Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৮১-ত ইন্দ্ৰজিতে সৃষ্টি কৰা এক মানসিক আৰু নৈতিক সংকটৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰাঘৱৰ উদ্দেশ্য বুজি পাই ইন্দ্ৰজিতে লংকাত প্ৰৱেশ কৰে আৰু নিহত ৰাক্ষসসকলৰ কথা সুঁৱৰি ক্ৰোধত পশ্চিম দুৱাৰেদি ওলাই আহে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণক যুদ্ধৰ বাবে সাজু দেখি তেওঁ মায়াৰ আশ্ৰয় লয়: তেওঁ ৰথত এগৰাকী মায়া সীতা (নকল সীতা) স্থাপন কৰে আৰু বানৰ সেনাক বিভ্ৰান্ত কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যায়। হনুমান, যিয়ে হাতত পৰ্বতৰ শৃংগ লৈ বানৰসকলক নেতৃত্ব দিছিল, সেই ৰথত থকা মহিলাগৰাকীক দেখিলে। তেওঁৰ অৱস্থা তপস্বিনীৰ দৰে আছিল আৰু হনুমানে তেওঁক প্ৰকৃত সীতা বুলি ভুল কৰিলে। ইন্দ্ৰজিতে যেতিয়া তেওঁৰ চুলিত ধৰি প্ৰহাৰ কৰিলে, হনুমানে তেওঁক ধিক্কাৰ দিলে আৰু ক’লে যে নাৰীৰ ওপৰত হাত উঠোৱাটো কাপুৰুষৰ কাম। অৱশেষত, ইন্দ্ৰজিতে তৰোৱালেৰে সেই মায়া সীতাক 'হত্যা' কৰিলে। ইয়াৰ ফলত বানৰ সেনাৰ মাজত হাহাকাৰ লাগিল আৰু তেওঁলোক পলাই যাবলৈ ধৰিলে, আনহাতে ইন্দ্ৰজিতে এই মায়াবী কৌশলৰ সফলতাত গৰ্জন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Shlokas
Verse 1
विज्ञायतुमनस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।स निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेशपुरींततः ।।।।
মহাত্মা ৰাঘৱৰ মনৰ অভিপ্ৰায় বুজি, সি সেই ৰণভূমিৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ, তাৰ পাছত নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
सोऽनुस्मृत्यवधंतेषांराक्षसानांतरस्विनाम् ।क्रोधताम्रेक्षणश्शूरोनिर्जगामाहाद्युति: ।।।।
সেই পৰাক্ৰমী ৰাক্ষসসকলৰ বধ স্মৰণ কৰি, ক্ৰোধে ৰক্তিম নয়নধাৰী শূৰ আৰু মহাদ্যুতিমান ইন্দ্ৰজিত বাহিৰলৈ ওলাই আহিল।
Verse 3
स पश्चिमेवद्वारेणनिर्ययौराक्षसैर्वृतः ।इन्द्रजित्सुमहावीर्यःपौलस्त्योदेवकण्टकः ।।।।
মহাবীৰ্য্যশালী, পুলস্ত্য বংশৰ আৰু দেৱতাসকলৰ কণ্টকস্বৰূপ ইন্দ্ৰজিতে ৰাক্ষসবেষ্টিত হৈ পশ্চিম দুৱাৰেৰে নিৰ্গত হ’ল।
Verse 4
इन्द्रजित्तुततोदृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रणायाभ्युद्यतौवीरौमायांप्रादुष्करोत्तदा ।।।।
তাৰ পাছত ইন্দ্ৰজিতে যুদ্ধৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সাজু বীৰ ভ্ৰাতৃদ্বয় ৰাম-লক্ষ্মণক দেখি, সেই সময়তে নিজৰ মায়াশক্তি প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 5
इन्द्रजित्तुरथेस्थाप्यसीतांमायामयींतदा ।बलेनमहतावृत्यतस्यावधमरोचयत् ।।।।
তাৰ পাছত ইন্দ্ৰজিতে নিজৰ ৰথত মায়াময়ী সীতাক স্থাপন কৰি, মহাবলেৰে ঘেৰি, তাইৰ বধৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 6
मोहनार्थंतुसर्वेषांबुद्धिंकृत्वासुदुर्मतिः ।हन्तुंसीतांव्यवसितोवानराभिमुखोययौ ।।।।
সকলোকে মোহিত কৰিবলৈ দুঃমতিয়ে সকলোৰে বুদ্ধি বিভ্ৰমিত কৰিলে; সীতাক বধ কৰিবলৈ সংকল্প কৰি বানৰসেনাৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 7
