Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৫৪ত লংকাৰ যুদ্ধৰ এক তীব্ৰ সংঘাত বৰ্ণিত হৈছে। ৰাক্ষস বজ্ৰদংশ্ট্ৰ নিজৰ বাহিনী ধ্বংস হোৱা আৰু অংগদৰ সাফল্য দেখি ক্ৰুদ্ধ হৈ বানৰ-সেনাৰ ওপৰত নিখুঁত লক্ষ্যৰে বাণবৃষ্টি কৰে। ৰণক্ষেত্ৰৰ চিত্ৰ অতি কঠোৰ—কাটা অংগ, মুণ্ডহীন ধড়, আৰু পলাই যোৱা সৈন্য—ই যুদ্ধৰ মূল্য আৰু মনোবল ভাঙি পৰাৰ দৃশ্য প্ৰকাশ কৰে। ভীত বানৰসকলে অংগদৰ আশ্ৰয় লওঁতেই বালীৰ পুত্ৰ অংগদ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি বজ্ৰদংশ্ট্ৰক সন্মুখ সমৰলৈ আহ্বান জনায়। প্ৰথমে বাণ-বিনিময়, তাৰপিছত গছ আৰু পৰ্বতৰ শিখৰ আদি তুলি নিক্ষেপ, ৰথ ধ্বংস, আৰু শেষত গদা-আঘাত আৰু মুষ্টিযুদ্ধলৈ সংঘাত গঢ় লয়। ক্লান্তিৰ পৰা তৎক্ষণাৎ উঠি অংগদে এক শুদ্ধ খড়্গাঘাতে বজ্ৰদংশ্ট্ৰৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। নিজৰ বীৰ পতিত হোৱা দেখি ৰাক্ষসসকল ভয় আৰু লাজেৰে লংকাৰ ফালে পলাই যায়, আৰু বানৰ-সেনাত অংগদ সন্মানিত হয়। এই অধ্যায়ে দেখুৱায় যে ধৰ্মযুদ্ধত নেতৃত্ব মানে আশ্ৰয়দাতা সাহস আৰু নিৰ্ণায়ক সংযম।
Shlokas
Verse 1
बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।
নিজ সেনাৰ বিনাশ আৰু অংগদৰ জয়ৰ বাবে ক্ৰোধাৱিষ্ট মহাবলী ৰাক্ষস বজ্ৰদংশ্ট্ৰ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 2
विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।
ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ গর্জন-নাদযুক্ত ভয়ংকৰ ধনু টানি, বজ্ৰদংষ্ট্ৰই শৰবৃষ্টি বৰষাই বানৰসেনাৰ অনীকসমূহ ছিটাই দিলে।
Verse 3
राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।
ৰথসমূহত অৱস্থিত মুখ্য ৰাক্ষসসকলেও—নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী শূৰ বীৰসকল—সেই সময়ত ৰণক্ষেত্ৰত অবিৰত যুদ্ধ কৰি আছিল।
Verse 4
वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।
বানৰসকলৰ যিসকল বীৰ আছিল, সেই সকলো প্লৱগৰ্ষভ চাৰিওফালৰ পৰা একত্ৰ হৈ, হাতত শিলা লৈ যুদ্ধত লিপ্ত হ’ল।
Verse 5
तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।
তাত, সেই ভীষণ ৰণক্ষেত্ৰত, ৰাক্ষসসকলে তেতিয়া কপিমুখ্যসকলৰ ওপৰত অতি প্ৰচণ্ডভাৱে সহস্ৰ সহস্ৰ আয়ুধ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 6
वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।
মত্ত মাতঙ্গৰ দৰে উগ্ৰ বানৰ প্ৰবীৰসকলেও ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত গিৰিবৃক্ষ, পৰ্বতশিলা আৰু মহাশিলা বৰষুণৰ দৰে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 7
शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।
ৰণক্ষেত্ৰত যুঁজত লিপ্ত, কেতিয়াও নোহোৱা বীৰসকলৰ মাজত ৰাক্ষস-গণ আৰু প্ৰতিপক্ষৰ সংঘৰ্ষ এক ভয়ংকৰ, তীব্ৰ সু-যুদ্ধলৈ পৰিণত হ’ল।
Verse 8
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
কিছুমানৰ মূৰ চূৰ্ণ, কিছুমানৰ পা আৰু বাহু ছিন্ন; অস্ত্ৰাঘাতে বিদীৰ্ণ দেহ ৰক্তে সিক্ত হ’ল। এইদৰে হৰয়ো (বানৰ) আৰু ৰাক্ষসো একেলগে পৃথিৱীত ছটিয়াই পৰি থাকিল—কাক-গৃধ্ৰে ঘেৰি ধৰা, আৰু গোমায়ু (শিয়াল)ৰ জাকত ভৰি উঠা।
Verse 9
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
কিছুমানৰ মূৰ ফাটি গৈছিল, ভৰি আৰু বাহু কটা গৈছিল; তেওঁলোকৰ শৰীৰ অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা বিদীৰ্ণ হৈছিল আৰু তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ পৰিছিল।
Verse 10
कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।।वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।
সেই ৰণক্ষেত্ৰত, হাত, বাহু আৰু মূৰ কটা যোৱা ভয়ানক কবন্ধবোৰ থিয় হ’ল, আনহাতে বানৰ আৰু ৰাক্ষস উভয় পক্ষই যুঁজত ঢলি পৰিল।
Verse 11
ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।।प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।
তেতিয়া, বানৰ সেনাই নিশাচৰবোৰক প্ৰহাৰ কৰাৰ লগে লগে, বজ্ৰদংষ্ট্ৰই চাই থাকোঁতেই গোটেই ৰাক্ষস বাহিনীটো ভংগ হৈ পলাই গ’ল।
Verse 12
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
ৰাক্ষসসকলক ভীতিগ্ৰস্ত হোৱা আৰু বানৰৰ দ্বাৰা নিহত হোৱা দেখি, ক্ৰোধত ৰঙা চকুৰে বীৰ বজ্ৰদংষ্ট্ৰই হাতত ধনু লৈ বানৰ বাহিনীক ত্ৰাসিত কৰি ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 13
