Sarga 10
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
युद्धकाण्ड
প্ৰভাতত বিভীষণ ৰাৱণৰ দুৰ্গ-সদৃশ ৰাজভৱনলৈ আগবাঢ়ে; তাত সোনালী আসন, বেদ-পাঠ আৰু যজ্ঞ-আচাৰৰ প্ৰস্তুতি আদি ৰাজসভাৰ গৌৰৱময় বৰ্ণনা আছে। যথোচিত শিষ্টাচাৰে প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ ৰাজঐশ্বৰ্যৰে আসীন ৰাৱণক প্ৰণাম জনাই, মন্ত্রীসকলৰ উপস্থিতিতো গোপনে হিতোপদেশ দিয়ে। তেওঁ নিজৰ বাক্যক ‘হিত’—কাল, স্থান আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতি-প্ৰয়োগৰ ভিত্তিত কল্যাণকৰ পৰামৰ্শ—বুলি স্থাপন কৰে। বৈদেহী লঙ্কালৈ অহাৰ পাছৰে পৰা দেখা অশুভ নিমিত্তসমূহ তেওঁ গণনা কৰে: যজ্ঞাগ্নি ভালদৰে নজ্বলা, ধোঁৱা আৰু স্ফুলিঙ্গ উঠা; যজ্ঞস্থান আৰু হৱিষত সাপ-চিঁউটি দেখা দিয়া; গৰু-ছাগলী আৰু যুদ্ধপশুৰ অস্থিৰতা আৰু অস্বাভাৱিক লক্ষণ; কাকৰ কৰ্কশ ডাক, নগৰৰ ওপৰত গৃধ্ৰৰ জোট, আৰু দুৱাৰত মাংসভোজী জন্তুৰ গর্জনৰ দৰে শব্দ। এই নিমিত্তবিদ্যাৰ পৰা তেওঁ নীতি-ধৰ্মসম্মত উপায় দেখুৱায়—প্ৰায়শ্চিত্ত এই যে বৈদেহীক ৰাঘৱৰ ওচৰত উভতাই দিয়া। তেওঁ স্পষ্ট কৰে যে এই কথা মোহ বা লোভৰ পৰা নহয়; আন মন্ত্রীসকল ভয়ত নীৰৱ। কিন্তু ক্ৰোধে আচ্ছন্ন ৰাৱণে নিজৰ অজেয়তাৰ গৰ্ব কৰি উপদেশ অগ্ৰাহ্য কৰে আৰু বিভীষণক অপমান কৰি বিদায় দিয়ে—ইয়াতেই যুক্তিসংগত পৰামৰ্শ প্রত্যাখ্যাত হৈ যুদ্ধ অনিবার্য হয়।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रत्युषसिप्राप्तेप्राप्तधर्मार्थनिश्चयः ।राक्षसाधिपतेर्वेश्मभीमकर्माविभीषणः ।।।।
তাৰ পাছত প্ৰত্যুষকাল উপস্থিত হোৱাত, ধৰ্ম আৰু নীতিত দৃঢ়নিশ্চয় থকা ভীমকৰ্মা বিভীষণ ৰাক্ষসাধিপতিৰ গৃহলৈ গমন কৰিলে।
Verse 2
शैलाग्रचयसङ्काशंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।सुविभक्तमहाकक्षंमहाजनपरिग्रहम् ।।।।
ৰাৱণৰ প্ৰাসাদ শিখৰৰ গুচ্ছ সদৃশ পৰ্বতশিখৰৰ দৰে অতি উচ্চতালৈ উঠি আছিল; পৰ্বতৰ শৃংগৰ দৰে গগনচুম্বী, বৃহৎ কক্ষসমূহ সু-বিভক্ত বিস্তৃত ভাগত সু-সজ্জিত আৰু মহাজনসমূহেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 3
मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् ।राक्षसैराप्तपर्याप्तैस्सर्वतःपरिरक्षितम् ।।।।
সেই নগৰী বুদ্ধিমান আৰু অনুৰক্ত মহামাত্ৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আছিল; আৰু সকলো দিশৰ পৰা সক্ষম তথা বিশ্বাসযোগ্য ৰাক্ষসসকলে দৃঢ়ভাৱে পৰিৰক্ষিত কৰি ৰাখিছিল।
Verse 4
मत्तमातङ्गनिश्श्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ।शङ्खघोषमहाघोषंतूर्यनादानुनादितम् ।।।।
মত্ত হাতীৰ উষ্ণ নিশ্বাসৰ দৰে জোৰে বোৱা বতাহে সেই স্থান ব্যাকুল কৰি তুলিছিল; শঙ্খৰ মহাঘোষে গম্ভীৰ গুঞ্জন তুলিছিল আৰু তূৰ্যবাদ্যৰ নাদে প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল।
Verse 5
