Sarga 118
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
युद्धकाण्ड
যুদ্ধৰ অন্তত, সীতাক ৰামৰ ওচৰত থিয় হোৱা দেখি ৰামে নিজৰ অন্তৰত সঞ্চিত ক্ৰোধ আৰু আশংকা জনসমক্ষে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ কয়—ৰাৱণ বধে অপমান মোচন হ’ল, প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ হ’ল, আৰু সহায়কৰ পৰিশ্ৰম সফল হ’ল: হনুমানৰ সাগৰ-লংঘন আৰু লংকা বিধ্বংস, সুগ্ৰীৱৰ উপদেশ আৰু সেনাৰ যুদ্ধশ্ৰম, লগতে বিভীষণৰ ধৰ্মপক্ষে আগমন। তাৰ পাছত ভাষণ ৰজনীতি আৰু কুল-খ্যাতিৰ দিশে ঘূৰে। ৰাম ঘোষণা কৰে যে যুদ্ধশ্ৰম ‘সীতাৰ বাবে’ নহয়, বৰং নিজৰ আচাৰ-ধৰ্ম আৰু ৰঘুবংশৰ যশক জনবাদ আৰু নিন্দাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ; তেওঁৰ হৃদয় প্ৰেম আৰু লোককথাৰ ভয়ত দ্বিধাবিভক্ত। কঠোৰ যুক্তিত তেওঁ কয়—যি পত্নী পৰৰ গৃহত আছিল আৰু কামদৃষ্টিৰে দৰ্শিত হৈছিল, তাক গ্ৰহণ কৰাটো অনুচিত বুলি লোকে ভাবিব পাৰে; সেয়ে সীতা য’তে ইচ্ছা যায়—এমনকি লক্ষ্মণ, ভৰত, শত্রুঘ্ন, সুগ্ৰীৱ বা বিভীষণকো আশ্ৰয়দাতা ৰূপে উল্লেখ কৰে। এই কথাত সীতা অশ্ৰুসিক্ত, কঁপনি ধৰা, হাতীৰ আঘাতত ভাঙি যোৱা লতাৰ দৰে হৈ পৰে—উদ্ধাৰৰ পাছতো জনসমক্ষে ত্যাগৰ মানসিক আঘাত স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।
কাষ্ঠত থিয় হৈ বিনীতভাৱে নত মৈথিলীক ৰামে চাই, হৃদয়ৰ ভিতৰত লুকাই থকা ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
एषासिनिर्जिताभद्रेशत्रुंजित्वारणाजिरे ।पौरुषाद्यदनुष्ठेयंमयैतदुपपादितम् ।।6.118.2।।
ৰাৱণৰ অংকত ক্লিষ্ট হৈ, দুষ্ট দৃষ্টিৰে চোৱা হোৱা তোমাক, মহৎ কুলৰ নাম উচ্ছাৰণ কৰি মই পুনৰ কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰিম?
Verse 3
गतोऽस्म्यन्तममर्षस्यधर्षणासम्प्रमार्जिता ।अवमानश्चशत्रुश्चयुगपन्निहतौमया ।।6.118.3।।
মোৰ সঞ্চিত অমৰ্ষ আজি অন্তলৈ গ’ল; ধর্ষণাৰ কলংক মচি গ’ল। একেটা প্ৰহাৰত অপমান আৰু তাৰ কাৰণ হোৱা শত্রু—দুয়োকে মই একেলগে নিধন কৰিলোঁ।
Verse 4
अद्यमेपौरुषंदृष्टमद्यमेसफल्श्रमः ।अद्यतीर्णप्रतिज्ञोऽत्वाप्रभवाम्यद्यचात्मनः ।।6.118.4।।
আজি মোৰ পৌৰুষ প্ৰমাণিত হ’ল; আজি মোৰ শ্ৰম সফল হ’ল। আজি মই প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ কৰিলোঁ; আৰু আজি মই আত্মাৰ অধিপতি—আৰু তোমাক লৈ মোৰ সংকল্পতো—সফল হ’লোঁ।
Verse 5
यात्वंविरहितानीताचलचित्तेनरक्षसा ।दैवसम्पादितोदोषोमानुषेणमयाजितः ।।6.118.5।।
যেতিয়া তুমি একেলগে আছিলা, চঞ্চলচিত্ত ৰাক্ষসে তোমাক হৰণ কৰি নিলে; দেৱবিধিৰে ঘটোৱা সেই বিপদ/দোষ—মানৱ হৈও মই—জয় কৰিলোঁ।
Verse 6
सम्प्राप्तमवमानंयस्तेजसा न प्रमार्जति ।कस्तस्यपुरुषार्थोमहताप्यल्पचेतसः ।।6.118.6।।
যি পুৰুষে নিজৰ তেজ-বলেৰে নিজৰ ওপৰত আহি পৰা অপমান মচি নেপেলায়, সেই অল্পচিত্ত লোকৰ বাবে মহা পৰাক্ৰমো কি পুৰুষাৰ্থ?
