Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৮৬-ত যুদ্ধৰ গতি পৰামৰ্শৰ পৰা তীব্ৰ সংগ্ৰামলৈ সলনি হয়। বিভীষণ লক্ষ্মণক ৰাক্ষস সেনাক দ্ৰুতগতিত আক্ৰমণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে যাতে ইন্দ্ৰজিতে তেওঁৰ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ আগতেই দৃশ্যমান হয়। ইয়াৰ পিছত এক ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়, য’ত আকাশখন শৰ, গছ আৰু পৰ্বতৰ শিখৰেৰে আবৃত হৈ পৰে। নিজৰ সৈন্যবাহিনীৰ দুৰ্দশা দেখি ইন্দ্ৰজিতে যজ্ঞ অসম্পূৰ্ণ অৱস্থাতে এৰি অন্ধকাৰ বনৰ পৰা ওলাই আহে। মেঘৰ দৰে ক’লা আৰু ৰঙা চকুৰে তেওঁ নিজৰ ৰথত আৰোহণ কৰে। যেতিয়া ৰাক্ষসসকলে লক্ষ্মণক ঘেৰি ধৰে, হনুমানে প্ৰলয়ৰ জুইৰ দৰে শত্ৰুৰ ওপৰত জপিয়াই পৰে আৰু বিশাল গছবোৰ অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। হাজাৰ হাজাৰ ৰাক্ষসে হনুমানক আক্ৰমণ কৰে, যাৰ ফলত ইন্দ্ৰজিতে তেওঁৰ সাৰথিক হনুমানৰ ফালে ৰথ লৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। বিভীষণে লক্ষ্মণক সতৰ্ক কৰি দিয়ে আৰু লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ ওপৰত শৰবৰ্ষণ আৰম্ভ কৰে।
Shlokas
Verse 1
अथतस्यामवस्थायांलक्ष्मणंरावणानुजः ।परेषामहितंवाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।।।।
তাৰ পাছত, সেই অৱস্থাত, ৰাৱণৰ অনুজে লক্ষ্মণক উদ্দেশ্য-সাধক আৰু শত্রুৰ অমঙ্গলকাৰী বাক্য ক’লে।
Verse 2
यदेतद्राक्षसानीकंमेघश्यामंविलोक्यते ।एतदायोध्यतांशीघ्रंकपिभिपादपायुधैः ।।।।
মেঘশ্যাম এই ৰাক্ষসসেনাক দেখি, গছক অস্ত্ৰ কৰি ধৰা কপিসকলে ইয়াক শীঘ্ৰেই আক্ৰমণ কৰক।
Verse 3
अस्यानीकस्यमहतोभेदनेयतलक्ष्मण ।राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्रभिन्नेदृश्योभविष्यति ।।।।
হে লক্ষ্মণ, এই মহৎ সেনাব্যূহ ভেদ হ’লে, ইয়াত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰো ব্যূহ ভাঙিলে স্পষ্টকৈ দেখা যাব।
Verse 4
सत्वमिन्द्राशनिप्रख्यैःशरैरवकिरन्परान् ।अभिद्रवाशुयावद्वैनैतत्कर्मसमाप्यते ।।।।
ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ শৰবৃষ্টি কৰি শত্রুক আচ্ছাদিত কৰ; সি এই কৌশল সম্পূৰ্ণ কৰাৰ আগতেই তই শীঘ্ৰ ধাৱি আক্রমণ কৰ।
Verse 5
ज हिवीरदुरात्मानंमायापरमधार्मिकम् ।रावणिंक्रूरकर्माणंसर्वलोकभयावहम् ।।।।
হে বীৰ, মায়াত পৰায়ণ অধাৰ্মিক, ক্ৰূৰকৰ্মী আৰু সৰ্বলোকভয়াবহ ৰাৱণিক বধ কৰ।
Verse 6
विभीषणवच्श्रुत्वालक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।ववर्षशरवर्षाणिराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।।।।
বিভীষণৰ বাক্য শুনি, শুভলক্ষণ লক্ষ্মণে ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি শৰবৃষ্টি বৰষালে।
Verse 7
ऋक्षाःशाखामृगाश्चैवद्रुमद्रिनखयोधिनः ।अभ्यधावन्तसहितास्तदनीकमवस्थितम् ।।।।
ঋক্ষ আৰু শাখামৃগ বনৰাসকল একেলগে, গছ-শিলা আৰু নিজৰ নখক অস্ত্ৰ কৰি, সজাই থোৱা সেই সেনাব্যূহৰ ওপৰত ধাৱমান হৈ পৰিল।
