Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৫৮ত শ্ৰী ৰামে দেখিলে যে ভয়ংকৰ ৰাক্ষস সেনাপতি প্ৰহস্ত বৃহৎ বাহিনী লৈ আগবাঢ়ি আহিছে। স্থিৰচিত্তে তেওঁ বিভীষণক সুধিলে—এইজন কোন? বিভীষণে ক’লে, প্ৰহস্ত ৰাৱণৰ সেনাপতি; পৰাক্ৰমী আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰত নিপুণ, লংকাৰ সেনাৰ বৃহৎ অংশৰ অধিনায়ক। তাৰ পিছত দুয়ো পক্ষৰ মাজত ভয়াবহ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়। শিল আৰু বাণৰ বৰষুণত যুদ্ধক্ষেত্ৰ তৰোৱাল, ভল্ল, শূল, গদা আৰু লৌহদণ্ডেৰে ভৰি উঠে; বহু যোদ্ধা পতিত হয়। বৰ্ণনাই ৰক্ত, দেহ আৰু ভাঙি পৰা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ “নদী” সদৃশ উপমাৰে যুদ্ধৰ মূল্যক তীব্ৰভাৱে প্ৰকাশ কৰে। প্ৰহস্তে সন্মুখ যুদ্ধে নামি বাণবৃষ্টি কৰি বানৰসেনাত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰে। নীল তেওঁৰ সন্মুখীন হয়; বাণে বিদ্ধ হ’লেও নীলে উপড়াই অনা গছৰে প্ৰহস্তক আঘাত কৰে, তেওঁৰ ধনু ভাঙি দিয়ে আৰু গদা লৈ নিকট যুদ্ধে বাধ্য কৰে। শেষত নীলে এক বৃহৎ শিল প্ৰহস্তৰ মূৰত পেলাই মূৰ চূৰ্ণ কৰি তেওঁক বধ কৰে। সেনাপতি পতিত হোৱাত ৰাক্ষসসেনা মনোবল হেৰুৱাই লংকাৰ ফালে পশ্চাদপসৰণ কৰে আৰু শোকত বাকৰুদ্ধ হয়। শ্ৰী ৰাম আৰু লক্ষ্মণে নীলৰ প্রশংসা কৰে, আৰু বানৰসেনা এই কৌশলগত বিজয়ত আনন্দিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंदृष्टवाभीमपराक्रमम् ।उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ।।।।
তেতিয়া ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী প্ৰহস্ত আগবাঢ়ি অহা দেখি, শত্রুদমনকাৰী ৰামে মৃদু হাস্যেৰে বিভীষণক ক’লে।
Verse 2
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तंनिशाचरम् ।।।।
মহাবলৰে আৱৃত এই সুমহাকায় জন কোন? হে মহাবাহো, সেই বীৰ্যৱান নিশাচৰৰ বিষয়ে মোক কোৱা।
Verse 3
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
ৰাঘৱৰ বচন শুনি বিভীষণে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে: “এইজন প্ৰহস্ত নামৰ ৰাক্ষস—সেই ৰজাৰ সেনাপতি। লংকাত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সেনাৰ তৃতীয়াংশ বলেৰে সম্বৃত, বীৰ্যবান, অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ, শূৰ আৰু পৰাক্ৰমত সুপ্ৰসিদ্ধ।”},{
Verse 4
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.58.3।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।6.58.4।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
“এইজন প্ৰহস্ত নামৰ ৰাক্ষস—লংকাত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সেনাপতি—সেনাৰ তৃতীয়াংশেৰে আৱৃত। সি বীৰ্যবান, অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ, শূৰ আৰু পৰাক্ৰমত সুপ্ৰসিদ্ধ।”
Verse 5
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
তাৰ পাছত বলৱান বানৰসকলৰ মহাসেনাই প্ৰহস্তক আগবাঢ়ি অহা দেখিলে—ভয়ংকৰ ৰূপ, ভয়ংকৰ পৰাক্ৰম, উচ্চ গর্জন কৰা, মহাকায়, আৰু ৰাক্ষসসকলে ঘেৰি থকা; ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত বানৰসকলৰ ওপৰত প্ৰহস্ত গর্জি উঠিছিল।
Verse 6
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।6.58.5।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।6.58.6।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
তেতিয়া মহাবলশালী বানৰ সেনাই ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী প্ৰহস্তক আগবাঢ়ি অহা দেখিলে; তেওঁ গৰজি আছিল, বিশাল দেহৰ অধিকাৰী আছিল আৰু ৰাক্ষসৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আছিল, ক্ৰুদ্ধ বানৰসকলেও তেওঁৰ প্ৰতি গৰজি উঠিল।
