Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৯১ত লক্ষ্মণ (সৌমিত্ৰী) আৰু ইন্দ্ৰজিত্ (ৰাৱণী)ৰ নিৰ্ণায়ক দ্বন্দ্ব যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ তীব্ৰ সংঘৰ্ষক অস্ত্ৰ-প্ৰয়োগৰ ক্রমবর্ধমান উগ্ৰতা আৰু ধৰ্ম-দৃঢ় সংকল্পৰ ভিতৰত স্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰজিত্ সোণেৰে অলংকৃত ৰথ সাজি পুনৰ যুঁজত প্ৰবেশ কৰি লক্ষ্মণ আৰু বিভীষণক আক্রমণ কৰে; লগতে লাঘৱ (যুদ্ধ-কৌশল) প্ৰদৰ্শন কৰি বৃহৎ তীৰ-বৃষ্টিৰে বানৰ-নায়কসকলকো আঘাত কৰে। লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ ধনু কাটি পেলায়, বাৰে বাৰে আহত কৰে আৰু ৰথৰ নিয়ন্ত্ৰণ-ব্যৱস্থা—সাৰথি সহ—ভাঙি দিয়ে; ফলত ঘোঁৰাবোৰ দিশাহীনভাৱে ঘূৰি ফুৰে। বিভীষণো সোজাকৈ মুখামুখি হয়। ক্ৰোধ আৰু বিধিৰ প্ৰেৰণাৱশত ইন্দ্ৰজিত্ প্ৰথমে অগ্নি-অস্ত্ৰ, তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-বৃষ্টিৰ ৰূপ ধৰা অসুৰ-অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; কিন্তু লক্ষ্মণে সৌৰ্য আৰু মাহেশ্বৰ প্ৰত্যস্ত্ৰে সেয়া নিবাৰণ কৰে, আৰু দেৱগণে সাক্ষী হৈ তাক ৰক্ষা কৰে। শেষত লক্ষ্মণে অজেয় ঐন্দ্ৰ অস্ত্ৰ সংযোজন কৰি সত্য-সংকল্পেৰে তাৰ ফলপ্ৰদতা অভিমন্ত্ৰিত কৰে আৰু নিক্ষেপ কৰে; তাতে ইন্দ্ৰজিতৰ মস্তক ছিন্ন হয়। জগতৰ ত্ৰাস অন্ত হয়, আকাশত জয়ধ্বনি আৰু পুষ্পবৃষ্টি হয়, আৰু ৰাক্ষস-সেনা পৰাভূত হৈ পলায়।
Shlokas
Verse 1
स हताश्वोमहातेजाभूमौतिष्ठन्निशाचरः ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धस्सजज्वालतेजसा ।।।।
ঘোঁৰাবোৰ নিহত হ’লেও মহাতেজস্বী নিশাচৰ ইন্দ্ৰজিত ভূমিত থিয় হৈ ৰ’ল; পৰম ক্ৰোধে সি নিজৰ তেজেৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 2
तौधवनिनौजिघांसन्तवन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौवनेगजवृषाविव ।।।।
সেই দুয়ো ধনুৰ্ধৰে পৰস্পৰক বধ কৰিবলৈ উগ্ৰ ইচ্ছাৰে, ইষুৰে ভীষণ প্ৰহাৰ কৰি, বিজয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে আগবাঢ়িল—যেন বনত দুটা মহাগজবৃষভ।
Verse 3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यंतेराक्ष्वनौकसः ।भर्तारं न जहुर्युद्धेसम्पतन्तस्ततस्ततः ।।।।
একে-আনক সংহাৰ কৰি সেই ৰাক্ষস আৰু বনবাসী বানৰ যোদ্ধাসকলে চৌদিশে ধাৱমান হ’ল; তথাপি যুদ্ধত নিজৰ নেতাক ত্যাগ নকৰিলে—বাৰে বাৰে তেওঁৰ কাষলৈ ধাৱি আহিল।
Verse 4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।स्तुवानोहर्षमाणश्चइदंवचनमब्रवीत् ।।।।
তাৰ পিছত ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে সকলো ৰাক্ষসক হর্ষিত কৰি, তেওঁলোকক স্তৱ কৰি আনন্দিত হৈ, উৎসাহ বঢ়াবলৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 5
तमसाबहुलेनेमास्सम्सक्तांसर्वतोदिशः ।नेहविज्ञायतेस्वोवापरोवारक्षसोत्तमाः ।।।।
ঘন তমসাই সকলো দিশা চাৰিওফালে আৱৰি ধৰিছে; ইয়াত কোন নিজৰ আৰু কোন পৰ—চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰি, হে ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠসকল।