प्रमदाजनसम्बाधंप्रजल्पितमहापथम् ।तप्तकाञ्चननिर्यूहंभूषणोत्तमभूषितम् ।।।।
মহাপথটো নাৰীজনৰ ভিৰে গিজগিজাই আছিল আৰু আনন্দময় কথোপকথনে মুখৰিত হৈছিল; তাৰ পথাংশ তপ্ত সোণৰ দৰে ঝলমল কৰিছিল আৰু শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰৰে সুসজ্জিত আছিল।
Verse 6
गन्धर्वाणामिवाऽवासमालयंमरुतामिव ।रत्नसञ्चयसम्बाधंभवनंभोगिनामिव ।।।।
সেয়া গন্ধৰ্বসকলৰ নিবাসৰ দৰে, মৰুৎগণৰ আলয়ৰ দৰে যেন লাগিছিল; ৰত্নৰ সঞ্চয়ে গিজগিজাই থকা, ভোগবিলাসী নাগসকলৰ ভৱনৰ দৰে সেই গৃহ আছিল।
Verse 7
तंमहाभ्रमिवाऽदित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिमान् ।अग्रजस्यालयंवीरःप्रविवेशमहाद्युतिः ।।।।
তেতিয়া মহাদ্যুতি বিভীষণ—বিস্তৃত ৰশ্মি মেলি ধৰা আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান—নিজ অগ্ৰজ ভ্ৰাতাৰ আলয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 8
पुण्यान्पुण्याहघोषांश्चवेदविद्भिरुदाहृतान् ।शुश्रावसुमहातेजाभ्रातुर्विजयसंश्रितान् ।।।।
সুমহাতেজা তেওঁ বেদবিদসকলে উচ্চাৰিত ‘পুণ্যাহ’ৰ পবিত্ৰ ঘোষ শুনিলে; সেইবোৰ ভ্ৰাতাৰ বিজয়ৰ নিমিত্তে আহ্বান কৰা হৈছিল।
Verse 9
पूजितान् दधिपात्रैश्चसर्पिर्भिस्सुमनोक्षतैः ।मन्त्रवेदविदोविप्रान्ददर्शसमहाबलः ।।।।
সেই মহাবলীজনে মন্ত্ৰ-ৱেদবিদ বিপ্ৰ ব্ৰাহ্মণসকলক দধিপাত্ৰ, ঘৃত, পুষ্প আৰু অক্ষতৰে পূজিত হোৱা দেখিলে।
Verse 10
सपूज्यमानोरक्षोभिद्दीप्यमानस्स्वतेजसा ।आसनस्थंमहाबाहुर्ववन्देधनदानुजम् ।।।।
ৰাক্ষসসকলে পূজা-সন্মান দিয়া আৰু নিজ তেজে দীপ্ত হৈ, মহাবাহু বিভীষণে আসনত উপবিষ্ট ধনদাৰ (কুবেৰ)ৰ অনুজ ৰাৱণক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 11
सराजदृष्टिसम्पन्नमासनंहेमभूषितम् ।जगामसमुदाचारंप्रयुज्याचारकोविदः ।।।।
আচাৰত নিপুণ বিভীষণে ৰজাৰ দৃষ্টিত প্ৰসন্ন হেমভূষিত আসনৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু সভাৰ সকলো মৰ্যাদাচাৰ যথাযথভাৱে পালন কৰিলে।
Verse 12
सरावणंमहात्मानंविजनेमन्त्रिसन्निधौ ।उवाचहितमत्यर्थंवचनंहेतुनिश्चितम् ।।।।
মন্ত্ৰীসকলৰ সন্নিধিত, আনসকলে আঁতৰি যোৱাত, বিভীষণে মহাত্মা ৰাৱণক অতি হিতকৰ, যুক্তিনিশ্চিত বাক্য ক’লে।
Verse 13
प्रसाद्यभ्रातरंजेष्ठंसान्त्वेनोपस्थितक्रमः ।देशकालार्थसंवादिदृष्टलोकपरावरः ।।।।
প্ৰথমে জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাক সান্ত্বনাৰে প্ৰসন্ন কৰি, যথোচিত উপস্থিতিক্ৰম পালন কৰি, দেশ-কাল-অৰ্থ অনুসৰি পৰামৰ্শদাতা আৰু লোকৰ শুভ-অশুভ বুজা বিভীষণে উপদেশ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
यदाप्रभृतिवैदेहीसम्प्रास्तेमांपुरींतव ।तदाप्रभृतिदृश्यन्तेनिमित्तान्यशुभानिनः ।।।।
যিদিনৰ পৰা বৈদেহী তোমাৰ এই পুৰীত আহিছে, তেতিয়াৰ পৰাই আমি অশুভ নিমিত্তসমূহ দেখিবলৈ পাইছোঁ।
Verse 15
सस्फुलिङ्गस्सधूमार्चिस्सधूमकलुषोदयः ।मन्त्रसङ्घहुतोऽप्यग्निर्नसम्यगभिवर्थते ।।।।