Verse 7
लङ्घनं च समुद्रस्यलङ्कायाश्चापिमर्धनम् ।सफलंतस्य च श्लाघ्यमद्यकर्महनूमतः ।।6.118.7।।
সমুদ্ৰ লংঘন আৰু লংকাৰ মৰ্দন—আজি হনুমানৰ সেই কৰ্ম সফল হ’ল; সেয়া শ্লাঘনীয়।
Verse 8
युद्धेविक्रमतश्चैवहितंमन्त्रयतस्तथा ।सुग्रीवस्यससैन्यस्यसफलोऽद्यपरिश्रमः ।।6.118.8।।
যুদ্ধত বিক্ৰমেৰে আৰু তদুপৰি হিতকৰ মন্ত্রণাৰে—সুগ্ৰীৱ আৰু তেওঁৰ সৈন্যবাহিনীৰ আজিৰ পৰিশ্ৰম সফল হ’ল।
Verse 9
विभीषणस्य च तथासफलोऽद्यपरिश्रमः ।विगुणंभ्रातरंत्यक्त्वायोमांस्वयमुपस्थितः ।।6.118.9।।
তদ্ৰূপে বিভীষণৰো আজিৰ পৰিশ্ৰম সফল হ’ল—যি গুণহীন ভ্ৰাতাক ত্যাগ কৰি স্বয়ং মোৰ ওচৰলৈ আহিছিল।
Verse 10
इत्येवंवदत्श्रुत्वासीतारामस्यतद्वचः ।मृगीवोत्फुल्लनयनाबभूवाश्रुपरिप्लुता ।।6.118.10।।
ৰামে এইদৰে কোৱা বাক্য শুনি, সীতা হৰিণীৰ দৰে প্ৰস্ফুটিত নয়না হৈ অশ্ৰুৰে পৰিপ্লুত হ’ল।
Verse 11
पश्यतस्तांतुरामस्यसमीपेहृदयप्रियाम् ।जनवादभयाद्राज्ञोबभूवहृदयंद्विधा ।।6.118.11।।
হৃদয়প্ৰিয়া সীতা ওচৰত থিয় হৈ থকা দেখিও, জনবাদৰ ভয়ত ৰজাৰ হৃদয় দু’ভাগে দোদুল্যমান হ’ল।
Verse 12
सीतामुत्पलपत्राक्षींनीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।अवदद्वैवरारोहंमध्येवानररक्षसाम् ।।6.118.12।।
বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত, উৎপল-পত্ৰ সদৃশ নয়না, নীল কুঞ্চিত কেশধাৰী, সুশ্ৰী দেহযষ্টিৰ সীতাক ৰামে ভাৰাক্ৰান্ত হৃদয়ে ক’লে।
Verse 13
यत्कर्तव्यंमनुष्येणधर्षणांप्रतिमार्जता ।तत्कृतंरावणंहत्वामयेदंमानकाङ्क्षिणा ।।6.118.13।।
অপমান মচিবলৈ মানুহে যি কৰ্তব্য কৰিব লাগে, সেয়া মই সম্পন্ন কৰিলোঁ; মান পুনঃস্থাপন কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে মই ৰাৱণক বধ কৰিলোঁ।
Verse 14
निर्जिताजीवलोकस्यतपसाभावितात्मना ।अगस्त्येनदुराधर्षामुनिनादक्षिणेवधिक् ।।6.118.14।।
মৰ্ত্যলোকৰ বাবে দক্ষিণ দিশা দুৰ্জেয় বুলি গণ্য; কিন্তু তপস্যাৰে ভাবিতাত্মা, দুৰাধৰ্ষ মুনি অগস্ত্যই তাক জয় কৰিছিল—সেইদৰে মইও বিজয় লাভ কৰিলোঁ।
Verse 15
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
সীতা, তোমাৰ জ্ঞাত হওক—তোমাৰ মঙ্গল হওক: মোৰ সুহৃদসকলৰ বীৰ্যৰে সফলভাৱে সম্পন্ন হোৱা এই ৰণ-পৰিশ্ৰম মই তোমাৰ কাৰণে কৰা নাছিলোঁ।
Verse 16
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
কিন্তু মই মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু সকলো দিশৰ পৰা অপবাদ আঁতৰাই ৰাখিবলৈ এইদৰে কৰিলোঁ; মোৰ প্ৰখ্যাত আত্মবংশৰ ওপৰত পৰিব পৰা কলংক পৰিমাৰ্জন কৰিবলৈ।
Verse 17
प्राप्तचारित्रसन्देहाममप्रतिमुखेस्थिता ।दीपोनेत्रातुरस्येवप्रतिकूलासिमेदृढम् ।।6.118.17।।
তোমাৰ চাৰিত্ৰ্য সম্পৰ্কে সন্দেহ উঠি, তুমি এতিয়া মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছা; নেত্ৰৰোগীৰ বাবে দীপ যেন, তুমি মোৰ বাবে প্ৰতিকূল, বেদনাদায়ক আৰু সত্যই অসহ্য বোধ হয়।
Verse 18
तद्गच्छत्वानुजानेऽद्ययथेष्टंजनकात्मजे ।एतादशदिशोभद्रेकार्यमस्ति न मेत्वया ।।6.118.18।।
সেয়েহে, জনকাত্মজে, আজি মই তোমাক অনুমতি দিছোঁ—তোমাৰ ইচ্ছামতে যি দিশলৈ ভাল লাগে, সেই দিশলৈ যোৱা। ভদ্ৰে, তোমাৰ সৈতে মোৰ আৰু কোনো কৰ্তব্য বা অধিকাৰ নাই।
Verse 19
कःपुमांस्तुकुलेजातस्स्त्रयंपरगृहाषिताम् ।तेजस्वीपुनरादद्यात्सुहृल्लेख्येनचेतसा ।।6.118.19।।
উচ্চ কুলত জন্ম লোৱা কোন তেজস্বী পুৰুষে, সুহৃদসকলৰ মতামতকো জানি, পৰগৃহত বাস কৰা নাৰীক জানি-বুজি পুনৰ গ্ৰহণ কৰিব?