तम्दृष्टवात्वभिनिर्यान्तंसर्वेतेकाननौकसः ।उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाश्शिलाहस्तायुयुत्सवः ।।।।
তেওঁক আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি, কাননৰ বাসিন্দা সেই সকলোৱে ক্ৰোধেৰে উঠি পৰিল; হাতত শিলা ধৰি যুঁজিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 8
हनूमान् पुरतस्तेषांजगामकपिकुञ्जरः ।प्रगृह्यसुमहच्छृङ्गंपर्वतस्यदुरासदम् ।।।।
কপিকুঞ্জৰ হনুমান তেওঁলোকৰ আগত আগত গ’ল; দুৰাসদ সেই পৰ্বতৰ অতি বৃহৎ শিখৰটো ধৰি ল’লে।
Verse 9
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।।।
সেই ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথত সীতাক তেওঁ দেখিলে—আনন্দহীন, একমাত্ৰ বেণীধাৰী, দীন; উপবাসে মুখ ক্ষীণ; একেটা জীৰ্ণ বস্ত্ৰত পৰিক্লিষ্ট, অলংকাৰহীন; ৰাঘৱৰ প্ৰিয়া সেই শ্ৰেষ্ঠা নাৰীৰ সৰ্বাঙ্গ ধূলি-মলিনতাৰে লিপ্ত আছিল।
Verse 10
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।6.81.9।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।6.81.10।।
ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথত সি সীতাদেৱীক দেখিলে—আনন্দহীন, একমাত্ৰ বেণী ধাৰণ কৰা, দীন, উপবাসে মুখ ক্ষীণ হোৱা; একেটা জীৰ্ণ বস্ত্ৰত পৰিক্লিষ্ট, অলংকাৰবিহীন, ৰাঘৱৰ অতি প্ৰিয়া, আৰু ধূলি-মলিনতাৰে লিপ্ত সৰ্বাঙ্গসহ সেই শ্ৰেষ্ঠ নাৰীক।
Verse 11
तांनिरीक्ष्यमुहूर्तंतुमैथिलीत्यध्यवस्यतु ।बभूवाचिरदृष्टाहितेनसाजनकात्मजा ।।।।
তেওঁ তাইক ক্ষণেক নিৰীক্ষণ কৰি স্থিৰ কৰিলে—“ইয়েই মৈথিলী”; কিয়নো জনক-আত্মজা সীতাক তেওঁ অলপ আগতেই দেখা পাইছিল।
Verse 12
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।।।
শোকাৰ্ত, আনন্দহীন, তপস্বিনী সদৃশ—ৰথত উপবিষ্টা আৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰৰ অধীনত থকা তাইক দেখি মহাকপিয়ে চিন্তা কৰিলে—“ইয়াৰ সৈতে কি কৰা হ’ল?” তাৰ পাছত বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলৰ সৈতে তেওঁ ৰাৱণি (ইন্দ্ৰজিত)ৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 13
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।6.81.12।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।6.81.13।।
শোকাকুল আৰু আনন্দহীন, তপস্বিনী সদৃশ—ৰথত বহি থকা আৰু ৰাক্ষস-ৰাজপুত্ৰৰ অধীনত থকা তাইক দেখি মহাকপিয়ে ভাবিলে, “ইয়াৰ সৈতে কি কৰা হ’ল?” আৰু বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলৰ সৈতে তেওঁ ৰাৱণি (ইন্দ্ৰজিত)ৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 14
तद्वानरबलंदृष्टवारावणिःक्रोधमूर्छितः ।कृत्वाविकोशंनिस्त्रिंशंमूर्ध्निसीतामकर्षयत् ।।।।
সেই বানৰবল দেখি ৰাৱণি ক্ৰোধ-মূৰ্ছিত হ’ল; তৰোৱাল উলিয়াই সীতাক মূৰৰ চুলি ধৰি টানি আনিলে।
Verse 15
तांस्त्रियंपश्यतांतेषांताडयामासरावणि: ।क्रोशन्तींरामरामेतिमाययायोजितांरथे ।।।।
তেওঁলোক চাই থাকোঁতেই, মায়াৰে ৰথত উঠোৱা সেই নাৰীক ৰাৱণিয়ে প্ৰহাৰ কৰিলে; তাই “ৰাম! ৰাম!” বুলি ক্ৰন্দন কৰি চিঞৰি উঠিল।
Verse 16