Verse 7
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে ৰাক্ষসসকল বানৰসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। খড়্গ, শক্তি, ঋষ্ণিবাণ, শূল, মুসল, গদা, পৰিঘ, প্ৰাস আৰু নানাবিধ পৰশু—এনে বিচিত্ৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ সিহঁতে ধৰি ল’লে; বানৰসকলৰ ফালে দৌৰি আহোঁতে সেইবোৰ ঝলমল কৰি শোভা পাই উঠিল।
Verse 8
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।6.58.7।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।6.58.8।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে ৰাক্ষসসকল বানৰসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। খড়্গ, শক্তি, ঋষ্ণিবাণ, শূল, মুসল, গদা, পৰিঘ, প্ৰাস আৰু নানাবিধ পৰশু—এনে বিচিত্ৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ সিহঁতে ধৰি ল’লে; বানৰসকলৰ ফালে দৌৰি আহোঁতে সেইবোৰ ঝলমল কৰি শোভা পাই উঠিল।
Verse 9
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ।।।।शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলে ফুলেৰে ভৰা গছো ধৰি ল’লে; লগতে বৃহৎ আৰু দীঘল শিলাখণ্ডো উঠাই ল’লে—সম্মুখ সমৰত নামিবলৈ সাজু হ’ল।
Verse 10
तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ।।।।बहूनामश्मवृष्टिंचशरवर्षंचवर्षताम् ।
তেওঁলোকে পৰস্পৰক সন্মুখীন হোৱামাত্ৰেই এক মহাবিশাল যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; দুয়োফালে বহুজনেই শিলাবৃষ্টি আৰু তীৰবৃষ্টিৰ ধাৰা বৰষালে।
Verse 11
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ।।।।वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
তেওঁলোকে পৰস্পৰক সন্মুখীন হোৱামাত্ৰেই এক মহাবিশাল যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; দুয়োফালে বহুজনেই শিলাবৃষ্টি আৰু তীৰবৃষ্টিৰ ধাৰা বৰষালে।
Verse 12
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ।।।।परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
কিছুমান শূলৰ আঘাতে চূর্ণ হ’ল; কিছুমান পৰম অস্ত্ৰৰ আঘাতে বিদ্ধ হ’ল; কিছুমান পৰিঘৰ কোবত আহত হ’ল; আৰু কিছুমান পৰশুধাৰাৰে কাটি পেলোৱা হ’ল।
Verse 13
निरुच्छवासाःकृता: केचित्पतिताधरणीतले ।।।।विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
কিছুমানৰ নিশ্বাস থমকি গ’ল আৰু সিহঁত মাটিত লুটি পৰিল; আন কিছুমান সঠিক লক্ষ্যভেদী তীৰে বিদ্ধ হৈ হৃদয় বিদীৰ্ণ হ’ল।
Verse 14
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ।।।।वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
কিছুমান খড়্গে দ্বিখণ্ডিত হৈ কঁপনি ধৰি মাটিত পৰিল; আৰু কিছুমান বানৰ ৰাক্ষসৰ শূলৰ আঘাতে কাষফাল ফাটি গৈ ঢলি পৰিল।
Verse 15
वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ।।।।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
ক্ৰোধিত বানৰসকলে চাৰিওফালৰ পৰা গছ আৰু পৰ্বতৰ শৃংগৰে ৰাক্ষসৰ দলবোৰক পৃথিৱীত পিহি পেলালে।
Verse 16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ।।।।वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
বজ্ৰৰ দৰে কঠিন হাত আৰু মুঠিৰ প্ৰহাৰত গুৰুতৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ তেওঁলোকৰ দাঁত আৰু চকু ভাগি গ’ল আৰু মুখৰ পৰা তেজ বমি কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
