Sarga 61
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত শ্ৰী ৰামে ধনু ধৰি মুকুটধাৰী, পৰ্বতসম কুম্ভকৰ্ণক দেখা পায়। তেওঁৰ অতিকায় দেহ দেখি বানৰসেনাত আতংক বিয়পি পৰে। ৰামে বিভীষণক সুধে—এই অপূৰ্ব মহাবলীয়ে কোন? বিভীষণে পৰিচয় দিয়ে—ই বিশ্ৰৱাৰ পুত্ৰ কুম্ভকৰ্ণ; যিয়ে এক সময়ত ইন্দ্ৰকো পৰাভূত কৰিছিল আৰু যমৰ বাহিনীকো দমন কৰিছিল, আৰু যাৰ স্বাভাৱিক বল সেইসকল ৰাক্ষসাধিপতিতকৈও অধিক, যিসকলে বৰদানে ভৰসা কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী অতীতলৈ ঘূৰে: জন্মৰ পৰাই কুম্ভকৰ্ণৰ বিধ্বংসী ক্ষুধাই জীৱসমূহক গিলি পেলাই, লোকসমাজক ভয় দেখাই, আৰু ইন্দ্ৰক বজ্ৰাঘাত কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। কুম্ভকৰ্ণে এৰাৱতৰ দাঁতেৰে ইন্দ্ৰক আঘাতো কৰে। দেৱগণ আৰু অন্যান্য প্ৰাণীয়ে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়—কুম্ভকৰ্ণে দেৱতাক আক্রমণ কৰে, আশ্ৰম ধ্বংস কৰে, আৰু পৰস্ত্ৰী অপহৰণ কৰে বুলি অভিযোগ জনায়। ব্ৰহ্মাই তেওঁক মৃতসম নিদ্ৰাৰ শাপ দিয়ে; ৰাৱণে বংশ-মৰ্যাদা আৰু ন্যায়ৰ কথা তোলে, তেতিয়া ব্ৰহ্মাই সমঝোতা স্থিৰ কৰে—ছয় মাহ নিদ্ৰা, এক দিন জাগৰণ; কিন্তু সেই এক দিনৰ ক্ষুধাই জগতকো কঁপাই তুলিব পৰা বুলি বৰ্ণিত। বৰ্তমান যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহি বিভীষণে মনোবল ধৰি ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ৰামে নীলক আদেশ কৰে—সেনা সাজি লংকাৰ দুৱাৰ, পথ আৰু ঘাট-উত্তৰণসমূহ দখল কৰি ৰাখক; বানৰসকলক গছ, শিল আৰু পৰ্বতশৃঙ্গৰে অস্ত্ৰসজ্জিত কৰি, ঘন মেঘসম যুদ্ধবিন্যাসত স্থাপন কৰক।
Shlokas
Verse 1
ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।किरीटिनंमहाकायंकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.1।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী, পৰাক্ৰমশালী শ্ৰীৰামে ধনু ধৰি, কিৰীটধাৰী আৰু মহাকায় কুম্ভকৰ্ণক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 2
तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंपर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशंपुरानारायणंप्रभुम् ।।6.61.2।।
সেই ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠক দেখি—পৰ্বতৰ দৰে আকাৰধাৰী—আকাশলৈ খোজ দিয়া পুৰাতন প্ৰভু নাৰায়ণৰ দৰে তেওঁ দিশিছিল।
Verse 3
सतोयाम्बुदसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।दृष्टवापुनःप्रदुद्रवावानराणांमहाचमूः ।।6.61.3।।
জলভৰা বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে ক’লা আৰু সোণালী অঙ্গদ-ভূষণে সুশোভিত সেই ৰাক্ষসক দেখি মহাবানৰ সেনা পুনৰবাৰ ভয়তে দৌৰি উঠিল।
Verse 4
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदंरामोविभीषणमुवाच ह ।।6.61.4।।
পলাই যোৱা বাহিনী আৰু মহাকায় ৰূপে বৃদ্ধি পোৱা ৰাক্ষসক দেখি, বিস্মিত ৰামে বিভীষণক এই কথা ক’লে।
Verse 5
