Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
युद्धकाण्ड
সাৰণৰ বিৱৰণৰ পাছত শুকে ৰাৱণক সুসংগঠিত গুপ্তচৰ-প্ৰতিবেদন আগবঢ়াই যায়। তেওঁ আগবঢ়ি অহা বানৰ-মিত্ৰবাহিনীখনক একে সময়তে কৌশলগতভাৱে ভয়ংকৰ আৰু ধৰ্ম-আধাৰিত বুলি চিত্ৰিত কৰে—বানৰসকল ৰূপ-পরিবর্তনকাৰী, দেৱতুল্য পৰাক্ৰমী, আৰু প্ৰতিহত কৰা কঠিন। তেওঁ মুখ্য নেতাসকলক চিনাক্ত কৰে: মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদক প্ৰায় অমৰ যোদ্ধা বুলি কয়; হনুমানক পৱন-পুত্ৰ, সাগৰ লংঘনকাৰী, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰে আৰু লংকাত আগতে কৰা দৌত্য—বিশেষকৈ লেজ জ্বলাই দিয়া ঘটনাৰে—তেওঁৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰে। তাৰ পাছত শুকে মানৱ নায়কসকলৰ কথা তোলে: ৰামক ইক্ষ্বাকু বংশৰ অতিরথ, অচল ধৰ্মনিষ্ঠ, ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-সমৃদ্ধ আৰু বিশ্ব-ভেদী ধনুৰ্বিদ্যাত অদ্বিতীয় বুলি কয়; লক্ষ্মণক ৰামৰ অপৰিহাৰ্য “দক্ষিণ হস্ত”, নীতি আৰু যুদ্ধবিদ্যাত নিপুণ বুলি উল্লেখ কৰে। বিভীষণক ৰামৰ বাঁওফালে অভিষিক্ত ৰজা ৰূপে দেখুৱাই ৰাৱণ-বিৰোধী ধৰ্মপক্ষৰ সহায়ক বুলি চিহ্নিত কৰে। সেনাৰ বিশালতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ শুকে শঙ্খু, মহাশঙ্খু, বৃন্দ, পদ্ম, খৰ্ব, সমুদ্ৰ, ওঘ, মহৌঘ আদি সংখ্যাশব্দ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু শেষত উপদেশ দিয়ে—এই “জ্বলন্ত গ্ৰহ সদৃশ” বাহিনী দেখি ৰাৱণে পৰাজয় এৰাবলৈ পৰম প্ৰচেষ্টা কৰিব লাগিব।
Shlokas
Verse 1
साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ।।6.28.1।।
সাৰাণৰ বচন শুনি, ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণক শুকে সমগ্ৰ সেনাবলৰ বিৱৰণ সম্পূৰ্ণকৈ ক’লে; তাৰ পাছত পুনৰ আন কথা ক’লে।
Verse 2
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
হে ৰাজন, তুমি যি এই বাহিনীসমূহক দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থকা দেখিছা—মত্ত মহাদ্বিপৰ দৰে, গঙ্গাতীৰৰ ন্যগ্ৰোধ গছৰ দৰে, আৰু হিমালয়ত শিপা গাঁথি থকা শাল গছৰ দৰে—অচল, অবিচল আৰু দৃঢ়।
Verse 3
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
হে ৰাজন, এইসকলক সহ্য কৰা দুৰ্লভ—অত্যন্ত বলৱান, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা। ৰূপত দৈত্য-দানৱৰ সদৃশ, কিন্তু যুদ্ধত দেৱতাসকলৰ সমান পৰাক্ৰমশালী।
Verse 4
एषांकोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ।।6.28.4।।
এই বানৰসকলৰ সংখ্যা নৱ, পাঁচ আৰু সাত—এইদৰে কোটিসহস্ৰত গণ্য; তদুপৰি শঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতসমূহো আছে।
Verse 5
एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ।।6.28.5।।
এইসকল সুগ্ৰীৱৰ সচিব হৰিসকল; সদায় কিষ্কিন্ধাত বাস কৰে। দেৱ আৰু গন্ধৰ্বৰ পৰা উৎপন্ন, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা কামৰূপী শক্তিধাৰী।
Verse 6
यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यांनास्तिसमोयुधि ।।6.28.6।।