মন্ত্ৰসঙ্ঘেৰে যথাবিধি আহুতি দিয়া সত্ত্বেও যজ্ঞাগ্নিয়ে স্ফুলিঙ্গ আৰু ধোঁৱা উগাৰি উঠে; ধোঁৱাৰে কলুষিত জ্বালা উদয় হয়, আৰু সি সম্যকভাৱে প্ৰজ্বলিত নহয়।
Verse 16
अग्निष्ठेष्वग्निशलासुतथाब्रह्मस्थालीषुच ।सरीसृपाणिदृश्यन्तेहन्येषुचपिपीलिकाः ।।।।
ঘৰৰ অগ্নিকুণ্ডত, যজ্ঞশালাৰ অগ্নিশালাত আৰু ব্ৰহ্মস্থালী সদৃশ পবিত্ৰ আহুতিস্থানতো সৰীসৃপ দেখা যায়; আৰু হৱিষ্যত পিপীলিকা (পিঁপৰা) ৰেঙাই থকা দেখা যায়।
Verse 17
गवांसयांसिस्कन्नानिविमदावीरकुञ्जराः ।दीनमश्वाःप्रहेषन्तेनचग्रासाभिनन्दिनः ।।।।
গৰুৰ দুধ শুকাই গৈছে; গৰ্বিত যুদ্ধ-কুঞ্জৰসকলৰ মদ শমিত হৈছে; ঘোঁৰাবোৰ দীনভাবে হিহিনাইছে, আৰু ঘাঁহ-চাৰাতো এতিয়া তেওঁলোকে আনন্দ নাপায়।
Verse 18
खरोष्ट्राश्वतराराजभनभिन्नरोमास्स्रवन्तिच ।नस्वभावेऽवतिष्ठन्तिविधानैरपिचिन्तिताः ।।।।
হে ৰাজন, গাধা, উষ্ট্ৰ আৰু অশ্বতৰ (খচ্চৰ) বোৰৰ ৰোম ঝৰি পৰিছে; সিহঁতে স্ৰাৱ হৈ কাতৰভাবে বিলাপ কৰিছে; নানাবিধ চিকিৎসা কৰিলেও সিহঁতে স্বাভাৱিক অৱস্থাত স্থিৰ নহয়।
Verse 19
वायसाःसङ्घशःक्रूराव्याहरन्तिसमन्ततः ।समवेताश्चदृश्यन्तेविमानाग्रेषुसङ्घशः ।।।।
ক্ৰূৰ কাৱঁবোৰ দলে দলে একত্ৰ হৈ চাৰিওফালে কঠোৰ স্বৰে কাকলি কৰিছে; আৰু সমবেত হৈ দলে দলে বিমানসমূহৰ শিখৰত বহি থকা দেখা যায়।
Verse 20
गृध्राश्चपरिलीयन्तेपुरीमुपरिपिण्डिताः ।उपपन्नाश्चस्नध्येद्वेव्याहऱ्नत्यशिवंशिवाः ।।।।
গৃধ্ৰসমূহো গুচ্ছ গুচ্ছ হৈ নগৰীৰ ওপৰত বাৰে বাৰে নামি বহে; আৰু শৃগালসমূহে সন্ধ্যা আৰু প্ৰভাত—দুয়ো সময়তে একত্ৰ হৈ অশুভ, অশিৱ ধ্বনিৰে হাহাকাৰ কৰে।
Verse 21
क्रव्यादानांमृगाणांचपुरीद्वारेषुसङ्घशः ।श्रूयन्तेविपुलाघोषास्सविस्फूर्जितनिस्स्वनाः ।।।।
নগৰদ্বাৰসমূহত ক্ৰব্যাদ মৃগসমূহ গোট গোট হৈ উত্থাপন কৰা বৃহৎ ঘোষ শুনা গৈছিল—গর্জন আৰু বিজুলীৰ কড়কড়নি সদৃশ বিস্ফোৰিত নিনাদেৰে।
Verse 22
तदेवंप्रस्तुतेकार्येप्रायश्चित्तमिदंक्षमम् ।रोचतेयदिवैदेहीराघवायप्रदीयताम् ।।।।
এতিয়া কাৰ্য এই অৱস্থালৈ আহি পৰাৰ পিছত, এই প্ৰায়শ্চিত্তই উপযুক্ত যেন লাগে: বৈদেহীক ৰাঘৱৰ হাতত পুনৰ অৰ্পণ কৰা হওক।
Verse 23
इदंचयदिवामोहाल्लोभाद्वाव्याहृतंमया ।तत्रापिचमहाराज नदोषंकर्तुमर्हसि ।।।।
যদি মোহ বা লোভৰ বশত মই এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰি থাকোঁ, তথাপি, মহাৰাজ, আপুনি মোৰ ওপৰত দোষ আৰোপ কৰা উচিত নহয়।
Verse 24
अयंहिदोषस्सर्वस्यजनस्यास्योपलक्ष्यते ।रक्षसांराक्षसीनांचपुरस्यान्तःपुरस्यच ।।।।
কাৰণ এই অপৰাধ ইয়াত সকলোৰে দৃষ্টিগোচৰ—ৰাক্ষসসকলৰ, ৰাক্ষসী নাৰীসকলৰ, সমগ্ৰ নগৰৰ, আৰু অন্তঃপুৰত থকা লোকসকলৰো।
Verse 25
श्रावणेचास्यमन्त्रस्यनिवृत्तास्सर्वमन्त्रिणः ।अवश्यंचमयावाच्यंयद्दृष्टमपिवाश्रुतम् ।।।।सम्विधाययथान्यायंतद्भवान् कर्तुमर्हति ।
