Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১২০ত যুদ্ধোত্তৰ মানৱীয় শোক-বিলাপৰ পৰা কাহিনী হঠাতে দেৱতাত্মক প্ৰকাশলৈ ঘূৰি যায়। জনসাধাৰণৰ কান্দোন শুনি ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নয়নে কিছুক্ষণ থমকি থাকে—ইয়াত প্ৰজাৰ অনুভৱ আৰু ৰাজধৰ্মৰ দায়িত্ব স্পষ্ট হয়। তেতিয়া লংকাত সূৰ্যসম দীপ্তিমান বিমানত দেৱসমূহৰ সমাবেশ উপস্থিত হয়: কুবেৰ (বৈশ্ৰৱণ), পিতৃগণসহ যম, ইন্দ্ৰ, বৰুণ, ষড়নেত্ৰ আৰু বৃষধ্বজ মহেশ্বৰ, আৰু ব্ৰহ্মা; এই মহাসভাই সদ্যঘটিত ঘটনাবলীক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডীয় দৃষ্টিত পুনৰ ব্যাখ্যা কৰে। দেৱতাসকলে প্ৰশ্ন তোলে—সৃষ্টিকৰ্তা আৰু প্ৰভু বুলি বৰ্ণিত ৰাম কেনেকৈ সীতাৰ অগ্নিপৰীক্ষাৰ দুঃখ যেন উপেক্ষা কৰিলে? ইয়াত দেৱীয় সর্বজ্ঞতা আৰু মানৱ-লীলা অনুসৰি আচৰণৰ মাজৰ টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়। ৰামে উত্তৰ দিয়ে যে তেওঁ নিজকে দাশৰথিৰ মানৱ পুত্ৰ বুলিয়েই বুজে, আৰু নিজৰ উৎপত্তি স্পষ্ট কৰিবলৈ ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই বিস্তৃত স্তৱ পাঠ কৰি ৰামক নাৰায়ণ/বিষ্ণু ৰূপে প্ৰকাশ কৰে—তেওঁ যজ্ঞ আৰু ওঁকাৰ, আদিও অন্তও; সকলো দিশ আৰু সত্তাত ব্যাপ্ত ধাৰক তত্ত্ব; আৰু ত্ৰিবিক্ৰম/বামন লীলাত বলিক বদ্ধ কৰা শক্তিও তেওঁয়েই। শেষত ঘোষণা হয় যে ৰাৱণবধ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য পূৰণ, আৰু এই প্ৰাচীন স্তৱৰ পাঠে সিদ্ধি দিয়ে আৰু অপমানৰ পৰা ৰক্ষা কৰে—সৰ্গটি একে সময়তে কাহিনীৰ সমাধান আৰু উপাসনামূলক পাঠ-প্ৰমাণ।
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
তেতিয়া লোকসকলৰ এনে কথা শুনি ধৰ্মাত্মা ৰাম বিষণ্ণ হ’ল; তেওঁ এক মুহূৰ্ত ধ্যানত স্থিৰ ৰ’ল, আৰু অশ্ৰুতে ব্যাকুল তেওঁৰ চকু দুটা মলিন হৈ পৰিল।
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
তাৰ পাছত বৈশ্ৰৱণ ৰজা (কুবেৰ), পিতৃসকলৰ সৈতে যম, সহস্ৰাক্ষ দেৱেশ ইন্দ্ৰ, জলেশ্বৰ বৰুণ, শ্ৰীমান মহাদেৱ—বৃষধ্বজ আৰু (ইয়াত) ষডৰ্ধনয়ন, আৰু সৰ্বলোকৰ কৰ্তা তথা ব্ৰহ্মবিদাং বৰ ব্ৰহ্মা—এই সকলোয়ে সূৰ্যসন্নিভ বিমানত সমাগম কৰি, লংকাৰ নগৰীত আহি, ৰাঘৱৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
শ্ৰীমান মহাদেৱ, বৃষধ্বজ, (ইয়াত) ষডৰ্ধনয়ন বুলি বৰ্ণিত; আৰু সমগ্ৰ লোকৰ স্ৰষ্টা, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মাও তাত উপস্থিত হৈছিল।
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
তেওঁলোক সকলোৱে একেলগে সমবেত হৈ, সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান বিমানত আহি, লংকা নগৰীত উপস্থিত হৈ ৰাঘৱৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
তাৰ পিছত ত্ৰিদশসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ দেৱগণে সহস্ৰ আভৰণে অলংকৃত নিজৰ বিশাল বাহু উঠাই, অঞ্জলি বদ্ধ হৈ থিয় হোৱা ৰাঘৱক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
তুমি সমগ্ৰ লোকৰ কৰ্তা, জ্ঞানৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ প্ৰভু। তেন্তে হব্যবাহন অগ্নিত পতিত হোৱা সীতাক তুমি কেনেকৈ উপেক্ষা কৰিব পাৰা? দেৱগণৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ নিজৰ পৰম স্বৰূপক তুমি কেনেকৈ নাবুজা?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