তুমি তাত থিয় হৈ থকা দেৱসদৃশ ৰূপধাৰী সেই দুজন কুমাৰক দেখিছা নে? তেওঁলোক মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদ; যুদ্ধত তেওঁলোকৰ সমান কোনো নাই।
Verse 7
ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ।।6.28.7।।
ব্ৰহ্মাৰ অনুজ্ঞাৰে দুয়োজনে অমৃত পান কৰিছে; যূথপতি ৰূপে তেওঁলোকে নিজৰ ওজস্বী বলৰে লংকাক মৰ্দন কৰিব বুলি আশা কৰে।
Verse 8
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
কিন্তু তুমি যাক তাত থিয় হোৱা দেখিছা, সি মত্ত কুঞ্জৰৰ দৰে; সেই বানৰ ক্ৰুদ্ধ হ’লে নিজৰ বলৰে সাগৰকো উথলাই তুলিব পাৰে।
Verse 9
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
হে প্ৰভু! এই সেই বানৰ—যি আগতে লংকাত প্ৰৱেশ কৰি বৈদেহীক দেখি পুনৰ উভতি আহিছিল। চাওক—সেই বানৰ পুনৰাই ঘূৰি আহিছে।
Verse 10
ज्येष्ठःकेसरिणःपुत्त्रोवातात्मजइतिश्रुतः ।हनूमानितिविख्यातोलङ्घितोयेनसागरः ।।6.28.10।।
তেওঁ কেসৰীৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু বায়ুদেৱৰ আত্মজ বুলি শ্ৰুত; হনুমান নামে লোকবিখ্যাত, যিজনে সাগৰ লংঘন কৰিছিল।
Verse 11
कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ।।6.28.11।।
তেওঁ কামৰূপী হৰিশ্ৰেষ্ঠ, বল আৰু তেজে সমন্বিত; তেওঁৰ গতি অনিবাৰ্য—সদা চলমান বায়ুৰ দৰে অপ্রতিহত আৰু শীঘ্ৰ।
Verse 12
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
শৈশৱত তৃষ্ণা আৰু ক্ষুধাত ব্যাকুল হৈ উদীয়মান ভাস্কৰক দেখি, বলদৰ্পে মনতে ভাবিলে—“আদিত্যক ধৰি আনিম; তেতিয়াহে মোৰ ক্ষুধা নিৱাৰণ হ’ব”—এই চিন্তাৰে তিনিহাজাৰ যোজন পথ অতিক্ৰম কৰি সি জঁপিয়াই আগবাঢ়িল।
Verse 13
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
দেৱ, দেৱৰ্ষি আৰু দানৱসকলৰ বাবেও অতি অনাধৃষ্য সেই দেৱ আদিত্যক লাভ কৰিব নোৱাৰা যেন হৈ, সি সূৰ্যোদয় দিশৰ পৰ্বতৰ ওপৰত পতিত হ’ল।
Verse 14
अनाधृष्यतमंदेवमपिदेवर्षिदानवैः ।अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ।।6.28.14।।
দেৱ, দেৱৰ্ষি আৰু দানৱসকলৰ বাবেও অতি অনাধৃষ্য সেই দেৱ আদিত্যক লাভ কৰিব নোৱাৰা যেন হৈ, সি সূৰ্যোদয় দিশৰ পৰ্বতৰ ওপৰত পতিত হ’ল।
Verse 15
पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ।।6.28.15।।
সেই কপি শিলাতলত পতিত হোৱাত তাৰ এটা হনু অলপ ভাঙিল; সেয়ে দৃঢ়-হনু থকা সত্ত্বেও সি ‘হনুমান’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 16
सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।नास्यशक्यंबलंरूपंप्रभावोवाऽपिभाषितम् ।।6.28.16।।
সত্য আৰু আগম-প্ৰমাণৰ দ্বাৰা মোৰ এই হৰিৰ বিষয়ে জ্ঞান হৈছে; তাৰ বল, ৰূপ আৰু প্ৰভাৱ—এই সকলো যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 17
एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ।।6.28.17।।लङ्कायांनिहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
এইজন একাই নিজৰ ওজসে লংকাক মর্দন কৰিবলৈ আশংসা কৰে। লংকাত তোমাৰ আজ্ঞাত ধূমকেতুৱে যাৰ লেজত এতিয়াই অগ্নি লগাইছিল—সেই কপিক তুমি কেনেকৈ পাহৰি যোৱা?