Verse 6
धृष्टंभवन्तोयुध्यन्तुहरीणांमोहनायवै ।अहंतुरथमास्थायआगमिष्यामिसंयुगे ।।।।
“বানৰসেনাক মোহিত কৰিবলৈ তোমালোক সকলোৱে ধৃষ্টভাৱে যুদ্ধ কৰা। মই ত ৰথত আৰূঢ় হৈ সমৰত আহি উপস্থিত হ’ম।”
Verse 7
तथाभवन्तःकुर्वन्तुयथेमेहिवनौकसः ।न युध्येयुर्दुरात्मानःप्रविष्टेनगरंमयि ।।।।
মই নগৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতে এই দুষ্টচিত্ত বনবাসীসকলে মোৰ সৈতে যুদ্ধত নলাগে—আপোনালোকে তেনেকৈ ব্যৱস্থা কৰক।
Verse 8
इत्युक्त्वारावणसुतोवञ्चयित्वावनौकसः ।प्रविवेशपुरींलङ्कांरथहेतोरमित्रहा ।।।।
এইদৰে কৈ, ৰাৱণৰ পুত্ৰ—শত্ৰুহন্তা—বানৰসকলক প্ৰবঞ্চনা কৰি, ৰথ লাভ কৰাৰ হেতু লংকাপুৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 9
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণিৰ পুত্ৰ—মহাতেজস্বী আৰু সমৰত জয়ী—সুৱৰ্ণভূষিত ৰুচিৰ ৰথখন শোভিত কৰালে; তাত প্ৰাস, অসি আৰু শৰ সজ্জিত কৰি, উত্তম অশ্বেৰে যুঁজাই দিলে। অশ্ববিদ্যাত আৰু যুক্ত উপদেশত নিপুণ সাৰথিয়ে অধিষ্ঠিত সেই ৰথত সি আৰোহণ কৰিলে।
Verse 10
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।6.91.9।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।6.91.10।।
তাৰ পিছত ৰাৱণিৰ পুত্ৰ মহাতেজস্বী, ৰণত সকলোকে জয় কৰা বীৰে, সোণৰ অলংকাৰৰে সুসজ্জিত মনোৰম ৰথখন বালা, খড়্গ আৰু শৰসমূহেৰে সজ্জিত কৰি, শ্ৰেষ্ঠ অশ্বেৰে যোজনা কৰালে। অশ্ববিদ্যাত নিপুণ আৰু হিতোপদেশত প্ৰবীণ সূতে অধিষ্ঠিত সেই ৰথত তেওঁ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतोमन्दोदरीसुतः ।निर्ययौनगरावदीरःकृतान्तबलचोदितः ।।।।
মন্দোদৰীৰ পুত্ৰ সেই বীৰ, মুখ্য মুখ্য ৰাক্ষসগণেৰে বৃত হৈ, কৃতান্তবলে প্ৰেৰিত হৈ নগৰৰ পৰা বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Verse 12
सोऽभिनिष्क्रम्यनगरादिन्द्रजित्परवीरहा ।अभ्ययाज्ञवनैरश्वैर्लक्ष्मणंसविभीषणम् ।।।।
নগৰৰ পৰা ওলাই আহি, পৰবীৰহা ইন্দ্ৰজিতে, দ্ৰুত অশ্বে বহন কৰি, বিভীষণসহ লক্ষ্মণক আক্রমণ কৰিবলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 13
ततोरथस्थमालोक्यसौमत्रीरावणात्मजम् ।वानराश्चमहावीर्याराक्षसश्चविभीषणः ।।।।विस्मयंपरमंजग्मुर्लाघवात्तस्यधीमतः ।
তাৰ পিছত ৰথত আৰূঢ় ৰাৱণাত্মজক দেখি, সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণ, মহাবীৰ্যবান বানৰসকল আৰু ৰাক্ষস বিভীষণ—সেই ধীমন্ত যোদ্ধাৰ লাঘৱ আৰু দ্ৰুততা দেখি পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 14
रावणिश्चापिसङ्क्रुद्धोरणेवानरयूथपान् ।।।।पातयामासबाणौघैःशतशोऽथसहस्रशः ।
ইন্দ্ৰজিতো ৰণত ক্ৰুদ্ধ হৈ, বানৰ যূথপসকলক বাণৰ ঘন বৰ্ষাৰে—শতশঃ আৰু তাৰ পিছত সহস্ৰশঃ—পতিত কৰাই দিলে।
Verse 15
मण्डलीकृतधनूरावणिःसमतिञ्जयः ।।।।हरीनभ्यहनत्कृद्धःपरंलाघवमास्थितः ।
ৰাৱণৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে ক্ৰোধত ধনুখন চক্ৰাকাৰে ঘূৰাই অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে বানৰসকলক প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 16
तेवध्यमानाहरयोनाराचैर्भीमविक्रमैः ।।।।सौमित्रिंशरणंप्राप्ताःप्रजापतिमिवप्रजाः ।
সেই বানৰসকলে তীক্ষ্ণ শৰৰ দ্বাৰা আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ লক্ষ্মণৰ শৰণ ললে, যেনেকৈ প্ৰজাই প্ৰজাপতিৰ শৰণ লয়।
Verse 17
ततःसमरकोपेनज्वलितोरघुनन्दनः ।।।।चिच्छेदकार्मुकंतस्यदर्शयन् पाणिलाघवम् ।
তেতিয়া ৰঘু বংশৰ আনন্দবৰ্ধন লক্ষ্মণে যুদ্ধৰ ক্ৰোধত জ্বলি উঠি হাতৰ ক্ষিপ্ৰতা প্ৰদৰ্শন কৰি তেওঁৰ ধনুখন কাটি পেলালে।
Verse 18
सोन्यऽत्कार्मुकम् मादायसज्जंचक्रेत्वरन्निव ।।।।तदप्यस्यत्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणोनिरकृन्तत ।
তেওঁ আন এখন ধনু লৈ খৰখেদাকৈ সাজু কৰিলে; কিন্তু লক্ষ্মণে তিনিডাল শৰেৰে সেইখনো কাটি পেলালে।
Verse 19
अथैवंछिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।।।।विव्याधोरसिसौमित्रीरावणिंपञ्चभिःशरैः ।
তাৰপাছত, ধনু কটা যোৱাত, লক্ষ্মণে বিষাক্ত সাপৰ বিষৰ দৰে পাঁচডাল শৰেৰে ইন্দ্ৰজিতৰ বুকুত আঘাত কৰিলে।
Verse 20
तेतस्यकायंनिर्भिद्यमहाकार्मुकनिस्सृताः ।।।।निपेतुर्धरणींबाणारक्ताइवमहोरगाः ।
লক্ষ্মণৰ মহাধনুৰ পৰা নি:সৃত সেই বাণবোৰে তাৰ দেহ ভেদ কৰি, তাৰ পাছত ধৰণীত পৰিল—যেন ৰক্তবৰ্ণ মহাঅৰগ।
Verse 21
भिन्नवर्मारुधिरंवमन्वक्त्रेणरावणिः ।।।।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठंदृढज्यंबलवत्तरम् ।
বৰ্ম ভাঙি মুখেৰে ৰক্ত বমি উঠিলেও ৰাৱণিপুত্ৰ (ইন্দ্ৰজিত)এ দৃঢ় জ্যা-যুক্ত, অধিক বলৱান শ্ৰেষ্ঠ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 22
सःलक्ष्मणंसमुद्धिश्यपरंलाघवमाश्रितः ।।।।ववर्षशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः ।
লক্ষ্মণক লক্ষ্য কৰি, পৰম লাঘৱৰ আশ্ৰয় লৈ, সি শৰৰ বৰ্ষা ঢালিলে—যেন পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) মেঘবৰ্ষা ঢালে।
Verse 23
मुक्तमिन्द्रजितातत्तुशरवर्षमरिन्दमः ।।।।अवारयदसम्भ्रान्तोलक्ष्मणःसुदुरासदम् ।
ইন্দ্ৰজিতে মুক্ত কৰা সেই সুধুৰাসদ শৰবৰ্ষাক; কিন্তু অরিন্দম লক্ষ্মণে একেবাৰে অচঞ্চল, অসম্ভ্ৰান্ত হৈ তাক নিবাৰণ কৰিলে।
Verse 24
संदर्शयामासतदारावणिंरघुनन्दनः ।।।।असम्ब्रान्तोमहातेजेस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
তেতিয়া ৰঘুবংশৰ আনন্দ মহাতেজস্বী লক্ষ্মণে নিৰ্ভীকচিত্তে ৰাৱণপুত্ৰক নিজৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰি দেখুৱালে; সেই দৃশ্য সত্যই অদ্ভুত যেন লাগিল।
Verse 25
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।।।
তাৰপিছত পৰম ক্ৰুদ্ধ লক্ষ্মণে যুদ্ধত সেই সকলো ৰাক্ষসক একে একে তিনিটাকৈ শৰৰে বিদ্ধ কৰি, শীঘ্ৰাস্ত্ৰ-প্ৰয়োগ দেখুৱালে; আৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰকো শৰবৃষ্টিৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 26