পূৰ্বে তুমি বসুসকলৰ মাজত ‘ঋতধামা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিলা, আৰু বসুসকলৰ প্ৰজাপতিো তুমি। তিনিও লোকৰ আদিকৰ্তা, স্বয়ংপ্ৰভু পৰমেশ্বৰ তুমি নিজেই।
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
ৰুদ্ৰসকলৰ মাজত তুমি অষ্টম ৰুদ্ৰ; সাধ্যসকলৰ মাজত পঞ্চমো তুমি। অশ্বিনীদ্বয় তোমাৰ কৰ্ণ, আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ তোমাৰ দৃষ্টি।
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
হে পৰন্তপ! লোকসমূহৰ আদিতো আৰু অন্ততো তুমি দৰ্শন দিয়া; তথাপি বৈদেহীক তুমি এনেদৰে উপেক্ষা কৰিলা, যেন তুমি সাধাৰণ মানৱ।
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
এইদৰে লোকপালসকলে কোৱাৰ পাছত, লোকৰ স্বামী ৰাঘৱ—ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰাম—ত্ৰিদশসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দেৱসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
মই নিজকে মানুহ বুলিয়েই মানো—দশৰথৰ পুত্ৰ ৰাম বুলি। সেয়ে, হে ভগৱান, মোক সত্যকৈ কওক: মই কাৰ, আৰু মই ক’ৰ পৰা আহিছোঁ?
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
এইদৰে কোৱা কাকুত্স্থক ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মাই ক’লে: “হে সত্যপৰাক্ৰমী, মোৰ বাক্য শুনা; ই নিশ্চয় সত্য।”
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
তুমিয়েই নাৰায়ণ দেৱ—শ্ৰীমান চক্রায়ুধ প্ৰভু। তুমিয়েই একশৃংগ বৰাহ; ভূত-ভৱিষ্যৰ জ্ঞাতা, সকলো শত্রুৰ বিজয়ী।
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
হে ৰাঘৱ, তুমি অক্ষৰ ব্ৰহ্ম—সত্যস্বৰূপ; মধ্যতো আৰু অন্ততো ব্যাপ্ত। লোকসমূহৰ বাবে তুমি পৰম ধৰ্ম; সৰ্বব্যাপী বিষ্বক্সেন, চতুৰ্ভুজ প্ৰভু।
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
তুমি শাৰ্ঙ্গধনুধাৰী হৃষীকেশ, পুৰুষ আৰু পুৰুষোত্তম। তুমি অজিত, খড়্গধাৰী বিষ্ণু—কৃষ্ণো—মহাবলৱান।
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
তুমি সেনানায়ক আৰু গোষ্ঠীৰ পথপ্ৰদৰ্শক; তুমি বুদ্ধি, ক্ষমা আৰু দম (আত্মসংযম)। তুমি উৎপত্তি আৰু প্ৰলয়—দুয়ো; তুমি উপেন্দ্ৰ (বামন) আৰু মধুসূদন।
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
তুমি ইন্দ্ৰৰ কৰ্মৰ অন্তৰালৰ শক্তি; তুমি মহেন্দ্ৰ; তুমি পদ্মনাভ, ৰণান্তকৃত্—যুদ্ধৰ অন্ত কৰোঁতা। দিৱ্য মহর্ষিসকলে তোমাক ‘শৰণ্য’ আৰু ‘শৰণ’—দুয়ো ৰূপে কয়।
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
হে মহর্ষভ! তুমি সহস্ৰশৃঙ্গ, বেদাত্মা, শতশীৰ্ষ—সৰ্বভূতৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। তুমি ত্ৰিলোকৰ আদিকৰ্তা, স্বয়ংপ্ৰভু, স্বয়ংপ্ৰকাশ; আৰু সিদ্ধ-সাধ্যসকলৰো আশ্ৰয় আৰু পূৰ্বজ তুমি নিজেই।
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
হে পৰমশ্ৰেষ্ঠ! তুমি সহস্ৰশৃঙ্গ, বেদাত্মা, শতশীৰ্ষ। তুমি ত্ৰিলোকৰ আদিকৰ্তা, স্বয়ংপ্ৰভু; আৰু সিদ্ধ-সাধ্যসকলৰো আশ্ৰয় আৰু আদিস্ৰোত তুমি নিজেই।
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