Verse 8
राक्षसाश्चशितैर्भाणैरसिभिश्शक्तितोमरैः ।उद्यदैससम् वर्तन्तसमरेकपिसैन्यजिघांसवः ।।।।
কপিসেনাক নিধন কৰিবলৈ উদ্যত ৰাক্ষসসকলে সমৰত আগবাঢ়িল—তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ কৰি, তৰোৱাল, শক্তি আৰু তোমৰদ্বাৰা প্ৰহাৰ কৰি।
Verse 9
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।शब्देनमहतालङ्कांनादयन्वैसमन्ततः ।।।।
তাৰ পিছত কপি আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ তুমুল সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হ’ল; তাৰ মহা-নাদে লংকা চাৰিওফালে গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 10
शस्त्रश्चविविधाकारैश्शितैर्बाणैश्चपादपैः ।उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्चघोरैराकाशमावृतम् ।।।।
বিভিন্ন আকাৰৰ শস্ত্ৰ, তীক্ষ্ণ বাণ, মূলসহ উখলোৱা গছ আৰু ওপৰলৈ তুলি নিক্ষেপ কৰা ভয়ংকৰ গিৰিশৃংগেৰে আকাশ আৱৃত হৈ পৰিল।
Verse 11
तेराक्षसावानरेषुविकृताननबाहवः ।निवेशयन्तःशस्त्राणिचक्रुस्तेसुमहद्भयम् ।।।।
সেই ৰাক্ষসসকল—বিকৃত মুখ আৰু ভয়ংকৰ অঙ্গবিশিষ্ট—বানৰসকলৰ দেহত অস্ত্ৰ গাঁথি দিলে; সেই আঘাতে তেওঁলোকৰ মাজত অতি মহাভয় জাগিল।
Verse 12
तथैवसकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्चवानराः ।अभिजघ्नुजघ्नुश्चसमरेराक्षसर्षभान् ।।।।
সেইদৰে বানৰ যোদ্ধাসকলে সম্পূৰ্ণ গছ আৰু পৰ্বতৰ শৃংগ লৈ, সমৰত ৰাক্ষসসকলৰ মাজৰ বৃষভসদৃশ বীৰসকলক আঘাতৰ ওপৰত আঘাত কৰি ধ্বংস কৰিলে।
Verse 13
ऋक्षवानरमुख्यैश्चमहाकायैर्महाबलैः ।रक्षसांयुध्यमानानांमहद्भयमजायत ।।।।
ঋক্ষ-বানৰসকলৰ মুখ্য নেতাসকল—মহাকায় আৰু মহাবলী—যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে, যুদ্ধৰত ৰাক্ষসসকলৰ মাজত মহাভয় উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 14
स्वमनीकंविषण्णंतुश्रुत्वाशत्रुभिरर्दितम् ।उदतिष्ठतदुर्दर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते ।।।।
শত্ৰুবিলাকে পীড়া দিয়া বিষণ্ণ কৰি তোলা নিজৰ সেনাৰ সংবাদ শুনি, দুৰ্দৰ্শ সেই বীৰ উঠি দাঁড়াল—যদিও তেওঁ আৰম্ভ কৰা কৰ্মানুষ্ঠান এতিয়াও অপূৰ্ণ আছিল।
Verse 15
वृक्षान्धकारान्निर्गम्यजातक्रोधः स रावणिः ।आरुरोहरथंसज्जंपूर्वयुक्तंसुसंयतम् ।।।।
গছৰ অন্ধকাৰ ছাঁৰ পৰা ওলাই আহি, নতুনকৈ জাগি উঠা ক্ৰোধে দগ্ধ ৰাৱণি, সাজু—আগতেই জোঁতা আৰু সুদৃঢ়ভাৱে বাঁধি থোৱা—ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 16
स भीमकार्मुकधरःकालमेघसमप्रभ: ।रक्तास्यनयनोकृद्धोमभौमृत्युरिवान्तकः ।।।।
ভীষণ ধনু ধৰি, কালমেঘ সদৃশ দীপ্তি লৈ, ক্ৰোধত ৰক্তিম হোৱা মুখ-নয়নেৰে, সি অন্তকৰূপ মৃত্যুৰ দৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 17
दृष्टवैवतुरथस्थंतंपर्यवर्तततद्बलम् ।रक्षसांभीमवेगानांलक्ष्मणेनयुयुत्सताम् ।।।।
