Sarga 92
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
युद्धकाण्ड
ਸৰ্গ ৯২-ত ইন্দ্ৰজিতৰ মৃত্যুৰ লগে লগে সৃষ্টি হোৱা পৰিস্থিতি আৰু লক্ষ্মণৰ বীৰত্বৰ স্বীকৃতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰক্তাক্ত আৰু আহত শৰীৰেৰে লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ বধৰ বৰ্ণনা দিয়ে আৰু বিভীষণেও ৰাক্ষস ৰাজকুমাৰৰ শিৰচ্ছেদৰ কথা নিশ্চিত কৰে। শ্ৰীৰামে লক্ষ্মণক ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰশংসা কৰাৰ লগতে তেওঁক কোলাত লৈ গভীৰ ভ্ৰাতৃপ্ৰেম প্ৰদৰ্শন কৰে। ৰামে লক্ষ্মণৰ শৰীৰৰ আঘাতবোৰ পৰীক্ষা কৰি তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে যে ইন্দ্ৰজিতৰ মৃত্যুৱে ৰাৱণৰ শক্তি বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিছে, যাৰ ফলত এতিয়া ৰাৱণক পৰাস্ত কৰাটো সহজ হ’ব। তাৰ পাছত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰামে বৈদ্য সুষেণক মাতি পঠিয়ায় আৰু লক্ষ্মণ, বিভীষণ তথা আহত বানৰ আৰু ভালুক সেনাসকলৰ চিকিৎসা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। সুষেণে এক দিব্য ঔষধৰ ঘ্ৰাণ ল’বলৈ দিয়ে, যাৰ ফলত লক্ষ্মণ লগে লগে বিশল্য (শৰীৰৰ পৰা শৰমুক্ত), বেদনাহীন আৰু সুস্থ হৈ উঠে। মিত্ৰপক্ষৰ নেতাসকলে এই ঘটনাত আনন্দ প্ৰকাশ কৰে আৰু এই অসম্ভৱ কাৰ্যৰ সফলতাই বানৰ সেনাৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰাৰ বৰ্ণনাৰে সৰ্গটোৰ অন্ত পৰে।
Shlokas
Verse 1
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।
ৰুধিৰে ভিজা গাত্ৰ হ’লেও শুভলক্ষণযুক্ত লক্ষ্মণ যুদ্ধত শক্রজেতা ইন্দ্ৰজিতক বধ কৰি হৃষ্ট হ’ল।
Verse 2
ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।
তাৰ পাছত বীৰ্যৱান মহাতেজস্বী লক্ষ্মণে জাম্বৱন্ত আৰু হনুমন্তক, লগতে সকলো বনৌকসক একত্ৰ কৰিলে। তাৰ পিছত বিভীষণ আৰু হনুমন্তৰ আশ্ৰয় লৈ সি শীঘ্ৰে সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত সুগ্ৰীৱ আৰু ৰাঘৱ আছিল।
Verse 3
ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।
তাৰ পাছত বীৰ্যৱান মহাতেজস্বী লক্ষ্মণে জাম্বৱান, হনুমান আৰু অন্য সকলো বনৌকস নায়কক একত্ৰ কৰিলে। তাৰপিছত বিভীষণৰ আশ্ৰয় লৈ, হনুমানসহ, সুগ্ৰীৱ আৰু ৰাঘৱ (ৰাম) য’ত আছিল তাত শীঘ্ৰে গ’ল।
Verse 4
ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।
তাৰ পাছত সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে ৰামৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম জনাই ভ্ৰাতাৰ সমীপত থিয় হৈ ৰ’ল—যেনেকৈ শক্ৰৰ কাষত উপেন্দ্ৰ থিয় থাকে।
Verse 5
निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।
তাৰ পাছত বীৰ লক্ষ্মণে, ক্লান্তিত যেন নিষ্টনন্ন হোৱা কণ্ঠে, মহাত্মা ৰাঘৱক ইন্দ্ৰজিতৰ ঘোৰ বধৰ সংবাদ জনালে।
Verse 6
रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।
তেতিয়া মহাত্মা লক্ষ্মণে ৰাৱণ-পুত্ৰৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে বুলি হৃষ্ট বিভীষণে শ্ৰীৰামক জনালে।
Verse 7
श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
লক্ষ্মণৰ মুখে ইন্দ্ৰজিতৰ বধৰ সংবাদ শুনিমাত্ৰে মহাবীৰ শ্ৰীৰাম অদ্বিতীয় হর্ষে পৰিপূৰ্ণ হ’ল আৰু এই বাক্য ক’লে।
Verse 8
साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।
সাধু, লক্ষ্মণ! মই সন্তুষ্ট; অতি কঠিন কৰ্ম সম্পন্ন হ’ল। ৰাৱণপুত্ৰৰ বিনাশেৰে—নিশ্চয় জান—বিজয় নিশ্চিত বুলি ধাৰণা কৰ।