তুমি যজ্ঞ; তুমি বষটকাৰ; তুমি পৰাত্পৰ ওঁকাৰ। তোমাৰ আৰম্ভণি বা অন্ত—কোনেও নাজানে; তুমি প্ৰকৃততে কোন, সেয়াও তেওঁলোকে নুবুজে।
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
তুমি সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ মাজত দৰ্শিত হওঁ—গৰুত আৰু ব্ৰাহ্মণতো; সকলো দিশত, গগনত, পৰ্বতত আৰু নদীতও।
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
সহস্ৰ চৰণধাৰী শ্ৰীমান, শত শিৰ আৰু সহস্ৰ নয়নযুক্ত তুমি সকলো ভূতক আৰু পৰ্বতসহ পৃথিৱীক ধাৰণ কৰিছা।
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
হে ৰাম, পৃথিৱীৰ প্ৰলয়ান্তে তুমি জলৰ ওপৰত মহোৰগ-মহানাগ ৰূপে দৰ্শিত হওঁ; দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসহ ত্ৰিলোক ধাৰণ কৰি।
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
হে প্ৰভু ৰাম, মই তোমাৰ হৃদয়; দেৱী সৰস্বতী তোমাৰ জিহ্বা; আৰু ব্ৰহ্মাই নিৰ্মিত দেৱসকল তোমাৰ অংগত ৰোমৰূপে অৱস্থিত।
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
তোমাৰ নিমেষ ৰাত্ৰি বুলি স্মৰণ কৰা হয়, আৰু উন্মেষ দিন বুলি। বেদ আৰু সংস্কাৰ তোমাৰ পৰাই উদ্ভৱ; তোমাৰ বিনা ইয়াৰ একোৱেই অস্তিত্ব নাই।
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
সমগ্ৰ জগত তোমাৰ শৰীৰ; বসুধাতল তোমাৰ অচল স্থৈৰ্য। অগ্নি তোমাৰ ক্ৰোধ; তোমাৰ প্ৰসাদ সোমস্বৰূপ; আৰু তোমাৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস-লক্ষণ উজ্জ্বলভাৱে বিৰাজে।
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
পূৰ্বকালে তুমি স্বেচ্ছাৰ তিন বিক্ৰমৰ তিন পদক্ষেপে ত্ৰিলোকক আৱৰি ল’লা; আৰু ভয়ংকৰ বলিক বদ্ধ কৰি মহেন্দ্ৰক ৰজা কৰিলা।
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
সীতা লক্ষ্মী; তুমি বিষ্ণু—অৰ্থাৎ দিৱ্য কৃষ্ণ, প্ৰজাপতি-স্বৰূপ। ৰাৱণবধৰ নিমিত্তে তুমি ইয়াত মানৱী তনুত প্ৰৱেশ কৰিলা।
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
হে ধৰ্মধাৰীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! আমাৰ নিমিত্তে কৰিবলগীয়া কাৰ্য তুমি সম্পন্ন কৰিলা। ৰাৱণ নিহত, হে ৰাম—হৰ্ষিত হৈ এতিয়া স্বৰ্গলৈ গমন কৰা।
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
হে দেৱস্বৰূপ ৰাম! তোমাৰ দেৱবীৰ্য অমোঘ; তোমাৰ পৰাক্ৰম কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়। হে ৰাম, তোমাৰ দৰ্শনো অমোঘ, আৰু তোমাৰ স্তৱ-স্তুতিও অমোঘ—কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়।
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
পৃথিৱীত তোমাৰ ভক্তিমন্ত নৰসকল কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়। যিসকল ভক্তে তোমাক ধ্ৰুৱ দেৱ, পুৰাতন পুৰুষোত্তম বুলি ভজে, তেওঁলোকে ইহলোক আৰু পৰলোকত সদায় ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
যিসকল ভক্তে তোমাক ধ্ৰুৱ দেৱ, পুৰাতন পুৰুষোত্তম বুলি ভজে, তেওঁলোকে ইহলোক আৰু পৰলোকত সদায় যথোচিত ইচ্ছিত ফল আৰু সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
এই আৰ্য আৰু দিৱ্য স্তৱ—এই পুৰাতন পৱিত্ৰ ইতিহাস—যিসকল নৰে কীৰ্তন কৰি পাঠ কৰিব, তেওঁলোকৰ কেতিয়াও পৰাভৱ নহ’ব।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.