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।6.91.25।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।6.91.26।।
তাৰপিছত পৰম ক্ৰুদ্ধ লক্ষ্মণে যুদ্ধত সেই সকলো ৰাক্ষসক একে একে তিনিটাকৈ শৰৰে বিদ্ধ কৰি, শীঘ্ৰাস্ত্ৰ-প্ৰয়োগ দেখুৱালে; আৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰকো শৰবৃষ্টিৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 27
सोऽतिविद्धोबलवताशत्रुणाशत्रुघातिना ।असक्तंप्रेषयामासलक्ष्मणायबहून् शरान् ।।।।
শত্ৰুঘাতী বলৱান শত্রুৰ দ্বাৰা অতি বিদ্ধ হ’লেও, সি এক মুহূৰ্তও নথামি লক্ষ্মণলৈ বহু শৰ প্ৰেৰণ কৰি থাকিল।
Verse 28
तानप्राप्तान् शितैर्भाणैश्चिच्छेदपरवीरहा ।सारथेरस्य च रणेरथिवोरघुसत्तमः ।।।।शिरोजहारधर्मात्माभल्लेनानतपर्वणा ।
সেই শৰসমূহ আহি পোৱাৰ আগতেই পৰবীৰহা লক্ষ্মণে তীক্ষ্ণ শৰৰে সিহঁতক ছেদ কৰিলে; আৰু ধৰ্মাত্মা ৰঘুশ্ৰেষ্ঠই ৰণক্ষেত্ৰত সেই ৰথীৰ সাৰথিৰ মূৰ অনতপৰ্ব ভল্লশৰে কাটি পেলালে।
Verse 29
सूतास्तेहयास्तत्ररथमूहुरविक्लबाः ।।।।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
তাত সূত নথকা সত্ত্বেও, বিভ্ৰান্তি নোহোৱাকৈ সেই ঘোঁৰাবোৰে ৰথখন টানি লৈ গৈ থাকিল; দৌৰি দৌৰি মণ্ডল-মণ্ডল ঘূৰি ফুৰিলে—সেই দৃশ্য অদ্ভুত চমৎকাৰ যেন লাগিল।
Verse 30
अमर्षवशमापन्नःसौमित्रिर्दृढविक्रमः ।।।।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्यशरैर्वित्रासयन् रणे ।
যুদ্ধক্ৰোধত বশীভূত দৃঢ় পৰাক্ৰমী সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)য়ে ৰণত ইন্দ্ৰজিতৰ ঘোঁৰাবোৰক আতংকিত কৰি পেলাবলৈ শৰদ্বাৰা আঘাত কৰিলে।
Verse 31
अमर्षमाणस्तत्कर्मरावणस्यसुतोबली ।।।।विव्याथदशभिर्बाणैस्सौमित्रिंतममर्षणम् ।
সেই কৰ্ম সহিব নোৱাৰি, বলৱান ৰাৱণপুত্ৰ ক্ৰোধে জ্বলি উঠি, অমৰ্ষণীয় সৌমিত্ৰিক দহটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 32
तेतस्यवज्रप्रतिमाःशरास्सर्पविषोपमाः ।।।।विलयंजग्मुरागत्यकवचंकाञ्चनप्रभम् ।
তেওঁৰ বজ্ৰসদৃশ, সৰ্পবিষসদৃশ তীক্ষ্ণ বাণবোৰ আহি সোণালী দীপ্তিৰ কবচত লাগিল; লাগি মাত্ৰেই সিহঁত ভাঙি চূৰ্ণ হৈ নষ্ট হৈ পৰিল।
Verse 33
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।।।
লক্ষ্মণৰ কবচ ভেদ কৰিব নোৱাৰি বুলি বুজি, ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে পৰম ক্ৰোধেৰে শীঘ্ৰে অস্ত্ৰকৌশল প্ৰদৰ্শন কৰি, সুপুঙ্খযুক্ত তিনিটা বাণেৰে লক্ষ্মণৰ ললাটত বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 34
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।6.91.33।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।6.91.34।।
এইটো পূৰ্ব শ্লোকৰ পুনৰুক্তি: লক্ষ্মণৰ কবচ অভেদ্য বুলি জানি, ইন্দ্ৰজিতে মহাক্ৰোধেৰে শীঘ্ৰে অস্ত্ৰকৌশল দেখুৱাই, সুপুঙ্খযুক্ত তিনিটা বাণেৰে লক্ষ্মণৰ ললাটত বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 35
तैःपृषत्कैर्ललाटस्थैश्शुशुभेरघुनन्दनः ।रणाग्रेसमरश्लाघीत्रिशृङ्गइवपर्वतः ।।।।