Verse 20
रावणाङ्कपरिक्लिष्टांदृष्टांदुष्टेनचक्षुषा ।कथंत्वापुनरादद्यांकुलंव्यपदिशन् महत् ।।6.118.20।।
ৰাৱণৰ অংকত ক্লিষ্ট হৈ, দুষ্ট দৃষ্টিৰে চোৱা হোৱা তোমাক, মহৎ কুলৰ নাম উচ্ছাৰণ কৰি মই পুনৰ কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰিম?
Verse 21
तदर्थंनिर्जितामेत्वंयशःप्रत्याहृतंमया ।नास्तिमेत्यय्यभिष्वङ्गोयथेष्टंगम्यतामितः ।।6.118.21।।
সেই উদ্দেশ্যৰ বাবেই তোমাক মই জয় কৰি পুনৰ আনিছোঁ, আৰু মোৰ যশো পুনৰ উদ্ধাৰ হৈছে। এতিয়া তোমাৰ প্ৰতি মোৰ আসক্তি নাই—ইয়াৰ পৰা তোমাৰ ইচ্ছামতে যোৱা।
Verse 22
तदद्यव्याहृतंभद्रेमयैतत् कृतबुधदिना ।लक्ष्मणेनाथभरतेकुरुबुधदिंयथासुखम् ।।6.118.22।।
ভদ্ৰে, আজি মই বিচাৰ কৰি এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলোঁ। লক্ষ্মণৰ প্ৰতি হওক বা ভৰতৰ প্ৰতি—য’ত তোমাৰ সুখ-কল্যাণ দেখা যায়, তাতেই মন স্থিৰ কৰা।
Verse 23
शत्रुघ्नेवाथसुग्रीवेराक्षसेवाविभीषणे ।निवेशयमनस्सीतेयथावासुखमात्मनः ।।6.118.23।।
হে সীতা, শত্রুঘ্নৰ সৈতে বা সুগ্ৰীৱৰ সৈতে, অথবা বিভীষণৰ সৈতে ৰাক্ষসসকলৰ মাজতো—য’ত তোমাৰ আত্মাই সুখ পায়, তাতেই মন স্থিৰ কৰা।
Verse 24
न हित्वांरावणोदृष्टवादिव्यरूपांमनोरमाम् ।मर्षयेतचिरंसीतेस्वगृहेपर्यवस्थिताम् ।।6.118.24।।
সীতা, দিৱ্যৰূপে দীপ্ত আৰু মনোৰমা তোমাক দেখি ৰাৱণে তোমাক নিজৰ গৃহত দীৰ্ঘকাল ৰাখি সহিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।
Verse 25
প্ৰিয়জনৰ শুনিবলৈ বেদনাদায়ক বাক্য শুনি মৈথিলী দীৰ্ঘ সময় ধৰি কান্দিলে; সি ভীষণকৈ কঁপি উঠি প্ৰচুৰ অশ্ৰু ঝৰালে—যেন মহাবলী হাতীৰ শুঁড়-হস্তৰ আঘাতে লতা কঁপি উঠে।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dharma-conflict where Rāma, despite having rescued Sītā, prioritizes royal legitimacy and fear of public opinion (janavāda) over private marital acceptance, publicly authorizing her to go elsewhere (6.118.11, 18–23).
The sarga foregrounds the burden of kingship: victory in war does not end ethical accountability, and social trust/yaśas becomes a governing principle; it also warns that speech can function as moral judgment and as psychological harm when duty is argued through reputation alone.
Geographical references include Laṅkā and the ocean-crossing associated with Hanumān’s mission; culturally, the sarga highlights norms around kula (lineage), apavāda (scandal), and the authority of janavāda (public discourse) in evaluating royal conduct and marital legitimacy.