Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৭৭ত নিকুম্ভ আৰু হনুমানৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সুগ্ৰীৱৰ হাতত নিজৰ ভ্ৰাতৃৰ মৃত্যু দেখি ক্ৰোধিত নিকুম্ভই মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ দৰে বিশাল লোহাৰ পৰিঘ (গদা) লৈ বানৰ সেনাক আক্ৰমণ কৰে। তেওঁৰ অস্ত্ৰৰ ভয়ংকৰ গৰ্জন আৰু ঘূৰ্ণন দেখি উভয় পক্ষৰ সৈন্যসকল ভয়ত স্তব্ধ হৈ পৰে। কেৱল হনুমান অবিচল হৈ থিয় দি থাকে আৰু নিজৰ বুকু পাতি দিয়ে। নিকুম্ভৰ প্ৰচণ্ড আঘাতত সেই লোহাৰ গদাডাল হনুমানৰ বুকুত লাগি টুকুৰা-টুকুৰ হৈ যায়, যিয়ে হনুমানৰ অসাধাৰণ শক্তিৰ পৰিচয় দিয়ে। ইয়াৰ পিছত হনুমানে প্ৰতিআক্ৰমণ কৰি নিকুম্ভক মাটিত বগৰাই দিয়ে, তেওঁৰ বুকুত বহি ডিঙি মোহাৰি তেওঁক বধ কৰে। এই জয়ে বানৰসকলক উৎসাহিত কৰে আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি কৰে।
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
নিকুম্ভে সুগ্ৰীৱে পতিত কৰা নিজৰ ভ্ৰাতাক দেখি, ক্ৰোধাগ্নিত দহি উঠা যেন, বানৰেন্দ্ৰৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি চালে।
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
তাৰ পাছত স্ৰগ্দামৰে সুশোভিত সেই বীৰে, শুভ আৰু পঞ্চাঙ্গুল প্ৰস্থৰ পৰিঘ হাতত তুলিলে—মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ শিখৰৰ সদৃশ ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ।
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
সেয়া সোণালী পট্টিৰে বদ্ধ, বজ্ৰ আৰু বিদ্ৰুমে ভূষিত, যমদণ্ডৰ দৰে ভয়ংকৰ—ৰাক্ষসসকলৰ ভয় নাশ কৰা শস্ত্ৰ আছিল।
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী ভীমবিক্ৰম নিকুম্ভে ইন্দ্ৰধ্বজ সদৃশ সেই দীপ্ত শস্ত্ৰখন ঘূৰাই, মুখ বিস্তাৰ কৰি গর্জন কৰি, বলপূৰ্বক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
বক্ষস্থলত সোণালী নিষ্ক, বাহুত অঙ্গদ, চিত্ৰবৰ্ণ কুণ্ডলযুগল আৰু বিচিত্ৰ মালাৰে ভূষিত নিকুম্ভে, হাতে সেই পৰিঘ ধৰি, বিদ্যুৎ-স্তনয়িত্নুসহ মেঘ ইন্দ্ৰধনুৰে শোভা পোৱা দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠিছিল।
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
বক্ষস্থলত সোণালী নিষ্ক, বাহুত অঙ্গদ, চিত্ৰবৰ্ণ কুণ্ডলযুগল আৰু বিচিত্ৰ মালাৰে ভূষিত নিকুম্ভে, হাতে সেই পৰিঘ ধৰি, বিদ্যুৎ-স্তনয়িত্নুসহ মেঘ ইন্দ্ৰধনুৰে শোভা পোৱা দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠিছিল।
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
সেই মহাত্মা যোদ্ধাই পৰিঘৰ অগ্ৰভাগ ঘূৰাই দিতেই বায়ুৰ গাঁঠি-পকোৱা ঘূৰ্ণি ফাটি উঠিল; ই ঘোৰ শব্দেৰে প্ৰজ্বলিত হৈ ধোঁৱাবিহীন অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত হ’ল।
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
বিটপাৱতী নগৰীৰ দৰে গন্ধৰ্বসকলৰ উত্তম ভৱনেৰে শোভিত, তৰা-গ্ৰহ-নক্ষত্ৰেৰে পূৰ্ণ, চন্দ্ৰ আৰু মহাগ্ৰহসহ আকাশ—নিকুম্ভৰ ঘূৰ্ণায়মান পৰিঘৰ প্ৰভাৱত যেন ঘূৰি-ঘূৰি চক্ৰাকাৰে ভ্ৰমণ কৰিছে বুলি বোধ হ’ল।
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