Verse 9
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।
তাৰ পাছত বীৰ ৰামে কীৰ্তিবৰ্ধক লক্ষ্মণৰ শিৰত নত হৈ চুম্বন কৰিলে। লক্ষ্মণ লাজ পাইলেও স্নেহবশত ৰামে তেওঁক বলপূৰ্বক নিজৰ কোলত তুলি বহুৱালে; অঙ্কত উপবেশ কৰি আহত ভ্ৰাতাক পৰিষ্বজনে বেঁধি ধৰি, স্নিগ্ধ দৃষ্টিৰে পুনঃ পুনঃ চাই থাকিল।
Verse 10
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।
তাৰ পাছত বীৰ ৰামে কীৰ্তিবৰ্ধক লক্ষ্মণৰ শিৰত নত হৈ চুম্বন কৰিলে। লক্ষ্মণ লাজ পাইলেও স্নেহবশত ৰামে তেওঁক বলপূৰ্বক নিজৰ কোলত তুলি বহুৱালে; অঙ্কত উপবেশ কৰি আহত ভ্ৰাতাক পৰিষ্বজনে বেঁধি ধৰি, স্নিগ্ধ দৃষ্টিৰে পুনঃ পুনঃ চাই থাকিল।
Verse 11
शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।
শস্ত্ৰশল্যৰে সংপীড়িত আহত লক্ষ্মণ গম্ভীৰ নিশ্বাস লৈ আছিল। তেওঁৰ অৱস্থা দেখি দুঃখসন্তপ্ত ৰামে পুনৰ শিৰত চুম্বন কৰি ত্বৰিতে স্পৰ্শ কৰিলে; তাৰ পাছত পুৰুষৰ্ষভ ৰামে লক্ষ্মণক আশ্বাস দি বাক্য ক’লে।
Verse 12
शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।
‘দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পাদনকাৰী বীৰ! তুমি পৰম কল্যাণকৰ কাৰ্য সাধন কৰিলা। আজি মোৰ মনে হয়—তাৰ পুত্ৰ হতা হোৱাত ৰাৱণো যুদ্ধত যেন নিধন হ’ল বুলিয়েই গণ্য।’
Verse 13
कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।
‘দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পাদনকাৰী বীৰ! তুমি পৰম কল্যাণকৰ কাৰ্য সাধন কৰিলা। আজি মোৰ মনে হয়—তাৰ পুত্ৰ হতা হোৱাত ৰাৱণো যুদ্ধত যেন নিধন হ’ল বুলিয়েই গণ্য।’
Verse 14
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।
আজি মই বিজয়ী, হে বীৰ! কিয়নো সেই দুষ্টাত্মা—নৃশংস ৰাৱণৰ (পুত্ৰ)—তোমাৰ দ্বাৰা ৰণত নিহিত হ’ল। নিশ্চয়েই তাৰ দক্ষিণ বাহু, যি তাৰ শক্তিৰ আশ্ৰয় আছিল, ছিন্ন কৰা হৈছে; আৰু বিভীষণ আৰু হনুমানে ৰণত মহৎ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 15
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।
তাৰ দক্ষিণ বাহু—যাৰ ওপৰত তাৰ কল্যাণ নিৰ্ভৰ কৰিছিল—নিশ্চয় ছিন্ন কৰা হৈছে। ৰণত বিভীষণ আৰু হনুমানে মহৎ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিছে।
Verse 16
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।
তিনিদিন তিনিৰাতিৰ ভিতৰত সেই বীৰ কোনো মতে পতিত হ’ল। আজি মই সেই শত্রুৰ পৰা মুক্ত; কিয়নো পুত্ৰ নিহিত হোৱাৰ সংবাদ শুনি ৰাৱণ মহা বলব্যূহ লৈ নিশ্চয় বাহিৰ ওলাই আহিব।
Verse 17
तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।
পুত্ৰবধৰ শোকত সন্তপ্ত হৈ বাহিৰ ওলাই অহা সেই ৰাক্ষসাধিপক মই মহা বলেৰে আৱৰি—যদিও সি দুৰ্জয়—নিহনন কৰিম।
Verse 18
त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।
হে লক্ষ্মণ! তুমি মোৰ ৰক্ষক হোৱা সত্ত্বেও, আহৱত ইন্দ্ৰজিত্ নিধন হোৱাৰ বাবে সীতা আৰু মোৰ পৃথিৱী-ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰা মোৰ বাবে দুৰ্লভ নহ’ব।
Verse 19
सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।
এইদৰে ৰাঘৱ ৰামে ভ্ৰাতাক আশ্বাস দি আলিঙ্গন কৰিলে। তাৰ পাছত আনন্দিত হৈ সুষেণক সম্বোধন কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।
এই মহাপ্ৰাজ্ঞ, মিত্ৰৱৎসল সৌমিত্ৰি এতিয়াও বাণশল্য বহন কৰি আছে। সি যেন সম্পূৰ্ণ সুস্থ হয়, তেনেদৰে তুমি উপচাৰ কৰা।
Verse 21
विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
সৌমিত্ৰিক বিভীষণসহ শীঘ্ৰে বাণশল্যৰ পৰা মুক্ত কৰা হওক। লগতে ঋক্ষ-ৱানৰ সেনাৰ দ্ৰুমযোদ্ধা শূৰবীৰসকল, আৰু ইয়াত যুদ্ধ কৰা আন যিসকল শল্যবিদ্ধ ও আহত—তেওঁলোক সকলোকে প্ৰযত্নে উপচাৰ কৰি সুখী আৰু সুস্থ কৰা হওক।
Verse 22
विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
বিভীষণসহ সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণক শীঘ্ৰে বাণৰ শল্যবোৰ আঁতৰাই বিশল্য কৰা হওক। দ্ৰুমযোদ্ধা শূৰ ঋক্ষ-ৱানৰ সেনাৰ আৰু ইয়াত যুদ্ধ কৰা আন সকলো শল্যবিদ্ধ আৰু ব্ৰণিতজনকো প্ৰচেষ্টাৰে চিকিৎসা কৰি সুস্থ-সুখী কৰা হওক।
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।
ৰামৰ এই আদেশ শুনি মহাত্মা হৰিযূথপ সুষেণে লক্ষ্মণৰ নাসাপথে পৰম ঔষধ প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 24
स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।
সেই সুগন্ধ আঘ্ৰাণ কৰামাত্ৰে সি বিশল্য হ’ল; তেতিয়া বেদনাও নিবৃত্ত হ’ল আৰু তাৰ ঘাঁবোৰো জোৰা লাগি স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিল।
Verse 25
विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।
তাৰ পাছত ৰাঘৱৰ আজ্ঞামতে বিভীষণ আদি সুহৃদসকলৰ লগতে সকলো বানৰ-প্ৰধানৰো তেতিয়াই চিকিৎসা কৰা হ’ল।
Verse 26
ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।
তাৰ পাছত শল্য আঁতৰিল, ব্যথা নাশ হ’ল, আৰু সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণ ক্ষণমাত্ৰতে স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিল; জ্বৰজনিত ক্লেশ দূৰ হোৱাত সি তাত আনন্দিত হ’ল।
Verse 27
तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।
সেই মুহূর্ততে ৰাম, বানৰাধিপতি সুগ্ৰীৱ, বিভীষণ আৰু জাম্বৱান—সৈন্যসহ—সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণক ৰোগ-ক্ষতবিহীনভাৱে উঠি থকা দেখি, বহুক্ষণ আনন্দেৰে হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 28
अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।
মহাত্মা দাশৰথি ৰামে লক্ষ্মণৰ অতি দুস্কৰ কৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰিলে। আৰু বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱে শক্ৰজিত (ইন্দ্ৰজিত) পতিত হ’ল বুলি শুনি অতিশয় হৃষ্ট হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transition from lethal duty to compassionate responsibility: after Indrajit’s fall, Rāma immediately prioritizes the care of the wounded (Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa, and the wider allied host), modeling that righteous warfare includes restoration and protection of dependents.
Victory is framed as dharmic only when joined to restraint, gratitude, and care: Rāma praises Lakṣmaṇa without ego-inflation, interprets strategic consequences soberly, and insists on healing the community of fighters—suggesting that leadership is measured by protection, not merely conquest.
Rather than a new location, the sarga highlights battlefield culture: coalition coordination among vānaras and allies, the medical practice of removing śalya (arrows) and administering an inhaled remedy (paramauṣadha) as an emergency therapeutic protocol within the Lanka war theatre.