ৰথত অৱস্থিত তাক দেখা মাত্ৰেই, ভীষণ বেগৱান ৰাক্ষসসকলৰ সেই বাহিনী ঘূৰি আহি, যুদ্ধকামি লক্ষ্মণক ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 18
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।।।
সেই সময়ত, পৰ্বতসদৃশ শত্রুদমন হনুমানে অতি দুৰাসদ এক মহাবৃক্ষ উঠাই ল’লে; আৰু যুদ্ধত প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে ৰাক্ষসসেনাক দগ্ধ কৰি, বহু গছেৰে প্ৰহাৰ কৰি তেওঁলোকক অচেতন কৰি পেলালে।
Verse 19
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।6.86.18।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।6.86.19।।
সেই সময়ত, পৰ্বতসদৃশ শত্রুদমন হনুমানে অতি দুৰাসদ এক মহাবৃক্ষ উঠাই ল’লে; আৰু যুদ্ধত প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে ৰাক্ষসসেনাক দগ্ধ কৰি, বহু গছেৰে প্ৰহাৰ কৰি তেওঁলোকক অচেতন কৰি পেলালে।
Verse 20
विध्वंसन्तंतरसादृष्टवैवपवनात्मजम् ।राक्षसानांसहस्राणिहनूमन्तमवाकिरन् ।।।।
পৱনপুত্ৰ হনুমানক মহা বেগে বিধ্বংস সাধন কৰি থকা দেখি, ৰাক্ষসসকলৰ হাজাৰ হাজাৰ দলে তেওঁৰ ওপৰত ঝাঁপ দি চাৰিওফালে ঘেৰিলে।
Verse 21
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।।।
তীক্ষ্ণ শূল ধাৰণ কৰা ৰাক্ষসসকলে শূল লৈ, হাতে তৰোৱাল ধৰা ৰাক্ষসসকলে তৰোৱাল লৈ, শক্তি হাতে ধৰা সকলে শক্তি লৈ, আৰু পট্টস-আয়ুধধাৰীসকলে পট্টস লৈ যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 22
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
তেওঁলোকে লোহাৰ পৰিঘ আৰু গদা লৈ, শুভদৰ্শন কুন্ত ভালে লৈ, আৰু শত শত শতঘ্নী, লোহাৰ অস্ত্ৰ আৰু ভাৰী মুদ্গৰ লৈও যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 23
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
ৰাক্ষসসকলে ঘোৰ পৰশু আৰু ভিন্দিপালৰে প্ৰহাৰ কৰিলে; লগতে বজ্ৰসদৃশ মুষ্টিৰে আৰু অশনি সদৃশ চপেটাৰেো আঘাত হানিলে।
Verse 24
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
চাৰিওফালৰ পৰা ওচৰ চাপি তেওঁলোকে পৰ্বতসম সেই বীৰক আঘাত কৰিলে; কিন্তু সিও ক্ৰোধিত হৈ তেওঁলোকৰ মাজত মহা বিনাশ ঘটালে।
Verse 25
स ददर्शकपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।सूदमानमसन्त्रस्तममित्रान् पवनात्मजम् ।।।।
ইন্দ্ৰজিতে কপিশ্ৰেষ্ঠ পৱনাত্মজ হনুমানক দেখিলে—অচল পৰ্বতৰ দৰে, নিৰ্ভয়ে শত্রুসকলক সংহাৰ কৰি আছিল।
Verse 26
स सारथिमुवाचेदंयाहियत्रैषवानरः ।क्षयमेवहिनःकुर्याद्राक्षसामुपेक्षितः ।।।।
সেয়ে নিজৰ সাৰথিক ক’লে: “য’ত সেই বানৰ আছে ত’লৈ ৰথ চলা; উপেক্ষা কৰিলে সি নিশ্চয় আমাৰ ৰাক্ষসসকলক ক্ষয় কৰি পেলাব।”
Verse 27
इत्युक्तस्सारथिस्तेनययौयत्र न मारुतिः ।वहन् परमदुर्धर्षंस्थितमिन्द्रजितंरथे ।।।।
এইদৰে কোৱা হোৱাত সাৰথিয়ে য’ত মাৰুতি আছিল ত’লৈ ৰথ চলালে, আৰু ৰথত দণ্ডায়মান পৰম দুৰ্ধর্ষ ইন্দ্ৰজিতক বহন কৰি গ’ল।
Verse 28