Verse 18
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
তাৰ ওচৰতে সেই বীৰ শূৰজন থিয় হৈ আছে—শ্যামবৰ্ণ, পদ্মসদৃশ নয়ন—ইক্ষ্বাকুবংশৰ অতিৰথ, জগতত পৌৰুষেৰে বিখ্যাত। যাৰ ভিতৰত ধৰ্ম অচলভাৱে স্থিত; যি ধৰ্ম-মৰ্যাদা কেতিয়াও লংঘন নকৰে। যি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আৰু বেদসমূহ জানে, বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। যাৰ বাণে আকাশ ভেদ কৰিব পাৰে আৰু পৰ্বতকো চিৰি পেলাব পাৰে; যাৰ ক্ৰোধ যমৰ দৰে, আৰু পৰাক্ৰম ইন্দ্ৰৰ দৰে। জনস্থানৰ পৰা যাৰ পত্নী সীতাক তুমি অপহৰণ কৰিলা—সেই ৰাম, হে ৰাজন, এতিয়া তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 19
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
হে ৰাজন, এই শূৰ বীৰজন—শ্যামবৰ্ণ, পদ্মসদৃশ নয়ন—জগতত পৰাক্ৰমেৰে বিখ্যাত, ইক্ষ্বাকুবংশৰ অতিৰথ। যাৰ ভিতৰত ধৰ্ম অচল; যি ধৰ্ম-মৰ্যাদা কেতিয়াও লংঘন নকৰে। যি বেদসমূহ জানে আৰু বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; যি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰকো জানে। যাৰ বাণে আকাশ ভেদ কৰিব পাৰে আৰু পৰ্বতকো চিৰি পেলাব পাৰে; যাৰ ক্ৰোধ যমৰ দৰে আৰু পৰাক্ৰম ইন্দ্ৰৰ দৰে। জনস্থানৰ পৰা যাৰ পত্নী সীতাক তুমি অপহৰণ কৰিলা—সেই ৰাম, হে ৰাজন, এতিয়া তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 20
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
হে ৰাজন, এই শূৰ বীৰজন—শ্যামবৰ্ণ, পদ্মসদৃশ নয়ন—জগতত পৰাক্ৰমেৰে বিখ্যাত, ইক্ষ্বাকুবংশৰ অতিৰথ। যাৰ ভিতৰত ধৰ্ম অচল; যি ধৰ্ম-মৰ্যাদা কেতিয়াও লংঘন নকৰে। যি বেদসমূহ জানে আৰু বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; যি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰকো জানে। যাৰ বাণে আকাশ ভেদ কৰিব পাৰে আৰু পৰ্বতকো চিৰি পেলাব পাৰে; যাৰ ক্ৰোধ যমৰ দৰে আৰু পৰাক্ৰম ইন্দ্ৰৰ দৰে। জনস্থানৰ পৰা যাৰ পত্নী সীতাক তুমি অপহৰণ কৰিলা—সেই ৰাম, হে ৰাজন, এতিয়া তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 21
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
হে ৰাজন, এই শূৰ বীৰজন—শ্যামবৰ্ণ, পদ্মসদৃশ নয়ন—জগতত পৰাক্ৰমেৰে বিখ্যাত, ইক্ষ্বাকুবংশৰ অতিৰথ। যাৰ ভিতৰত ধৰ্ম অচল; যি ধৰ্ম-মৰ্যাদা কেতিয়াও লংঘন নকৰে। যি বেদসমূহ জানে আৰু বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; যি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰকো জানে। যাৰ বাণে আকাশ ভেদ কৰিব পাৰে আৰু পৰ্বতকো চিৰি পেলাব পাৰে; যাৰ ক্ৰোধ যমৰ দৰে আৰু পৰাক্ৰম ইন্দ্ৰৰ দৰে। জনস্থানৰ পৰা যাৰ পত্নী সীতাক তুমি অপহৰণ কৰিলা—সেই ৰাম, হে ৰাজন, এতিয়া তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 22
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
তেওঁৰ সোঁ পাৰ্শ্বত শুদ্ধ জাঁবূনদ সোণৰ দৰে দীপ্তিমান এজন থিয় হৈ আছে—বিশাল বক্ষ, তাম্ৰবৰ্ণ নয়ন, আৰু নীল, কুঞ্চিত কেশযুক্ত।