পৰিঘ আৰু অলংকাৰৰ প্ৰভাৰে তেওঁৰ তেজ দুঃসাধ্য-অগম্য হৈ উঠিল; বানৰসেনাৰ বাবে সেই নিকুম্ভ যুগান্তত উদ্ভৱ হোৱা অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলেও ভয়ত কঁপনিৰ বাবে সৰিব নোৱাৰিলে; কিন্তু বলী হনুমানে বুকু মেলি তাৰ সন্মুখত অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
পৰিঘ সদৃশ বাহু থকা সেই বলী ৰাক্ষসে, ভাস্কৰ-প্ৰভাৰ দৰে দীপ্ত পৰিঘখন বলী হনুমানৰ বক্ষস্থলত জোৰেৰে পতাৰিলে।
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
তাৰ দৃঢ় আৰু বিস্তৃত উৰসত লাগি যোৱা মাত্ৰেই পৰিঘখন শতধা ভাঙি গ’ল; আকাশত শত উল্কা একেলগে ছিটিকি পৰাৰ দৰে সহসা চাৰিওফালে বিকীৰ্ণ হ’ল।
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
সেই পৰিঘৰ প্ৰহাৰত কঁপিলেও মহাকপি অচলেই ৰ’ল—যেন ভূমিকম্পত ধৰা কঁপিলেও পৰ্বত অডিগ থাকে।
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
এনেদৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, অতি-মহাবলী বানৰোত্তম হনুমানে নিজৰ সম্পূৰ্ণ বলৰে মুঠি কচি ধৰিলে।
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
তাৰ পাছত মহাতেজস্বী, বীৰ্যৱান, বায়ুৰ দৰে বেগৱান হনুমানে মুঠি উঠাই বেগেৰে নিকুম্ভৰ বক্ষস্থলত নিক্ষেপ কৰি আঘাত কৰিলে।
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
তেতিয়া তাৰ চামৰা ফাটি গ’ল আৰু ৰক্ত প্ৰস্ৰৱণ হ’বলৈ ধৰিলে; সেই মুঠিৰ আঘাতত যেন মেঘৰ পৰা বিজুলী উজলি উঠিল।
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
কিন্তু সেই প্ৰহাৰত নিকুম্ভ ডগমগাল নহ’ল; স্বস্থ হৈ সি মহাবলী হনুমানক আঁকোৱালি ধৰিলে।
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
তেতিয়া যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিকুম্ভই মহাবলী হনুমানক ওপৰলৈ ডাঙি ধৰা দেখি লংকাবাসীয়ে ভয়ত চিঞৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
যদিও কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰই তেওঁক লৈ গৈ আছিল, তথাপিও পৱনপুত্ৰই তেওঁক বজ্ৰৰ দৰে কঠিন মুঠিৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
তাৰ পাছত পৱনপুত্ৰ হনুমানে নিজকে মুক্ত কৰি মাটিত জপিয়াই পৰিল আৰু লগে লগে নিকুম্ভক তীব্ৰ আক্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
প্ৰবল প্ৰচেষ্টাৰে তেওঁ নিকুম্ভক তললৈ পেলাই দি চেপি ধৰিলে; তাৰ পাছত বেগেৰে ওপৰলৈ জপিয়াই সেই বীৰজন তেওঁৰ বুকুত পৰিল।
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
দুয়োখন হাতেৰে তেওঁক ধৰি আৰু ডিঙিটো পকাই দি, হনুমানে তেওঁৰ মূৰটো ছিঙি পেলালে, যেতিয়া নিকুম্ভই ভয়ংকৰভাৱে চিঞৰি আছিল।
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
তেতিয়া পৱনপুত্ৰে ৰণভূমিত এতিয়াও গর্জন কৰি থকা নিকুম্ভক বধ কৰিলে; আৰু দাশৰথিন তথা ৰাক্ষস-ৰাজৰ পুত্ৰ—দুয়ো তীব্ৰ ক্ৰোধে দগ্ধ—মাজত অতি ভয়ংকৰ আৰু উগ্ৰ যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
নিকুম্ভৰ জীৱন বিদায় লওঁতেই বানৰসকল আনন্দে গর্জন কৰিলে; দিশসমূহ ধ্বনিত হৈ উঠিল। পৃথিৱী যেন কঁপি উঠিল, আকাশ যেন ফাটি গ’ল; আৰু ৰাক্ষসসেনাক ভয়ে আৱৰি ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.