गृहीतमूर्धजांदृष्टवाहनुमान् दैन्यमागतः ।शोकजंवारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।।।।
তেওঁৰ কেশ ধৰি টানি লোৱা দেখিয়েই মাৰুতাত্মজ হনুমান দীনতাত নিমজ্জিত হ’ল; শোকজন্মা অশ্ৰু দুয়োটা নয়নৰ পৰা ধাৰা হৈ ববলৈ ধৰিলে।
Verse 17
तांदृष्टवाचारुसर्वाङ्गींरामस्यमहिषींप्रियाम् ।अब्रवीत्पुरुषंवाक्यंक्रोधाद्रक्षोधिपात्मजम् ।।।।
ৰামৰ প্ৰিয় মহিষী, সৰ্বাঙ্গে মনোমোহা সেইজনীক দেখি, ক্ৰোধে হনুমানে ৰাক্ষসাধিপৰ পুত্ৰক কঠোৰ তিৰস্কাৰভৰা বাক্য ক’লে।
Verse 18
दुरात्मन्नात्मनाशायकेशपक्षेपरामृशः ।ब्रह्मर्षीणांकुलेजातोराक्षसींयोनिमाश्रितः ।।।।
হে দুষ্টচিত্ত! তাইৰ কেশ ধৰি স্পৰ্শ কৰা কাৰ্য তোমাৰ আত্মনাশৰ বাবেই। ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলৰ কুলত জন্মিলেও তুমি ৰাক্ষসী যোনি আৰু স্বভাৱক আশ্ৰয় কৰিছা।
Verse 19
धिक्त्वांपापसमाचारंयस्यतेमतिरिदृशी ।नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।।।।अनार्यस्येदृशंकर्मघृणातेनास्तिनिर्घृण ।
ধিক্ তোক, পাপাচাৰী! তোৰ মতি এনেকুৱা পাপকৰ্মত কেনেকৈ লাগিল? হে নৃশংস, অনাৰ্য, দুৰ্বৃত্ত, ক্ষুদ্ৰ—পাপপৰাক্ৰমী! এনেকুৱা কৰ্ম অনাৰ্যৰেই যোগ্য; হে নিৰ্ঘৃণ, তোৰ অন্তৰত দয়া নাই।
Verse 20
च्युतागृहाच्चराज्याच्चरामहस्ताच्चमैथिली ।।।।किंतवैषापराद्धाहियदेनांहन्तुमिच्छसि ।
মৈথিলী গৃহ, ৰাজ্য আৰু ৰামৰ আশ্ৰয়ৰ পৰা বঞ্চিত হৈছে। তেওঁ তোমাৰ কি অপকাৰ কৰিছে যে তুমি তেওঁক হত্যা কৰিব বিচাৰিছা?
Verse 21
सीतांहत्वातु न चिरंजीविष्यसिकथञ्चन ।।।।वधार्हकर्मणानेनममहस्तगतोह्यसि ।
সীতাক হত্যা কৰি তুমি বেছি দিন জীয়াই নাথাকিবা। এই জঘন্য কামৰ বাবে তুমি মোৰ হাতত ধৰা পৰিছা।
Verse 22
येच स्त्रीघातिनांलोकालोकवध्यैषुकुसतिताः ।।।।इहजीवितमुत्सृज्यप्रेत्यतान्प्रतिपत्स्यसे ।
নাৰী হত্যাকাৰীৰ বাবে যিবোৰ নৰক নিৰ্ধাৰিত আছে, সেইবোৰ তোমাৰ হ'ব। ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰি মৃত্যুৰ পাছত তুমি সেইবোৰত পৰিবা।
Verse 23
तिब्रुवाणोहनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।।।।अभ्यदावत् ससुङ्कृद्धोराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।
এইদৰে কৈ হনুমান অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰে সজ্জিত বানৰসকলৰ সৈতে ৰাক্ষসৰাজৰ পুত্ৰৰ ফালে ক্ৰোধেৰে ধাৱমান হ'ল।
Verse 24
पतन्तंमहावीर्यंतदनीकंवनौकसाम् ।।।।रक्षसांभीमकोपानामनीकंतुन्यवारयत् ।
বনবাসী বানৰসকলৰ সেই শক্তিশালী বাহিনীয়ে ভয়ংকৰ ক্ৰোধত থকা ৰাক্ষসসকলৰ আগুৱাই অহা বাহিনীক বাধা দিলে।
Verse 25
सःतांबाणसहस्रेणविक्षोभ्यहरिवाहिनीम् ।।।।हनूमन्तंहरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ।
হাজাৰ শৰ মাৰি বানৰ সেনাক ব্যাকুল কৰি ইন্দ্ৰজিতে বানৰশ্ৰেষ্ঠ হনুমানক উত্তৰ দিলে।
Verse 26
सुग्रीवस्त्वं च रामश्चयन्निमित्तमिहागताः ।।।।तांवधिष्यामिवैदेहीमद्यैवतवपश्यतः ।
যাৰ বাবে সুগ্ৰীৱ, তুমি আৰু ৰাম ইয়ালৈ আহিছা, সেই বৈদেহীক মই আজি তোমাৰ চকুৰ আগতে বধ কৰিম।
Verse 27
इमांहत्वाततोरामंलक्ष्मणंत्वां च वानर ।।।।सुग्रीवं च वधिष्यामितंचानार्यंविभीषणम् ।