ললাটত গাঁথি থকা সেই বাণসমূহেৰে ৰঘুবংশৰ আনন্দ লক্ষ্মণ ৰণাগ্ৰত শোভা পাই উঠিল; সমৰ-গৌৰৱপ্ৰিয় বীৰজন ত্ৰিশৃংগ পৰ্বতৰ দৰে দীপ্ত হ’ল।
Verse 36
स तथाह्यर्दितोबाणैराक्षसेनतदामृधे ।तमाशुप्रतिविव्याधलक्ष्मणःपञ्चभिःशरैः ।।।।विकृष्वेन्द्रजितोयुद्धेवदनेशुभकुण्डले ।
এইদৰে সেই মৃধাত ৰাক্ষসৰ বাণেৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত লক্ষ্মণে তৎক্ষণাৎ ধনু টানি, শুভ কুণ্ডলেৰে শোভিত মুখবিশিষ্ট ইন্দ্ৰজিতক পাঁচটা শৰৰে প্ৰতিবিদ্ধ কৰিলে।
Verse 37
लक्ष्मणेन्द्रजितौवीरौमहाबलशरासनौ ।।।।अन्योन्यंजघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्मीविक्रमौ ।
মহাবলশালী, মহাশৰাসনধাৰী আৰু ভীম বিক্ৰমী লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিত—এই দুজন বীৰে তীক্ষ্ণ বাণেৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে।
Verse 38
ततःशोणितदिग्धाङ्गौलक्ष्मणेन्दजितावुभौ ।।।।रणेतौराजतुर्वीरौपुष्पिताविवकिंशुकौ ।
তাৰ পিছত ৰক্তে লিপ্ত অঙ্গধাৰী লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিত—উভয় বীৰ ৰণক্ষেত্ৰত দুটা ফুলেৰে ভৰা কিঞ্চুক গছৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 39
तौपरस्परमभ्येत्यसर्वगात्रेषुधवनिनौ ।।।।घोरैर्विव्यधतुर्भाणैःकृतभावावुभौजये ।
পৰস্পৰৰ ওচৰলৈ আহি, জয়ৰ সংকল্পে দৃঢ় সেই দুজন ধনুৰ্ধৰে ভয়ংকৰ বাণেৰে একে-অন্যৰ সৰ্বাঙ্গ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 40
ततःसमरकोपेनसम्वृतोरावणात्मजः ।।।।विभीषणंत्रिभिर्बाणैर्विव्याथवदनेशुभे ।
তাৰ পিছত সমৰৰ ক্ৰোধে আৱৃত ৰাৱণপুত্ৰই শুভমুখ বিভীষণৰ মুখত তিনিটা বাণেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 41
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वाराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।।।।एकैकेनाभिविव्याथतान्सर्वान् हरियूथपान् ।
লোহমুখী তিনিটা বাণেৰে ৰাক্ষসসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিভীষণক বিদ্ধ কৰি, তাৰ পিছত সকলো বানৰ-যূথপতিক একে-এক বাণেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 42
तस्मैदृढतरंक्रुद्धोजघानगदयाहयान् ।।।।विभीषणोमहातेजारावणेस्सदुरात्मनः ।
তেতিয়া মহাতেজস্বী বিভীষণে ক্ৰোধিত হৈ, দুষ্টাত্মা ৰাৱণেয় (ইন্দ্ৰজিত) আৰু তাৰ অশ্বসমূহক দৃঢ় গদা-প্ৰহাৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 43
पहताश्वादवाप्लुत्यरथान्निहतसारथे: ।।।।रथशक्तिंमहातेजाःपितृव्यायमुमोच ह ।
অশ্বসমূহ নিহত আৰু সাৰথিও নিহত হোৱাত, মহাতেজস্বী ইন্দ্ৰজিতে ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামি, পিতৃব্যৰ ওপৰত ৰথশক্তি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 44
तामापततनींसम्प्रेक्ष्यसुमित्रानन्दवर्धनः ।।।।चिच्छेदनिशितैर्बाणैर्धशथापातयद्भुवि ।
সেই শক্তি নিজৰ দিশে ধাৱমান হোৱা দেখি, সুমিত্ৰাৰ আনন্দবর্ধন লক্ষ্মণে তীক্ষ্ণ বাণেৰে তাক দহ ভাগ কৰি কাটি ভূমিত পেলাই দিলে।
Verse 45