कोऽसौपर्वतसङ्काशःकिरीटीहरिलोचनः ।लङ्कायांदृश्यतेवीरःसविद्युदिवतोयदः ।।6.61.5।।
“সেইজন কোন? পৰ্বতসদৃশ দেহধাৰী, কিৰীটধাৰী, হৰিত-তাম্ৰ নয়নবিশিষ্ট বীৰ—লংকাত দেখা যায়; যেন বিদ্যুতে দীপ্ত বৰষুণীয়া মেঘ।”
Verse 6
पृथिव्यांकेतुभूतोऽसौमहानेकोऽत्रदृश्यते ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेविद्रवन्तिततस्ततः ।।6.61.6।।
“পৃথিৱীত কেতুৰ দৰে সি একাই মহান হৈ ইয়াত দেখা যায়; তাক দেখি সকলো বানৰ ইফালে-সিফালে পলাই যায়।”
Verse 7
आचक्षवसुमहान् कोऽसौरक्षोवायदिवाऽसुरः ।न मयैवंविधंभूतंदृष्टपूर्वंकदाचन ।।6.61.7।।
মোক কোৱা—সেই অতি বিশাল ভয়ংকৰ সত্তা কোন? সি ৰাক্ষস নে, নতুবা অসুৰ? এনেকুৱা জীৱ মই কেতিয়াও আগতে দেখা নাই।
Verse 8
संपृष्टोराजपुत्रेणरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणोमहाप्राज्ञःकाकुत्थ्समिदमब्रवीत् ।।6.61.8।।
অক্লিষ্টকৰ্মা ৰাজপুত্ৰ ৰামে সোধাত, মহাপ্ৰাজ্ঞ বিভীষণে কাকুৎস্থক এই উত্তৰ ক’লে।
Verse 9
येनवैवस्वतोयुद्धेवासवश्चपराजितः ।सैषविश्रवसःपुत्रःकुम्भकर्णःप्रतापवान् ।।6.61.9।।अस्यप्रमाणसदृशोराक्षसाऽन्यो न विद्यते ।
যিজনে যুদ্ধত বৈৱস্বত যমক আৰু বাসৱ ইন্দ্ৰকো পৰাজিত কৰিছিল—সেইজনেই বিশ্ৰৱসৰ প্ৰতাপৱান পুত্ৰ কুম্ভকৰ্ণ। তাৰ দেহপ্ৰমাণৰ সমান আন কোনো ৰাক্ষস নাই।
Verse 10
एतेनदेवायुधिदानवाश्चयक्षाभुजङ्गाःपिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्चसहस्रशोराघवसम्प्रभग्नाः ।।6.61.10।।
“হে ৰাঘৱ! ইজনৰ দ্বাৰা যুঁজত দেৱ, দানৱ, যক্ষ, ভুজংগ (নাগ), পিশিতাশন (মাংসভক্ষক), আৰু গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, কিন্নৰ—হাজাৰে হাজাৰে—সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাভূত হৈছে।”
Verse 11
शूलपाणिंविरूपाक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाःकालोऽयमितिमोहिताः ।।6.61.11।।
শূল হাতে ধৰা, ভয়ংকৰ নেত্ৰবিশিষ্ট, মহাবলী কুম্ভকৰ্ণক বধ কৰিবলৈ ত্ৰিদশ (দেৱতা) সকলেও সক্ষম নহ’ল; ‘ইয়েই কাল স্বয়ং’ বুলি ভাবি তেওঁলোক মোহিত হৈছিল।
Verse 12
प्रकृत्याह्येषतेजस्वीकुम्भकर्णोमहाबलः ।अन्येषांराक्षसेन्द्राणांवरदानकृतंबलम् ।।6.61.12।।
কুম্ভকৰ্ণ স্বভাৱতঃয়ে তেজস্বী আৰু মহাবলী; কিন্তু অন্য ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলৰ বল তেওঁলোকে লাভ কৰা বৰদানৰ দ্বাৰা গঢ়া।
Verse 13
एतेनजातमात्रेणक्षुधार्तेनमहात्मना ।भक्षितानिसहस्राणिसत्त्वानांसुबहून्यपि ।।6.61.13।।
জন্ম হোৱাৰ সেই মুহূৰ্ততেই, ক্ষুধাতুৰ সেই মহাত্মাই সত্ত্বসমূহৰ হাজাৰ হাজাৰ, অতি বহু জীৱকো ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 14
तेषुसंभक्षयमाणेषुप्रजाभयनिपीडिताः ।यान्तिस्मशरणंशक्रंतमप्यर्थंन्यवेदयन् ।।6.61.14।।
সিহঁতক ভক্ষণ কৰি থাকোঁতে, ভয়ত চেপি ধৰা প্ৰজাসকলে শৰণ ল’বলৈ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ ওচৰলৈ গৈ সেই বিষয়টো তেওঁক নিবেদন কৰিলে।
