আমাৰ সৈতে একেলগে ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি, ক্ৰোধটো কেৱল ৰামৰ ওপৰতে নিবদ্ধ কৰা।
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
আজি ক্ৰিষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীতেই অভ্যুত্থান (প্ৰস্তুতি) সম্পন্ন কৰা; তাৰ পাছত অমাৱস্যাৰ দিনা বাহিনী-বৃত হৈ বিজয়ৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্থান কৰা।
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
তুমি শূৰ আৰু ধীমান—ৰথী, খড়্গধাৰী; শ্ৰেষ্ঠ ৰথত আৰূঢ় হৈ দাশৰথি ৰামক বধ কৰা, তেতিয়া তুমি মৈথিলী (সীতা)ক লাভ কৰিবা।
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
সেই দুৰাত্মা ৰাৱণে সুহৃদে নিবেদিত সুধৰ্ম্য বাক্য গ্ৰহণ কৰিলে; তাৰ পাছত সি নিজৰ গৃহলৈ গ’ল, আৰু পুনৰ সুহৃদবৃত হৈ বীৰ্যবান ৰূপে সভাগৃহলৈ আগবাঢ়িল।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.