Verse 23
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
এওঁ তেওঁৰ ভ্ৰাতা ‘লক্ষ্মণ’ নামে—প্ৰাণসম প্ৰিয়; নীতি আৰু যুদ্ধত কুশল, সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 24
अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यंप्राणोबहिश्चरः ।।6.28.24।।
শত্ৰুৰ প্ৰতি অমৰ্ষী, দুৰ্জয়, জয়ী; বিক্ৰান্ত, বুদ্ধিমান, বলৱান—সেই ৰামৰ সোঁ বাহু, সদায় বাহিৰলৈ গতি কৰা প্ৰাণবায়ুৰ দৰে।
Verse 25
नह्येषराघवस्यार्थेजीवितंपरिरक्षति ।एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ।।6.28.25।।
ৰাঘৱৰ কাৰ্যৰ বাবে সি নিজৰ জীৱনো ৰক্ষা নকৰে; যুদ্ধত সি সকলো ৰাক্ষসক নিধন কৰিবলৈ দঢ় সংকল্প কৰিছে।
Verse 26
यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ।।6.28.26।।
আৰু যিজনে ৰামৰ শৰণ লৈ তেওঁৰ বাওঁফালে থিয় হৈ আছে—ৰাক্ষসগণৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত—সেইজনেই ৰজা বিভীষণ।
Verse 27
श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ।।6.28.27।।
আৰু যিজনে ৰামৰ শৰণ লৈ তেওঁৰ বাওঁফালে থিয় হৈ আছে—ৰাক্ষসগণৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত—সেইজনেই ৰজা বিভীষণ।
Verse 28
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
কিন্তু যিজনক তুমি মাজত অচল পৰ্বতৰ দৰে অটলভাৱে থিয় থকা দেখিছা, সি সকলো বানৰেন্দ্ৰৰ অধিপতি—অমিত তেজস্বী নেতা।
Verse 29
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
তেজ, যশ, বুদ্ধি, জ্ঞান আৰু উত্তম কুলজন্মে সি কপিসকলৰ মাজত অতিশয় দীপ্তিমান হৈছিল—যেনেকৈ পৰ্বতসমূহৰ মাজত হিমৱান বিশেষভাৱে উজ্জ্বল।
Verse 30
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
সেই কিষ্কিন্ধাত বাস কৰে—ঘন বৃক্ষৰে আৱৃত গুহা-দুৰ্গত, পৰ্বত-দুৰ্গস্থানত স্থিত অতি দুৰ্গম ঠাইত—নিজৰ প্ৰধান ইউথপতিসকলৰ সৈতে।
Verse 31
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
তেওঁৰ এই কাঁচনী মালা শত পদুমৰ দৰে দীপ্তিময়; দেৱ আৰু মানুহৰো অতি প্ৰিয়—যেন তাত লক্ষ্মী দেৱী প্ৰতিষ্ঠিত হৈ আছে।
Verse 32
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
এই মালা, তাৰা আৰু বানৰসকলৰ শাশ্বত ৰাজ্য—বালিনক বধ কৰি, ৰামচন্দ্ৰই সুগ্ৰীৱক এই সকলো প্ৰতিপাদিত কৰিলে।
Verse 33
शतंशतसहस्राणांकोटिमाहुर्मनीषिणः ।शतंकोटिसहस्राणांशङ्कु: इत्यभिधीयते ।।6.28.33।।
মনীষীসকলে কয়: শত গুণিত শতসহস্ৰক ‘কোটি’ বোলা হয়; আৰু শত গুণিত কোটি-সহস্ৰক ‘শঙ্কু’ বুলি অভিধান কৰা হয়।
Verse 34
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
শতসহস্ৰ শঙ্কুক ‘মহাশঙ্কু’ বুলি স্মৃত কৰা হয়।
Verse 35
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
ইয়াত মহাশঙ্কুৰ এক লক্ষক ‘বৃন্দ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু বৃন্দৰ এক লক্ষক স্মৃতিত ‘মহাবৃন্দ’ বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে।