Verse 15
सकुन्भकर्णंकुपितोमहेन्द्रोजघानवज्रेणशितेनवज्री ।सशक्रवज्राभिहतोमहात्माचचालकोपाच्चभृशंननाद ।।6.61.15।।
তাৰ পিছত ক্ৰোধিত মহেন্দ্ৰ, বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰই তীক্ষ্ণ বজ্ৰেৰে কুম্ভকৰ্ণক আঘাত কৰিলে; শক্ৰৰ বজ্ৰাঘাতত আহত সেই মহাত্মা কঁপি উঠি, ক্ৰোধত ভীষণ গর্জন কৰিলে।
Verse 16
तस्यनानद्यमानस्यकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।श्रुत्वानिनादंवित्रस्ताःभूमिभूयोवितत्रसे ।।6.61.16।।
গর্জন কৰি থকা সেই ৰাক্ষস কুম্ভকৰ্ণৰ নিনাদ শুনি, ভীত সত্ত্বসমূহে পৃথিৱীত পুনঃপুনঃ অধিককৈ কঁপি উঠিল।
Verse 17
तत्रकोपान्महेन्द्रस्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।विकृष्यैरावताद्धन्तंजघानोरसिवासवम् ।।6.61.17।।
তাত মহেন্দ্ৰৰ প্ৰতি ক্ৰোধত মহাবলী কুম্ভকৰ্ণই ঐৰাৱতৰ পৰা এটা দন্ত উপুৰি লৈ, বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ বক্ষস্থলত আঘাত কৰিলে।
Verse 18
कुम्भकर्णप्रहारार्तोविजज्वाल स वासवः ।ततोविषेदुस्सहसादेवाब्रह्मर्षिदानवाः ।।6.61.18।।प्रजाभिस्सहशक्रश्चययौस्थानंस्वयम्भुवः ।
কুম্ভকৰ্ণৰ প্ৰহাৰত ব্যথিত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) দুঃখাগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল। তেতিয়া দেৱ, ব্ৰহ্মৰ্ষি আৰু দানৱসকল হঠাতে বিষাদগ্ৰস্ত হ’ল; আৰু শক্ৰ সকলো প্ৰজাৰ সৈতে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 19
कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।
তেওঁলোকে প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা)ক কুম্ভকৰ্ণৰ দৌৰাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিলে—সেয়ে প্ৰজাসকলক ভক্ষণ কৰে, দিৱৌকস (দেৱ)সকলকো ধর্ষণ কৰে, আশ্ৰম ধ্বংস কৰে, আৰু পৰস্ত্ৰীক অত্যন্ত বলপূৰ্বক হৰণ কৰে।
Verse 20
कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।
তেওঁলোকে (ব্ৰহ্মাক) কুম্ভকৰ্ণৰ অপৰাধসমূহ জনালে—জীৱসকলক ভক্ষণ, দেৱসকলৰ ওপৰতো ধর্ষণ, ঋষিমুনিৰ আশ্ৰম ধ্বংস, আৰু পৰপুৰুষৰ পত্নীক ক্ৰূৰভাৱে বলপূৰ্বক হৰণ।
Verse 21
एवंप्रजायदित्वेषभक्षयिष्यतिनित्यशः ।अचिरेणैवकालेनशून्योलोकोभविष्यति ।।6.61.21।।
এইদৰে সি যদি নিত্য প্ৰজাসকলক ভক্ষণ কৰি থাকে, তেন্তে অচিৰেই কালক্ৰমে এই লোক জীৱশূন্য হৈ পৰিব।
Verse 22
वासवस्यवचश्श्रुत्वासर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामासकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.22।।
বাসৱৰ বাক্য শুনি সৰ্বলোকৰ পিতামহ ব্ৰহ্মাই ৰাক্ষসসকলক আহ্বান কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ মাজত কুম্ভকৰ্ণক দেখা পালে।
Verse 23
कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैववितत्रासप्रजापतिः ।दृष्टवाविश्वास्यचैवैनंस्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।।6.61.23।।