तस्मैदृढतनुःक्रुद्धोहताश्वायविभीषणः ।।।।वज्रस्पर्शसमान् पञ्चससर्जोरसिसायकान् ।
তাৰ পাছত দৃঢ়দেহী বিভীষণে অশ্বহন্তা ইন্দ্ৰজিতৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰি, বজ্ৰস্পৰ্শসম পাঁচটা সায়ক তাৰ বক্ষস্থলত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 46
तेतस्यकायंभित्वातुरुक्मपुङ्खानिमित्तगाः ।।।।बभूवुर्लोहितादिग्धारक्ताइवमहोरगाः ।
সোনালী পুঙ্খযুক্ত সেই লক্ষ্যভেদী বাণসমূহে তাৰ দেহ ভেদ কৰি প্ৰৱেশ কৰিলে; ৰক্তে লিপ্ত হৈ সিহঁত সম্পূৰ্ণ ৰক্তবৰ্ণ মহাসৰ্পৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 47
सःपितृव्यस्यसङ्क्रुद्धःइन्द्रजिच्छरमाददे ।।।।उत्तमंरक्षसांमध्येयमदत्तंमहाबलम् ।
পিতৃব্যৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে ৰাক্ষসসকলৰ মাজতে যমদত্ত, মহাবলশালী আৰু উত্তম শৰটি উঠাই ল’লে।
Verse 48
तंसमीक्ष्यमहातेजामहेषुंतेनसंहितम् ।।।।लक्ष्मणोऽप्याददेबाणमद्यभदीमपराक्रमः ।
তেওঁ সজ্জিত কৰা মহাতেজস্বী মহাশৰটো দেখি, ভীমপৰাক্ৰমী লক্ষ্মণেও সংঘৰ্ষৰ বাবে দৃঢ় সংকল্পে অন্য এটা বাণ উঠালে।
Verse 49
कुबेरेणस्वयंस्वप्नेयद्दत्तममितात्मना ।।।।दुर्जयंदुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।
অমিতাত্মা কুবেৰেই স্বয়ং সপোনত যি শৰ দান কৰিছিল, সেই শৰ ইন্দ্ৰসহ দেৱ-অসুৰসকলৰ বাবেও অদুৰ্জয় আৰু দুৰ্বিষহ্য আছিল।
Verse 50
तयोस्तुधनुषीश्रेष्ठेबाहुभिःपरिघोपमैः ।।।।विकृष्यमाणेबलवत् क्रौञ्चविवचुकूजतुः ।
পৰিঘ সদৃশ বাহুৰে বলপূৰ্বক টানি ধৰা সেই দুটা শ্ৰেষ্ঠ ধনু ক্ৰৌঞ্চ পক্ষীৰ কূজনৰ দৰে গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 51
ताभ्यांतुधनुषिश्रेष्ठेसंसितौसायकोत्तमौ ।।।।विकृष्यमाणेवीराभ्यांभृशंजज्वलतुःश्रिया ।
তেতিয়া সেই শ্ৰেষ্ঠ দুটা ধনুত দুটা উত্তমতম শৰ সংযোজিত হ’ল; আৰু সেই দুজন বীৰে জোৰেৰে টানি ধৰোঁতেই, সেই শৰদ্বয় দিৱ্য শ্ৰীৰে অত্যন্ত জ্বলি উঠিল।
Verse 52
तौभासयन्तावाकाशंधनुर्भ्यांविशिखौच्युतौ ।।।।मुखेनमुखमाहत्यसन्निपेततुरोजसा ।
ধনুৰ পৰা মুক্ত হোৱা সেই দুটা শৰ আকাশখন উজ্জ্বল কৰি তুলিলে; আৰু মুখামুখি আঘাত কৰি, প্ৰচণ্ড ওজসেৰে পৰস্পৰে সংঘাত হ’ল।
Verse 53
सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।।।।सधूमविस्फुलिङ्गश्चतज्जोऽनगिर्दारुणोऽभवत् ।
সেই ভয়ংকৰ ৰূপৰ দুটা শৰ একেলগে ধাক্কা খাই ঘোৰ সংঘাত ঘটিল; আৰু তাৰ পৰা ধোঁৱা-ভৰা, স্ফুলিঙ্গ ছিটাই দিয়া দাৰুণ অগ্নি উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 54
तौमहाग्रहसङ्काशावन्योन्यंसन्निपत्य च ।।।।सङ्ग्रामेशतधायातौमेदिन्यांचैवपेततुः ।
মহাগ্ৰহ সদৃশ সেই দুটা শৰ ৰণক্ষেত্ৰত পৰস্পৰে সংঘাত কৰি শতধা ভাঙি গ’ল আৰু পৃথিৱীত পৰি গ’ল।
Verse 55
शरौप्रतिहतौदृष्टवातावुभौरणमूर्धनि ।।।।व्रीडितौजातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौतदा ।