आर्तस्वनंचस्वनतांसिंहनादंचनर्दताम् ।।।।बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
সেই যুদ্ধত বানৰ আৰু ৰাক্ষস উভয়ৰে পৰা যন্ত্ৰণাদায়ক চিঞৰ আৰু সিংহৰ দৰে গৰ্জনৰ এক তুমুল শব্দৰ সৃষ্টি হ’ল।
Verse 18
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ।।।।विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
ক্ৰোধিত আৰু বীৰৰ পথ অনুসৰণ কৰি, ঘূৰি থকা চকু আৰু ভয়ংকৰ ৰূপ লৈ বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে নিৰ্ভয়ে যুদ্ধৰ কামবোৰ কৰিলে।
Verse 19
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
নৰান্তক, কুম্ভহনু, মহানাদ আৰু সমুন্নত—প্ৰহস্তৰ এই সকলো মন্ত্ৰী আৰু সংগীয়ে বানৰ যোদ্ধাসকলক বধ কৰিলে।
Verse 20
तेषामापततांशीघ्रंनिघ्नतांचापिवानरान् ।।।।द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकंनरान्तकम् ।
ৰাক্ষসসকলে শীঘ্ৰে ধাৱমান হৈ বানৰসকলক নিঘ্ন কৰোঁতে, দ্বিৱিদে গিৰিশৃংগেৰে একাই নৰান্তকক জঘান কৰিলে।
Verse 21
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ।।।।राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
পুনৰ উঠি দুঃমুখ কপিয়ে এক বিপুল দ্ৰুম উপড়াই ল’লে; ক্ষিপ্ৰহস্ত হৈ যুদ্ধলৈ উচ্ছভাৱে থিয় হোৱা সমুন্নত ৰাক্ষসক আঘাত কৰি পাট পেলালে।
Verse 22
जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
তেতিয়া তেজস্বী জাম্বৱান অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ এক মহাশিলা ধৰি, মহানাদৰ বক্ষস্থলত জোৰেৰে পাট পেলালে।
Verse 23
अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ।।।।वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
তাৰ পিছত সেই ৰণভূমিত বীৰ্যৱান কুম্ভহনুক তাৰাই সন্মুখীন কৰিলে; গছৰ আঘাতে মূৰ্ধ্নিত লাগি সি ৰণত প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 24
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ।।।।चकारकदनंघोरंधनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।
সেই কীৰ্তি সহিব নোৱাৰি প্ৰহস্ত ৰথত উঠিল; ধনু হাতত ধৰি বনবাসী বানৰসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ সংহাৰ ঘটালে।
Verse 25
आवर्तइवसञ्जज्ञेसेनयोरुभयोस्तदा ।।।।क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
তেতিয়া দুয়োটা সেনাৰ মাজত আৱৰ্তৰ দৰে ঘোৰ নাদ উঠিল; অপ্রমেয় ক্ষুব্ধ সাগৰৰ গর্জনৰ ন্যায় সেই নিস্বন ছড়াই পৰিল।
Verse 26
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ।।।।अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
সেই মহাসংঘৰ্ষত যুদ্ধকুশল প্ৰহস্ত ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, গম্ভীৰ শৰবৃষ্টিৰে পৰম আহৱত বানৰসকলক কঠোৰভাৱে পীড়িত কৰিলে।
Verse 27
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानांचमेदिनी ।।।।बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ দেহেৰে মেদিনী ভয়ংকৰভাৱে আচ্ছাদিত হ’ল; যেন পতিত পৰ্বতৰ দৰে ঘোৰ দেহসমূহ চতুৰ্দিকে ছড়াই পৰিল।
Verse 28
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ।।।।सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
ৰুধিৰৰ ধাৰাৰে আচ্ছাদিত সেই মাহী উজ্জ্বল হৈ উঠিল; যেন মাঘমাহত ফুলেৰে ভৰা পলাশৰ পুষ্পে ভূমি ঢাকি থোৱা হয়।
Verse 29
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