Verse 36
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
ইয়াত মহাবৃন্দৰ এক লক্ষক ‘পদ্ম’ বুলি কোৱা হয়; আৰু পদ্মৰ এক লক্ষক স্মৃতিত ‘মহাপদ্ম’ বুলি গণ্য কৰা হৈছে।
Verse 37
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
ইয়াত কোৱা হৈছে যে মহাপদ্মৰ এক লক্ষক ‘খৰ্ব’ বুলি কোৱা হয়; আৰু খৰ্বৰ এক লক্ষক পুনৰ ‘মহাখৰ্ব’ বুলি উচ্চাৰণ কৰা হয়।
Verse 38
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
মহাখৰ্বৰ এক লক্ষক ‘সমুদ্ৰ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়; আৰু সমুদ্ৰৰ এক লক্ষক ‘ওঘ’ বুলি কোৱা হয়। ওঘৰ এক লক্ষ ‘মহৌঘ’ বুলি বিশ্ৰুত।
Verse 39
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
এইদৰে—শঙ্কুৰ কোটিসহস্ৰ আৰু শতৰ দ্বাৰা, মহাশঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাবৃন্দৰ সহস্ৰ আৰু পদ্মৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাপদ্মৰ সহস্ৰ আৰু খৰ্বৰ শতৰ দ্বাৰা—আৰু সেইদৰে সমুদ্ৰ আৰু মহৌঘ আদি বর্ধমান বিভাগেৰে, সমুদ্ৰসদৃশ মহাসেনা আগবাঢ়ে। বিভীষণ নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে আৰু যোগ দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ যুদ্ধাৰ্থে তোমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰে—সদায় মহাবলৰ দ্বাৰা আৱৃত, মহাশক্তি আৰু মহাপৰাক্ৰমেৰে যুত।
Verse 40
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
এইদৰে—শঙ্কুৰ কোটিসহস্ৰ আৰু শতৰ দ্বাৰা, মহাশঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাবৃন্দৰ সহস্ৰ আৰু পদ্মৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাপদ্মৰ সহস্ৰ আৰু খৰ্বৰ শতৰ দ্বাৰা—আৰু সেইদৰে সমুদ্ৰ আৰু মহৌঘ আদি বর্ধমান বিভাগেৰে, সমুদ্ৰসদৃশ মহাসেনা আগবাঢ়ে। বিভীষণ নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে আৰু যোগ দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ যুদ্ধাৰ্থে তোমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰে—সদায় মহাবলৰ দ্বাৰা আৱৃত, মহাশক্তি আৰু মহাপৰাক্ৰমেৰে যুত।
Verse 41
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
এইদৰে—শঙ্কুৰ কোটিসহস্ৰ আৰু শতৰ দ্বাৰা, মহাশঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাবৃন্দৰ সহস্ৰ আৰু পদ্মৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাপদ্মৰ সহস্ৰ আৰু খৰ্বৰ শতৰ দ্বাৰা—আৰু সেইদৰে সমুদ্ৰ আৰু মহৌঘ আদি বর্ধমান বিভাগেৰে, সমুদ্ৰসদৃশ মহাসেনা আগবাঢ়ে। বিভীষণ নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে আৰু যোগ দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ যুদ্ধাৰ্থে তোমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰে—সদায় মহাবলৰ দ্বাৰা আৱৃত, মহাশক্তি আৰু মহাপৰাক্ৰমেৰে যুত।
Verse 42