ৰণমূৰ্ধনিত নিজৰ শৰ প্ৰতিহত হোৱা দেখি, তেতিয়া লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিত—উভয়েই লজ্জিত হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ ভিতৰত ক্ৰোধো জাগি উঠিল।
Verse 56
सुसंरर्ब्धस्तुसौमित्रिरस्त्रंवारुमाददे ।।।।रौद्रंमहेन्द्रजिद्युद्धेऽप्यसृजद्युद्धनिष्ठितः ।
তেতিয়া অতি ক্ৰুদ্ধ সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)য়ে বৰুণদেৱৰ অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু যুদ্ধত অচল-নিষ্ঠ, মহেন্দ্ৰজিতক জয় কৰা ইন্দ্ৰজিতে ৰৌদ্ৰশক্তিযুক্ত অস্ত্ৰ সমৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 57
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।।।
সেই প্ৰহাৰে পৰম অদ্ভুত বৰুণাস্ত্ৰ বিধ্বস্ত হৈ নিষ্ফল হ’ল। তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ, মহাতেজস্বী আৰু সমৰত বিজয়ী ইন্দ্ৰজিতে দীপ্ত আগ্নেয় অস্ত্ৰ সংধান কৰিলে—যেন লোকজগতকেই গিলি দহিব।
Verse 58
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।6.91.57।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।6.91.58।।
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ, তেজে দীপ্ত আৰু সমৰত বিজয়ী ইন্দ্ৰজিতে প্ৰজ্বলিত আগ্নেয় অস্ত্ৰ সংধান কৰিলে—যেন সি সমগ্ৰ জগতক দহি পেলাব খোজে।
Verse 59
सौरेणास्त्रणतवदीरोलक्ष्मणःपर्यवारयत् ।अस्त्रंनिवारितंदृष्टवारावणिःक्रोथमूर्छितः ।।।।आददेनिशितंबाणमासुरंशत्रुदारुणम् ।
তেতিয়া বীৰ লক্ষ্মণে সৌৰ অস্ত্ৰেৰে সেই অস্ত্ৰ প্ৰতিহত কৰিলে। নিজৰ অস্ত্ৰ নিবারিত হোৱা দেখি ৰাৱণি (ইন্দ্ৰজিত) ক্ৰোধমূৰ্ছিত হৈ, শত্ৰুৰ বাবে ভয়ংকৰ তীক্ষ্ণ আসুৰ বাণ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 60
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराःकूटमुद्गराः ।।।।शूलानि च मुशुण्ड्यश्चगदाःखङ्गा: परश्वथा: ।
তেতিয়া সেই ধনুৰ পৰা দীপ্তিমান কূটমুদ্গৰ, শূল, মুশুণ্ডী ক্ষেপণাস্ত্ৰ, গদা, খড়্গ আৰু পৰশু ঝলমল কৰি ওলাই আহিল।
Verse 61
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।।।
ৰণক্ষেত্ৰত সেই ঘোৰ আৰু অতি দাৰুণ অস্ত্ৰটো দেখি—যি সকলো প্ৰাণীৰ বাবে অবাৰ্য আৰু সকলো শস্ত্ৰ বিদাৰণকাৰী আছিল—দ্যুতিমান লক্ষ্মণে মহেশ্বৰাস্ত্ৰেৰে তাক প্ৰতিহত কৰিলে।
Verse 62
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।6.91.61।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।6.91.62।।
দুয়োৰ মাজত সমতুল্য, দৰ্শনে ৰোমাঞ্চ জগোৱা যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; আকাশস্থ ভূতগণে লক্ষ্মণক আঘাত প্ৰতিৰোধ কৰা দেখি চাই থাকিল।
Verse 63
तयोःसमुतुलंयुद्धंसम्बभूवारोमहर्षणम् ।गगनस्थानिभूतानिलक्ष्मणंपर्यवारयन् ।।।।
দুয়োৰ মাজত সমতুল্য, দৰ্শনে ৰোমাঞ্চ জগোৱা যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; আকাশস্থ ভূতগণে লক্ষ্মণক আঘাত প্ৰতিৰোধ কৰা দেখি চাই থাকিল।
Verse 64
भैरवाभिरुतेभीमेयुद्धेवानरक्षसाम् ।भूतैर्बहुभिराकाशंविस्मितैरावृतंबभौ ।।।।