सोऽभ्युपेत्यशरान्खङ्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।अभ्यवर्षतदुर्धर्षःकपिमूर्थनिराक्षसः ।।।।
ওচৰ চাপি, দুৰ্ধর্ষ সেই ৰাক্ষসে কপি-যোদ্ধাৰ মূৰ ওপৰত বাণ, খড়্গ, ভালা আৰু কুঠাৰৰ বৰ্ষা কৰিলে।
Verse 29
तानिशस्त्राणिघोराणिप्रतिगृह्य स मारुतिः ।रोषेणमहताविष्टोवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
সেই ভয়ংকৰ অস্ত্ৰসমূহ সহি মাৰুতি; মহা ক্ৰোধত আৱিষ্ট হৈ এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 30
युध्यस्वयदिशूरोऽसिरावणात्मजदुर्मते ।वायुपुत्रंसमासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।।।।
যদি তই সঁচাকৈ শূৰ হ’স, হে ৰাৱণাত্মজ দুঃমত, তেন্তে যুদ্ধ কৰ; বায়ুপুত্ৰক সন্মুখীন হ’লে তই জীৱিত অৱস্থাত উভতি নাহিবি।
Verse 31
बाहुभ्यांसम्प्रतियुध्यस्वयदिमेद्वन्द्वमाहवे ।वेगंसहस्वदुर्बुद्धेततस्त्वंरक्षसांवरः ।।।।
যদি ৰণত দ্বন্দ্ব যুদ্ধ বিচাৰিছ, তেন্তে মোৰ সৈতে বাহুবলেৰে যুঁজ; হে দুৰ্বুদ্ধি, মোৰ প্ৰচণ্ড বেগ সহ—তেতিয়াহে তই ৰাক্ষসসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি ক’ব পাৰিবি।
Verse 32
हनूमन्तंजिघांसन्तंसमुद्यतशरासनम् ।रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषण: ।।।।
ধনু উঠাই শৰসজ্জ হৈ, হনুমানক বধ কৰিবলৈ উদ্যত থকা ৰাৱণপুত্ৰৰ কথা বিভীষণে লক্ষ্মণক জনালে।
Verse 33
यस्सवासवनिर्जेतारावणस्यात्मसम्भवः ।स एषरथमास्थायहनूमन्तंजिघांसति ।।।।
যিজনে বাসৱ (ইন্দ্ৰ)কো জয় কৰিছিল, ৰাৱণৰ নিজ জন্মজ পুত্ৰ—সেইজনেই এতিয়া ৰথত আৰূঢ় হৈ হনুমানক বধ কৰিবলৈ ধাৱমান হৈছে।
Verse 34
तमप्रतिमसंस्थानैश्शरैश्शत्रुनिवारणैः ।जीवितान्तकरैर्घोरैःसौमित्रेरावणिंजहि ।।।।
হে সৌমিত্ৰে! অপ্রতিম গঠনৰ, শত্ৰু-নিবাৰক, জীৱনান্তকাৰী ঘোৰ শৰদ্বাৰা ৰাৱণীক বধ কৰা।
Verse 35
इत्येवमुक्तस्तुतदामहात्माविभीषणेनारिविभीषणेन ।ददर्शतंपर्वतसन्निकाशंरथस्थितंभीमबलंदुरासदम् ।।।।
শত্ৰুসমূহৰ বাবে ভয়ংকৰ বিভীষণে এইদৰে ক’লে; তেতিয়া মহাত্মা লক্ষ্মণে তাক দেখিলে—পৰ্বতসদৃশ, ৰথস্থ, ভীমবল, নিকটৱৰ্তী হ’বলৈ দুঃসাধ্য ইন্দ্ৰজিতক।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the injunction to strike Indrajit before his ritual task is completed, raising the wartime dharma question of timing: when decisive intervention is justified to prevent a greater threat and protect allied forces.
Counsel (upadeśa) must translate into prompt, proportionate action: discern the enemy’s enabling conditions (concealment, ritual power, morale) and remove them, while sustaining collective duty toward allies under crisis.
Lanka is the primary setting, with emphasis on battlefield atmosphere (sky filled with missiles) and wooded cover (“darkness of trees”) as a tactical landmark from which Indrajit emerges—signaling terrain’s role in epic warfare.