ৰণভূমি যেন এখন এক নৈ আছিল—নিহত বীৰসকলৰ ঢিপবোৰ তাৰ তীৰ, ভগ্ন অস্ত্ৰবোৰ মহাবৃক্ষ; ৰক্তধাৰাই তাৰ মহাজল, যমসাগৰৰ দিশে বেগে বেগে বৈ যোৱা। যকৃত্-প্লীহা তাৰ গভীৰ পংক, ছিটাই পৰি থকা অন্ত্ৰ শৈৱালৰ দৰে; বিচ্ছিন্ন দেহ আৰু শিৰ মাছৰ দৰে, অঙ্গ-উপাঙ্গ ঘাঁহৰ দৰে। গৃধ্ৰবোৰ হংসৰ দৰে জাক পাতি, কঙ্ক-সাৰসৰ দৰে মাংসভক্ষী পক্ষী ঘূৰি ফুৰিলে; মেদ ফেনৰ দৰে ছাই থাকিল, আৰু আহতসকলৰ কাতৰ ক্ৰন্দনেই তাৰ গম্ভীৰ গুঞ্জন। কাপুৰুষৰ বাবে দুস্তৰ, ঘনাপায়ৰ পাছত হংস-সাৰস সেবিত নৈৰ দৰে সেই যুদ্ধভূমিময় নৈ। তথাপি ৰাক্ষস আৰু কপিমুখ্যসকলে সেই দুস্তৰ নৈ পাৰ কৰিলে—যেন পদ্মৰজে ধূলিমলিন নলিনী গজযূথপতিসকলে পাৰ কৰে।
Verse 30
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
সেয়া ৰক্তপ্ৰবাহময় মহাজল থকা, যমসাগৰৰ দিশে বৈ যোৱা নৈৰ দৰে আছিল; যকৃত্-প্লীহা তাৰ ভয়ংকৰ পংক, আৰু ছিটাই পৰি থকা অন্ত্ৰ জলশৈৱালৰ দৰে ভাঁহি আছিল।
Verse 31
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
সেই ‘নৈ’ত বিচ্ছিন্ন দেহ আৰু শিৰ মাছৰ দৰে আছিল; ছিন্নভিন্ন অঙ্গবোৰ তাৰ ঘাঁহনি তীৰৰ দৰে। গৃধ্ৰবোৰ হংসৰ দৰে ভিৰ কৰিলে, আৰু কঙ্ক-সাৰসৰ দৰে মাংসভক্ষী পক্ষীবোৰ তাত বিচৰণ কৰিলে।
Verse 32
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
মেদ ফেনৰ দৰে সৰ্বত্ৰ ছাই আছিল, আৰু আহতসকলৰ কাতৰ ক্ৰন্দনেই তাৰ গম্ভীৰ ধ্বনি হৈছিল। যুদ্ধভূমিময় সেই নৈ কাপুৰুষৰ বাবে দুস্তৰ আছিল।
Verse 33
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
বৰ্ষাৰ অন্তত হংস-সাৰসৰ দ্বাৰা সেবিত নদীৰ দৰে, ৰাক্ষসসকল আৰু বানৰসেনাৰ অগ্ৰগণ্য বীৰসকলে সেই দুস্তৰ নদী-সদৃশ ৰণভূমি পাৰ কৰিলে।
Verse 34
ततःसृजन्तंबाणौघान्प्रहस्तंस्यन्दनेस्थितम् ।।।।ददर्शतरसानीलोनिघ्नन्तंप्लवङ्गमान् ।
তাৰ পাছত নীলয়ে ৰথত অৱস্থিত প্ৰহস্তক দেখিলে—যি বাণৰ ঘন ধাৰা সৃষ্ট কৰি, তীব্ৰ বেগে প্লৱংগম যোদ্ধাসকলক নিধন কৰি আছিল।
Verse 35
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।।।
আকাশত প্ৰচণ্ড বায়ুৱে যেন বলপূৰ্বক বৃহৎ মেঘপুঞ্জক উৰুৱাই নিয়ে যায়, তেনেদৰে যুঁজত নীলক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি বাহিনীপাতি প্ৰহস্ত সূৰ্যবৰ্ণ ৰথেৰে সোজাকৈ নীলৰ ওপৰতে ধাৱিত হ’ল।
Verse 36
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।6.58.35।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।6.58.36।।
আকাশত প্ৰচণ্ড বায়ুৱে যেন বলপূৰ্বক বৃহৎ মেঘপুঞ্জক উৰুৱাই নিয়ে যায়, তেনেদৰে যুঁজত নীলক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি বাহিনীপাতি প্ৰহস্ত সূৰ্যবৰ্ণ ৰথেৰে সোজাকৈ নীলৰ ওপৰতে ধাৱিত হ’ল।
Verse 37
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ।।।।नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
ধনুৰ্ধৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বাহিনীপাতি প্ৰহস্তে সেই পৰম ভয়ংকৰ সমৰত ধনু টানি নীলৰ প্ৰতি বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 38
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ।।।।महींजग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
সেই সুসমাহিত বিশিখবোৰে নীলক পাই তাক বিদ্ধ কৰি, মহাবেগে—ক্ৰুদ্ধ সৰ্পৰ দৰে—মাটিৰ ভিতৰলৈ সোমাই গ’ল।
Verse 39
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।।।
অগ্নিসদৃশ জ্বলন্ত তীক্ষ্ণ শৰবিদ্ধ নীল মহাকপি, পৰম দুৰ্ধর্ষ প্ৰহস্ত ধাৱি আহোঁতে, বীৰ্যবান হৈ গছ উভালি তাক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 40
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।6.58.39।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।6.58.40।।