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
ৰাক্ষসসকলক ভীতিগ্ৰস্ত হোৱা আৰু বানৰৰ দ্বাৰা নিহত হোৱা দেখি, ক্ৰোধত ৰঙা চকুৰে বীৰ বজ্ৰদংষ্ট্ৰই হাতত ধনু লৈ বানৰ বাহিনীক ত্ৰাসিত কৰি ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 14
शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।।विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।
প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত, বীৰ বজ্ৰদংষ্ট্ৰই শগুণৰ পাখি লগা অব্যৰ্থ শৰেৰে বানৰবোৰক বিদীৰ্ণ কৰিলে; তেওঁ একেলগে সাত, আঠ, ন, আনকি পাঁচটা বানৰক বিন্ধিলে।
Verse 15
त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।।अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।
সকলো বানৰ, ত্ৰাসিত হৈ আৰু শৰৰ আঘাতত জৰ্জৰিত হৈ, আশ্ৰয়ৰ বাবে অংগদৰ ফালে ধাৱমান হ’ল—যেনেকৈ প্ৰজাসকলে প্ৰজাপতিৰ ওচৰলৈ ঢাপলি মেলে।
Verse 16
ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।।क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।
তাৰ পাছত হৰিগণ ভগ্ন হোৱা দেখি, বালিপুত্ৰ অঙ্গদ ক্ৰোধে জ্বলি উঠি, সিহঁতক চাই থকা বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ সন্মুখলৈ মুখ কৰিলে।
Verse 17
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।।चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।
বজ্ৰদংষ্ট্ৰ আৰু অঙ্গদ—ৰাক্ষস আৰু বানৰ—দুয়ো মুখামুখি সংঘটিত হ’ল; পৰমক্ৰুদ্ধ হৈ সিংহ আৰু মদমত্ত গজৰ দৰে পৰস্পৰে চক্ৰাকাৰে ঘূৰি যুঁজিলে।
Verse 18
ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।।जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।
তাৰ পাছত মহাবলীজনে হৰিপুত্ৰক শতসহস্ৰ প্ৰহাৰে মর্মস্থানসমূহত আঘাত কৰিলে; যেন গজক তোমৰেৰে বিদ্ধ কৰা হয়।
Verse 19
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।।चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।
ৰুধিৰে সিক্ত সৰ্বাঙ্গ, মহাবল আৰু ভীমপৰাক্ৰমী বালিসূনু অঙ্গদে বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ ওপৰত এটা বৃক্ষ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 20
दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।।चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।
সেই বৃক্ষখন নিজৰ ফালে ধাৱি আহি থকা দেখি ৰাক্ষসজন অচলিত থাকিল; সিও তাক বহু খণ্ডত ছেদন কৰিলে, আৰু চূর্ণ-বিচূর্ণ দেহা ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 21
तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।।प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।
বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ বিক্ৰম দেখি, প্লৱগৰ্ষভ অঙ্গদে এটা বিপুল শিলা উঠাই নিক্ষেপ কৰিলে আৰু গর্জন কৰিলে।
Verse 22
समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।।गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।
সেয়া নিজৰ ফালে ধাৱি আহি থকা দেখি, বীৰ্যৱানজন ৰথৰ পৰা লম্ফ দি নামিল; গদা হাতে ধৰি, অচলিত হৈ পৃথিৱীত দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 23
साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।।सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।
অংগদে নিক্ষেপ কৰা গদা যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত গৈ তেতিয়াই চকা, কুবৰ আৰু অশ্বসহ সেই ৰথখন চূর্ণ-বিচূর্ণ কৰি পেলালে।
Verse 24
ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।।वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।
তাৰ পাছত অংগদে গছ-গছনীৰে শোভিত এক অন্য বৃহৎ শিখৰ ধৰি বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ মূৰত পেলাই দিলে।
Verse 25
अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।।मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।
বজ্ৰদংষ্ট্ৰ ৰক্ত উগলি মূৰ্ছিত হ’ল। কিছু সময়লৈ সি গদা আঁকোৱালি ধৰি, গম্ভীৰ নিশ্বাস লৈ, জ্ঞানশূন্য হৈ পৰি থাকিল।
Verse 26
संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।।जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।
পুনৰ জ্ঞান লাভ কৰি, পৰম ক্ৰোধে দগ্ধ নিশাচৰে স্থিৰভাৱে থকা বালিপুত্ৰক গদাৰে বক্ষদেশত আঘাত কৰিলে।
Verse 27
गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।।अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।
তাৰ পাছত তাত গদা ত্যাগ কৰি, সেই দুয়ো—বানৰ আৰু ৰাক্ষস—মুষ্টিযুদ্ধত লিপ্ত হ’ল আৰু পৰস্পৰক ঘুষাৰে আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 28
रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।।बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।
ৰক্ত উগলি আৰু প্ৰহাৰৰ আঘাতে ক্লান্ত হ’লেও, সেই দুয়ো জন মহাবিক্ৰমী যোদ্ধা অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল—যেন অঙ্গাৰক আৰু বুধ পৰস্পৰ সংঘৰ্ষত আছে।
Verse 29
ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।।उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।
তাৰ পাছত পৰম তেজস্বী, বানৰসকলৰ মাজত বৃষভসম অঙ্গদে বহু পুষ্প-ফলৰে শোভিত গছখন শিপাসহ উভালি লৈ, যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈ থিয় দিলে।
Verse 30
जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।।किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।
সিয়ে বিশাল, শুভ্ৰ দীপ্তিময় খড়্গ আৰু বৃষভচৰ্মৰ ঢাল ধৰি ল’লে—কিঙ্কিণীৰ জালে আৱৃত আৰু চর্মকাৰ্যৰে সুসজ্জিত।
Verse 31
चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।।जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।
তাৰ পাছত জয়কামনাৰে কপি আৰু ৰাক্ষস দুয়ো, বিচিত্ৰ আৰু নিপুণ গতি-পথেৰে চলি ফুৰি, নিৰ্দয়ভাৱে পৰস্পৰক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 32
व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।।युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।
শস্ত্ৰৰ ঘাঁৰ পৰা ৰক্ত ঝৰি তেওঁলোক দুয়োটা যেন পুষ্পিত কিঞ্চুক গছৰ দৰে শোভা পাই উঠিল; যুদ্ধ কৰি কৰি ক্লান্ত হৈ, হাঁটু ভৰ দি পৃথিৱীত নত হ’ল।
Verse 33
निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।।उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।
এটা নিমিষৰ ভিতৰতে, বানৰসকলৰ গজৰাজ অংগদ দীপ্ত নেত্ৰেৰে উঠি দাঁড়াল—দণ্ডাঘাত পোৱা সাপৰ দৰে।
Verse 34
निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।।जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।
তেতিয়া মহাবলী বালিপুত্ৰই নিৰ্মল, সু-ধৌত আৰু তীক্ষ্ণ খড়্গেৰে বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ মহৎ মূৰ কাটি পেলালে।
Verse 35
रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।।सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।
তাৰ অংগ-প্ৰত্যংগ ৰক্তে সিক্ত হ’ল; খড়্গাঘাতে কাটা সেই শিৰ দু’ভাগ হৈ পৰি গ’ল, ক্ৰোধে চকু উলটি ঘূৰি থাকিল।
Verse 36
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
বজ্ৰদংষ্ট্ৰ নিহত হোৱা দেখি ৰাক্ষসসকল ভয়ত মোহিত হ’ল। বানৰসকলে আঘাত কৰি তাড়াই দিয়া সত্ত্বেও তেওঁলোকে ত্ৰস্ত হৈ লংকাৰ ফালে দৌৰিলে; মুখ বিষণ্ণ, দীন-হতাশ, লাজত অলপ মূৰ নত কৰি।
Verse 37
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
ৰণক্ষেত্ৰত যুঁজত লিপ্ত, কেতিয়াও নোহোৱা বীৰসকলৰ মাজত ৰাক্ষস-গণ আৰু প্ৰতিপক্ষৰ সংঘৰ্ষ এক ভয়ংকৰ, তীব্ৰ সু-যুদ্ধলৈ পৰিণত হ’ল।
Verse 38
निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।
তেওঁক বধ কৰি, বজ্ৰধাৰীৰ দৰে পৰাক্ৰমী বালীৰ পুত্ৰই বানৰ সৈন্যৰ মাজত সন্মানিত হৈ দেৱতাসকলে আৱৰি থকা সহস্ৰলোচন ইন্দ্ৰৰ দৰে আনন্দিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s assumption of protective leadership when the Vānara ranks panic under Vajradaṃṣṭra’s arrow-assault; he converts fear into organized resistance by personally engaging the threat and ending it decisively.
Dharma in conflict is shown as responsibility toward the vulnerable: courage is not mere aggression but the disciplined willingness to absorb risk for collective stability, restoring morale and order without prolonging needless harm.
Laṅkā functions as the strategic horizon of retreat and defense; culturally, the chapter highlights battlefield norms—chariots, bows, mace, sword-and-shield, and improvised weapons (trees, hill-peaks)—as a catalog of kṣātra material culture.