এওঁক বধ কৰি তাৰ পাছত ৰাম, লক্ষ্মণ, হে বানৰ তোমাক, সুগ্ৰীৱক আৰু সেই নীচ বিভীষণক মই বধ কৰিম।
Verse 28
न हन्तव्याःस्त्रियश्चेतियद् ब्रवीषिप्लवङ्गम ।।।।पीडाकरममित्राणांयत्स्यात्कर्तव्यमेवतत् ।
হে বানৰ, তুমি যি কৈছা যে স্ত্ৰীক বধ কৰা উচিত নহয়; কিন্তু যি কাৰ্যই শত্ৰুৰ পীড়াদায়ক হয়, সেয়া অৱশ্যে কৰ্তব্য।
Verse 29
तमेवमुक्त्वारुदतींसीतांमयामयीं च ताम् ।।।।शितधारेणखङ्गेननिजघानेन्द्रजित्स्वयम् ।
এইদৰে কৈ ইন্দ্ৰজিতে কান্দি থকা সেই মায়াবী সীতাক নিজৰ তীব্ৰ ধাৰাল তৰোৱালেৰে বধ কৰিলে।
Verse 30
यज्ञोपवीतमार्गेणभिन्नातेनतपस्विनी ।।।।सापृथिव्यांपृथुश्रोणीपपातप्रियदर्शना ।
যজ্ঞোপবীতৰ দৰে তেৰছাকৈ কটা যোৱাত সেই সুন্দৰী তপস্বিনী মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 31
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।।।
সেই নাৰীক বধ কৰি ইন্দ্ৰজিতে হনুমানক ক’লে, “চোৱা, ৰামৰ পত্নী বৈদেহীক মই ক্ৰোধত বধ কৰিলোঁ। তোমালোকৰ পৰিশ্ৰম অথলে গ’ল।”
Verse 32
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।6.81.31।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।6.81.32।।
সেই নাৰীক বধ কৰি ইন্দ্ৰজিতে হনুমানক ক’লে, “চোৱা, ৰামৰ পত্নী বৈদেহীক মই ক্ৰোধত বধ কৰিলোঁ। তোমালোকৰ পৰিশ্ৰম অথলে গ’ল।”
Verse 33
ततःखडगेनमहताहत्वातामिन्द्रजित् स्वयम् ।हृष्टस्सरथमास्थायननाद च महास्वनम् ।।।।
তাৰপাছত ইন্দ্ৰজিতে নিজৰ বিশাল তৰোৱালেৰে তেওঁক বধ কৰি আনন্দিত হ’ল আৰু ৰথত উঠি ডাঙৰকৈ গৰ্জন কৰিলে।
Verse 34
वानराश्शुश्रुवुश्शब्दमदूरेप्रत्यवस्थिताः ।व्यादितास्यस्यनदतस्तद्दुर्गंसंश्रितस्यतु ।।।।
ওচৰত অৱস্থিত বানৰসকলে, সেই দুৰ্গম দুৰ্গত আশ্ৰয় লোৱা আৰু মুখ মেলি গর্জন কৰা তাৰ শব্দ শুনিলে।
Verse 35
तथातुसीतांविनिहत्यदुर्मतिःप्रहृष्टचेतास्सबभूवरावणिः ।तंहृष्टरूपंसमुदीक्ष्यवानराविषण्णरूपास्सहसाप्रददुद्रुवुः ।।।।
এইদৰে ‘সীতাক বধ কৰিলোঁ’ বুলি দুঃমতি ৰাৱণিপুত্ৰ ৰাৱণি অতি প্ৰহৃষ্টচিত্ত হ’ল। তাক হৰ্ষিত ৰূপে দেখি বানৰসকল শোকাকুল হৈ সহসা ছিটিকি পলাই গ’ল।
Frequently Asked Questions
Indrajit stages violence against a woman (an illusory Sītā) to break enemy morale, forcing the narrative to examine wartime limits: whether psychological victory can justify acts framed as cruelty toward the protected and non-combatant.
The dialogue asserts that adharma—especially cruelty and the targeting of the vulnerable—corrodes the perpetrator and invites retribution; Hanumān’s rebuke frames such conduct as self-destructive and socially condemnable, regardless of tactical gain.
The action is anchored at Laṅkā’s city-space and its western gate, with culturally marked details such as the yajñopavīta-mārga (sacred-thread line) used to describe the sword’s diagonal cut, and emblematic war-objects like the chariot, sword, and mountain peak.