অগ্নিসদৃশ জ্বলন্ত তীক্ষ্ণ শৰবিদ্ধ নীল মহাকপি, পৰম দুৰ্ধর্ষ প্ৰহস্ত ধাৱি আহোঁতে, বীৰ্যবান হৈ গছ উভালি তাক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 41
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः ।ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानांचमूपतौ ।।।।
তেনে আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰাক্ষসপুঙ্গৱ ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল; গর্জন কৰি সি প্লৱংগসেনা আৰু তাৰ নেতা ওপৰত শৰবৃষ্টি বৰষালে।
Verse 42
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।अपारयन्वारयितुंप्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।।।।
সেই ৰাক্ষসৰ ভয়ংকৰ বাণবৃষ্টি ৰোধ কৰিব নোৱাৰি মহাবলী নীলয়ে চকু মুদি প্ৰহাৰসমূহ গ্ৰহণ কৰি সহন কৰিলে।
Verse 43
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।।।निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
যেনেকৈ বলৱান গোৱৃষে হঠাৎ আহি পৰা শৰৎকালৰ বৰষুণ সহে, তেনেকৈ প্ৰহস্তৰ দুৰ্মুখ্য বাণবৃষ্টি নীলয়ে চকু মুদি সহসাই সহন কৰিলে।
Verse 44
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ।।।।
বাণবৃষ্টিত ক্ৰুদ্ধ হৈ মহাবলী নীলয়ে বৃহৎ শালবৃক্ষ লৈ প্ৰহস্তৰ ঘোঁৰাবোৰক প্ৰহাৰ কৰি ঢলি পেলালে।
Verse 45
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ।।।।
তাৰ পাছত মহাবলী নীলয়ে প্ৰহস্তৰ টানি ধৰা ধনুখন ধৰি বলপূৰ্বক ভাঙি পেলালে আৰু পুনঃ পুনঃ গর্জন কৰিলে।
Verse 46
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।प्रगृह्यमुसलंघोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ।।।।
তেওঁৰ দ্বাৰা ধনুহীন হোৱা সেনাপতি প্ৰহস্তে ভয়ংকৰ মুসল ধৰি ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামিল।
Verse 47
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ।।।।
সেই দুয়ো জন সেনাৰ মুখ্য নায়ক, মহাপৰাক্ৰমী আৰু এতিয়া পৰস্পৰ বৈৰী, ৰক্তলিপ্ত অঙ্গসহ মুখামুখি থিয় হৈ ৰ’ল—যেন আহত দুটা গজ একে-অপৰক সন্মুখত দাঁৰি আছে।
Verse 48
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।।।
অতি তীক্ষ্ণ দঁষ্ট্ৰাৰে পৰস্পৰক চিৰি-খুঁচি, তেওঁলোক সিংহ আৰু শাৰ্দূল সদৃশ দেখা দিছিল; সিংহ-শাৰ্দূলৰ দৰে চেষ্টাই তেওঁলোকৰ আছিল।
Verse 49
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।6.58.48।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।6.58.49।।
সেই দুয়ো বীৰ—পৰাক্ৰমী আৰু বিজয়ী—সমৰত কেতিয়াও পিছু হটা নাছিল; যশ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে, যেন বৃত্ৰ আৰু বাসৱ (ইন্দ্ৰ) একেলগে সংঘৰ্ষত লিপ্ত হয়।
Verse 50
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ।।।।
তেতিয়া প্ৰহস্তে অতি তৎপৰতাৰে মুসল লৈ নীলৰ ললাটত আঘাত কৰিলে; তৎক্ষণাৎ ৰক্ত ধাৰা ব’বলৈ ধৰিলে।
Verse 51
ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ।।।।
তাৰ পিছত ৰক্তে লেপিত অঙ্গধাৰী মহাকপি নীল ক্ৰোধিত হৈ অতি বৃহৎ গছ এটা ধৰি প্ৰহস্তৰ বক্ষস্থলত জোৰে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 52
तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलंमहत् ।अभिदुद्रावबलिनंबलाननीलंप्लवङ्गमम् ।।।।
সেই আঘাতক অগ্ৰাহ্য কৰি প্ৰহস্তে মহৎ মুসল ধৰি বলপূৰ্বক বলৱান প্লৱংগম নীলৰ ফালে সোজাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 53
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तंमहाकपिः ।ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ।।।।