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
এইদৰে—শঙ্কুৰ কোটিসহস্ৰ আৰু শতৰ দ্বাৰা, মহাশঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাবৃন্দৰ সহস্ৰ আৰু পদ্মৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাপদ্মৰ সহস্ৰ আৰু খৰ্বৰ শতৰ দ্বাৰা—আৰু সেইদৰে সমুদ্ৰ আৰু মহৌঘ আদি বর্ধমান বিভাগেৰে, সমুদ্ৰসদৃশ মহাসেনা আগবাঢ়ে। বিভীষণ নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে আৰু যোগ দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ যুদ্ধাৰ্থে তোমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰে—সদায় মহাবলৰ দ্বাৰা আৱৃত, মহাশক্তি আৰু মহাপৰাক্ৰমেৰে যুত।
Verse 43
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
এইদৰে—শঙ্কুৰ কোটিসহস্ৰ আৰু শতৰ দ্বাৰা, মহাশঙ্কুৰ সহস্ৰ আৰু বৃন্দৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাবৃন্দৰ সহস্ৰ আৰু পদ্মৰ শতৰ দ্বাৰা, মহাপদ্মৰ সহস্ৰ আৰু খৰ্বৰ শতৰ দ্বাৰা—আৰু সেইদৰে সমুদ্ৰ আৰু মহৌঘ আদি বর্ধমান বিভাগেৰে, সমুদ্ৰসদৃশ মহাসেনা আগবাঢ়ে। বিভীষণ নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে আৰু যোগ দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ যুদ্ধাৰ্থে তোমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰে—সদায় মহাবলৰ দ্বাৰা আৱৃত, মহাশক্তি আৰু মহাপৰাক্ৰমেৰে যুত।
Verse 44
इमांमहाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थितांप्रज्वलितग्रहोपमाम् ।ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ।।6.28.44।।
হে মহাৰাজ, জ্বলি উঠা গ্ৰহৰ দৰে ভয়ংকৰ এই সন্নিহিত সেনাবাহিনীখন দেখি, সেয়ে পৰম প্ৰচেষ্টা কৰা হওক; যেন আমাৰ জয় হয় আৰু শত্রুৰ হাতত পৰাজয় নাহে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is counsel-as-warning: Śuka urges Rāvaṇa to interpret reconnaissance truthfully and respond with disciplined effort rather than pride. The ethical tension lies in whether a ruler will accept accurate intelligence and dharmic consequences, or continue adharma despite clear indicators of impending defeat.
Power must be evaluated through both capability and moral alignment: the sarga frames dharma as a stabilizing force (Rāma’s non-transgression) and portrays adharma as strategically self-destructive. It also models responsible speech—precise identification, evidence (Hanumān’s prior mission), and proportional urgency in advising a king.
Key landmarks include Laṅkā as the contested polity, Kiṣkindhā as Sugrīva’s stronghold, Janasthāna as the site linked to Sītā’s abduction narrative, and the Ocean as the boundary crossed by Hanumān—each functioning as a map-node for alliance, transgression, and military approach.