এই পৰামৰ্শ আপোনাক জনাবলৈ সকলো মন্ত্ৰী পিছু হটিছে; কিন্তু মই যি দেখিছোঁ বা শুনিছোঁ, সেয়া কোৱা মোৰ কৰ্তব্য। ধৰ্ম-ন্যায় অনুসাৰে বিবেচনা কৰি, আপুনি তদনুযায়ী কৰাটো উচিত।
Verse 26
इतिस्ममन्त्रिणांमध्येभ्राताभ्रातरमूचिवान् ।रावणंराक्षसांश्रेष्ठंपथ्यमेतद्विभीषणः ।।।।
এইদৰে মন্ত্ৰীসকলৰ মাজত, ৰাক্ষসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ নিজৰ ভাতৃ ৰাৱণক বিভীষণে হিতকৰ উপদেশ প্ৰদান কৰিলে।
Verse 26
इतिस्ममन्त्रिणांमध्येभ्राताभ्रातरमूचिवान् ।रावणंराक्षसांश्रेष्ठंपथ्यमेतद्विभीषणः ।।।।
এইদৰে মন্ত্ৰীসকলৰ মাজত, ৰাক্ষসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ নিজৰ ভাতৃ ৰাৱণক বিভীষণে হিতকৰ উপদেশ প্ৰদান কৰিলে।
Verse 27
हितंमहार्थंमृदुहेतुसंहितंव्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम् ।निशम्यतद्वाक्यमुपस्थितज्वरःप्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ।।।।
হিতকৰ, মহাৰ্থ, মৃদু আৰু যুক্তিসংগত—ভূত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যৎলৈ উপযুক্ত সেই বাক্য শুনি, ক্ৰোধ-জ্বৰত আচ্ছন্ন ৰাৱণে বৈৰভাৱপূৰ্ণ উত্তৰ ক’লে।
Verse 28
भयंनपश्यामिकुतश्चिदप्यहंनराघवःप्राप्स्यतिजातुमैथिलीम् ।सुरैस्सहेन्द्रैरपिसङ्गरेकथंममाग्रतस्स्थास्यतिलक्ष्मणाग्रजः ।।।।
মই ক’ৰবাতো কোনো ভয় নেদেখোঁ। ৰাঘৱে কেতিয়াও মৈথিলীক লাভ কৰিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰসহ দেৱতাসকল আহিলেও, যুদ্ধত লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ মোৰ সন্মুখত কেনেকৈ থিয় হ’ব পাৰিব?
Verse 29
इत्येवमुक्त्वासुरसैन्यनाशनोमहाबलस्संयतिचण्डविक्रमः ।दशाननोभ्रातरमाप्तवादिनंविसर्जयामासतदाविभीषणम् ।।।।
এইদৰে কৈ, দেৱসেনা-নাশক বুলি খ্যাত, মহাবলী আৰু যুদ্ধত চণ্ডবিক্ৰমী দশানন ৰাৱণে, বিশ্বাসযোগ্য আৰু হিতকৰ উপদেশ দিয়া নিজৰ ভ্ৰাতা বিভীষণক তেতিয়াই বিদায় দিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vibhishana’s recommendation that Ravana restore Vaidehi (Sita) to Rama as the appropriate corrective measure (prāyaścitta), directly challenging Ravana’s decision to retain her despite mounting civic and ritual disorder.
The chapter teaches that welfare-oriented truth (hita) must be spoken even under intimidation, and that kingship fails when pride rejects reasoned counsel; the refusal to correct adharma intensifies collective suffering and hastens downfall.
The narrative foregrounds Ravana’s palace and Lanka’s civic-ritual landscape—fire-sacrifice halls (agnishālā), offering spaces (brahmasthalī), city gates, and royal seats—using these as cultural markers where omens register the state’s moral imbalance.