কুম্ভকৰ্ণক দেখি প্ৰজাপতি আতংকিত হ’ল; আৰু তেওঁক স্থিৰ কৰিবলৈ স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই এই বাক্য ক’লে।
Verse 24
ध्रुवंलोकविनाशायपौलस्त्येनासिनिर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृतिमृतकल्पःशयिष्यसे ।।6.61.24।।
নিশ্চয় পৌলস্ত্যই তোমাক লোকবিনাশৰ বাবে গঢ়িছে; সেয়ে আজিৰ পৰা তুমি মৃতসম নিদ্ৰাত শয়ন কৰিবা।
Verse 25
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथनिपपाताग्रतःप्रभोः ।ततःपरमसम्भ्रान्तोरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.61.25।।
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মশাপত অভিভূত হৈ সি প্ৰভুৰ সন্মুখত লুটি পৰিল; তেতিয়া অতি ব্যাকুল ৰাৱণে এই বাক্য ক’লে।
Verse 26
विवृद्धःकाञ्चनोवृक्षःफलकालेनिकृत्यते ।न नप्तारंस्वकंन्यायंशप्तुमेवंप्रजापते ।।6.61.26।।
ফল ধৰা সময়ত সম্পূৰ্ণ বাঢ়ি উঠা সোণালী গছ কাটি পেলোৱা উচিত নহয়; হে প্ৰজাপতি, নিজৰ পৰপৌত্ৰক এইদৰে শাপ দিয়া ন্যায়সঙ্গত নহয়।
Verse 27
न मिथ्यावचनश्चत्वंस्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तुक्रियतामस्यशयनेजागरेतथा ।।6.61.27।।
আপোনাৰ বাক্য মিছা নহ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই; সি নিশ্চয় নিদ্ৰাত যাব। কিন্তু তাৰ শয়ন আৰু জাগৰণৰ বাবে এটা সময় নিৰ্ধাৰণ কৰা হওক।
Verse 28
रावणस्यवचश्श्रुत्वास्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।शयिताह्येषषण्मासानेकाहंजागरिष्यति ।।6.61.28।।
ৰাৱণৰ বাক্য শুনি স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই ক’লে: “ই ছয় মাহ নিদ্ৰাত থাকিব, আৰু কেৱল এক দিন জাগ্ৰত থাকিব।”
Verse 29
एकेनाह्नात्वसौवीरश्चरन् भूमिंबुभुक्षितः ।व्यात्तास्योभक्षयेल्लोकान् सङ्कृद्धइवपावकः ।।6.61.29।।
সেই একেটা দিনত সেই বীৰ ভোকত ব্যাকুল হৈ পৃথিৱীত ঘূৰি ফুৰিব; মুখ মেলি, জ্বলি উঠা প্ৰচণ্ড অগ্নিৰ দৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ লোকজীৱসমূহক ভক্ষণ কৰিব।
Verse 30
सोऽसौव्यसमापन्नःकुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्चराजासम्प्रतिरावणः ।।6.61.30।।
দুঃখত আচ্ছন্ন হৈ, তোমাৰ পৰাক্ৰমক ভয় কৰি ৰজা ৰাৱণে এতিয়া কুম্ভকৰ্ণক নিদ্ৰাৰ পৰা জগাই তুলিছে।
Verse 31
स एषनिर्गतोवीरःशिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान्भृशसङ्कृद्धोभक्षयन्परिधावति ।।6.61.31।।
ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী সেই বীৰ শিবিৰৰ পৰা ওলাই আহিছে; অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ বানৰ সেনাক ভক্ষণ কৰিবলৈ উদ্দেশ্য কৰি চাৰিওফালে দৌৰি ফুৰিছে।
Verse 32
कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैवहरयोऽद्यप्रविद्रुतुः ।कथमेनंरणेक्रुद्धंवारयिष्यन्तिवानराः ।।6.61.32।।
কুম্ভকৰ্ণক দেখা মাত্ৰেই আজি হৰিবানৰসকল পলাই গ’ল। ৰণত ক্ৰুদ্ধ হোৱা তাক বানৰ যোদ্ধাসকলে কেনেকৈ ৰোধ কৰিব?