উগ্ৰ বেগে সংৰব্ধ হৈ ধাৱি অহা তাক দেখি মহাবেগী মহাকপিয়ে তৎক্ষণাৎ এক বৃহৎ শিলা ধৰি ল’লে।
Verse 54
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।प्रहस्तस्यशिलांनीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ।।।।
যুদ্ধৰ বাবে আগ্ৰহী মুসলযোদ্ধা প্ৰহস্ত মৃধাত আগবাঢ়ি আহোঁতে, নীলে তৎক্ষণাৎ শিলাখন তাৰ মূৰ ওপৰত পেলাই দিলে।
Verse 55
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ।।।।
কপিমুখ্যই মুক্ত কৰা সেই ভয়ংকৰ বৃহৎ শিলাখনে তেতিয়া প্ৰহস্তৰ মূৰ বহু খণ্ডত চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে।
Verse 56
सगतासुर्गतश्रीकोगतसत्त्वोगतेन्द्रियः ।पपातसहसाभूमौछिन्नमूलइवद्रुमः ।।।।
তেওঁৰ প্ৰাণ, কান্তি, বল আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ লোপ পালে; শিপাৰ পৰা কটা গছৰ দৰে তেওঁ হঠাত মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 57
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ।।।।
তেওঁৰ বিদীৰ্ণ মস্তকতৰ পৰা প্ৰচুৰ তেজ ববলৈ ধৰিলে; দৰাচলতে পৰ্বতৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা নিজৰাৰ দৰে তেওঁৰ শৰীৰৰ পৰাও তেজৰ ধাৰা ববলৈ ধৰিলে।
Verse 58
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यंमहाबलम् ।राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ।।।।
যেতিয়া নীলে প্ৰহস্তক বধ কৰিলে, তেতিয়া সেই বিষণ্ণ ৰাক্ষস সেনাই, যি এক মহাবলশালী আৰু অটল বাহিনী আছিল, লংকাৰ ফালে পলাই গ'ল।
Verse 59
नशेकुस्समवस्थातुंनिहतेवाहिनीपतौ ।सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ।।।।
তেওঁলোকৰ সেনাপতি নিহত হোৱাত তেওঁলোক স্থিৰ হৈ থাকিব নোৱাৰিলে—যিদৰে ভঙা বান্ধ পালে পানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰি।
Verse 60
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।रक्षःपतिगृहंगत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ।।।।प्राप्ताश्शोकार्णवंतीव्रंनिस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
সেই চমূমুখ্য ৰাক্ষস নিহত হোৱাত, সেই ৰাক্ষসসকল উদ্যমহীন হৈ ৰক্ষসপতিৰ গৃহলৈ গৈ ধ্যান-মৌনতাত আশ্ৰয় ল’লে। তীব্ৰ শোক-সাগৰত পৰি যোৱা যেন, সিহঁত সংজ্ঞাহীনৰ দৰে নিস্তব্ধ হৈ পৰিল।
Verse 61
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ।।।।
তাৰ পিছত মহাবলী বিজয়ী নীল, নিজৰ সুকৃত কৰ্মৰ বাবে প্ৰশংসিত হৈ, লক্ষ্মণসহ শ্ৰীৰামক সাক্ষাৎ কৰিলে। ইউথপ নীল আনন্দে প্ৰফুল্লিত হৈ দীপ্ত ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted neutralization of an enemy commander (Prahasta) amid mass warfare, framed as a legitimate wartime necessity: removing oppressive command capability while maintaining disciplined leadership on Rama’s side.
The brief Rama–Vibhīṣaṇa exchange models composed inquiry and informed counsel in crisis; the ensuing narrative underscores that victory is not merely force but coordinated duty, endurance, and the collapse of adharma when its leadership is ethically and strategically isolated.
Laṅkā is the strategic backdrop as the rākṣasa power-center; culturally, the chapter highlights epic warfare conventions—named weapons, heroic single-combat within mass battle, and extended battlefield similes (the “river” of war) used as a literary device for ethical reflection.