Verse 33
उच्यन्तांवानराःसर्वेयन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।इतिविज्ञायहरयोभविष्यन्तीहनिर्भयाः ।।6.61.33।।
সকলো বানৰ যোদ্ধাক কোৱা হওক: “এই উচ্ছ ৰূপটো কেৱল এটা যন্ত্ৰ-কৌশল।” এই কথা জানিলে ইয়াৰ হৰিসকল নিৰ্ভয় হ’ব।
Verse 34
विभीषणवचश्श्रुत्वाहेतुमत्सुमुखेरितम् ।उवाचराघवोवाक्यंनीलंसेनापतिंतदा ।।6.61.34।।
বিভীষণৰ হিতকৰ আৰু যুক্তিসম্মত বাক্য শুনি, ৰাঘৱে তেতিয়া সেনাপতি নীলক সম্বোধন কৰি কথা ক’লে।
Verse 35
गच्छसैन्यानिसर्वाणिव्यूह्यतिष्ठस्वपावके ।द्वाराण्यादायलङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथसङ्क्रमान् ।।6.61.35।।
“পাৱক, যোৱা; সকলো সৈন্যক ব্যূহ কৰি সাজি নিজৰ স্থানত দৃঢ় হৈ থাক। লংকাৰ দুৱাৰ, পথ আৰু সংক্রমণস্থান (সেতু/ঘাট) দখল কৰি ৰাখ।”
Verse 36
शैलशृङ्गाणिवृक्षांश्चशिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तुसायुधास्सर्वेसायुधाश्शैलपाणयः ।।6.61.36।।
“পৰ্বতশৃংগ, গছ আৰু শিলাও একত্ৰ কৰি আন। সকলোৱে অস্ত্ৰসজ্জ হৈ থিয় হওক—হাতত পাথৰ ধৰি শৈলপাণি যোদ্ধাৰূপে।”
Verse 37
राघवेणसमादिष्टोनीलोहरिचमूपतिः ।शशासवानरानीकंयथावत्कपिकुञ्जरः ।।6.61.37।।
ৰাঘৱৰ আদেশত নিযুক্ত নীল—বানৰসেনাৰ অধিপতি, কপিকুঞ্জৰ সদৃশ—আজ্ঞা অনুসাৰে বানৰদলসমূহক যথাযথভাৱে বিন্যাস কৰি পৰিচালনা কৰিলে।
Verse 38
ततोगवाक्षश्शरभोहनूमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणिशैलाभागृहीत्वाद्वारमभ्ययुः ।।6.61.38।।
তাৰ পাছত গৱাক্ষ, শৰভ, হনুমান আৰু অংগদো—পৰ্বতৰ শিখৰ আৰু বৃহৎ শিলাখণ্ড ধৰি—দ্বাৰৰ ফালে আগবাঢ়িল।
Verse 39
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयवनीरावानराःपरवाहिनीम् ।।6.61.39।।
ৰামৰ আজ্ঞা শুনি, জয়লালসাৰে ভৰা বীৰ বানৰসকলে গছ-গছনিৰে আঘাত কৰি শত্রুসেনাক চুৰমাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 40
ततोहरीणांतदनीकमुग्रंरराजशैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेःसमीपानुगतंयथैवहन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।।6.61.40।।
তাৰ পাছত হৰিসকলৰ সেই উগ্ৰ সেনাদল—শিলা আৰু গছ তুলি ধৰা দীপ্ত হাতেৰে—ঘন হৈ একেলগে উজ্জ্বল হৈ উঠিল; যেন পাহাৰৰ কাষত আঁকোৱালি ধৰা ভয়ংকৰ মহামেঘৰ ঘন জাল।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma: Brahmā must restrain a destructive force (Kumbhakarṇa) without violating the integrity of divine speech and lineage obligations; the resolution fixes a bounded sleep-wake cycle, balancing cosmic protection with the principle that a creator’s decree should not be rendered false.
Power without restraint becomes world-threatening; therefore, cosmic and royal order requires limits (niyama) and disciplined strategy. The narrative also models counsel-based leadership: Rāma listens to Vibhīṣaṇa, then converts knowledge into coordinated defensive deployment.
Laṅkā’s defensive infrastructure is emphasized—its gates (द्वाराणि), roads/highways (चर्या/मार्ग), and crossings/bridges (सङ्क्रम)—as tactical landmarks, alongside the āśrama motif (hermitages) as a cultural-religious institution endangered by Kumbhakarṇa’s earlier violence.