বানৰ আৰু ৰাক্ষসৰ ভীম যুদ্ধত ভৈৰৱসদৃশ ঘোৰ ধ্বনি গুঞ্জৰি উঠিল; আৰু বিস্মিত বহু ভূতগণে আকাশ আৱৰি ধৰাৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 65
ऋषयःपितरोदेवागन्धर्वगरुडोरगाः ।शतक्रतुंपुरस्कृत्यररक्षुर्लक्ष्मणंरणे ।।।।
ঋষি, পিতৃগণ, দেৱতা, গন্ধৰ্ব, গৰুড় আৰু নাগসকলে—অগ্ৰত শতক্ৰতু ইন্দ্ৰক ৰাখি—ৰণত লক্ষ্মণক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 66
अथान्यंमार्गणश्रेष्ठंसन्दधेराघवानुजः ।हुताशनसमस्पर्शंरावणात्मजदारणम् ।।।।
তাৰ পাছত ৰাঘৱৰ অনুজ লক্ষ্মণে আন এটা শ্ৰেষ্ঠ শৰ সংধান কৰিলে—অগ্নিসদৃশ স্পৰ্শযুক্ত, ৰাৱণ-পুত্ৰক বিদীৰ্ণ কৰিব পৰা।
Verse 67
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।।।
সেই বীৰ লক্ষ্মণে সুপাখিযুক্ত, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত সুসামঞ্জস্যপূর্ণ, সুপৰ্বযুক্ত, সুসংস্থিত, সুৱৰ্ণে অলংকৃত—শৰীৰান্তকৰ এক শৰ গ্ৰহণ কৰিলে। ৰোধ কৰা দুঃসাধ্য, সহ্য কৰা দুৰ্বিষহ; ৰাক্ষসসকলৰ বাবে ভয়াৱহ, বিষধৰ সৰ্পৰ বিষৰ দৰে, আৰু দেৱসঙ্ঘে সমৰ্চিত।
Verse 68
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।6.91.67।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।6.91.68।।
সুপাখিযুক্ত, পৰিপূৰ্ণ ৰূপে গঢ়া, নিপুণভাৱে নিৰ্মিত, দৃঢ় সন্ধিযুক্ত আৰু সুৱৰ্ণে অলংকৃত সেই শৰ মৰণদায়ক আছিল। তাক ৰোধ কৰা কঠিন, সহ্য কৰা দুৰ্বিষহ; ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ভয় সঞ্চাৰক, ঘোৰ সৰ্পবিষৰ দৰে, আৰু দেৱসমূহে সন্মানিত।
Verse 69
येनशक्रोमहातेजादानवानजत्प्रभुः ।पुरादेवासुरेयुद्धेवीर्यवान् हरिवाहनः ।।।।
এই একে দিৱ্য অস্ত্ৰে মহাতেজস্বী শক্ৰ—ইন্দ্ৰ, অজিত প্ৰভু, পৰাক্ৰমী হৰিতাশ্ববাহন—এ পুৰাতন দেৱাসুৰ যুদ্ধত দানৱসকলক পৰাজিত কৰিছিল।
Verse 70
तदैन्द्रमस्त्रंसौमित्रिःसम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठंधनु: श्रेष्ठेविकर्षन्निदमिब्रवीत् ।।।।लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोवाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
তেতিয়া সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে সমৰত অপৰাজেয় ঐন্দ্ৰাস্ত্ৰ-ৰূপ শ্ৰেষ্ঠ শৰক শ্ৰেষ্ঠ ধনুত টানি, লক্ষ্মীৱান হৈ নিজৰ উদ্দেশ্য সাধনকাৰী এই বাক্য ক’লে।
Verse 71
धर्मात्मासत्यसन्धश्चरामोदाशरथिर्यति ।।।।पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वःशरैनंजसिरावणिम् ।
যদি দাশৰথি ৰাম ধৰ্মাত্মা, সত্যসন্ধ আৰু পুৰুষাৰ্থত অপ্রতিদ্বন্দ্ব হয়, তেন্তে এই শৰদ্বাৰা ৰাৱণি (ইন্দ্ৰজিত)ক বধ কৰা।
Verse 72
इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।
এইদৰে কৈ, বীৰ লক্ষ্মণে সমৰত সোজা-গতি ধনুত বাণখন কাণলৈকে টানি ইন্দ্ৰজিতৰ প্ৰতি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 73
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।।।
ঐন্দ্ৰাস্ত্ৰে সংযুক্ত হৈ, পৰবীৰহা লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ মূৰ—শিৰস্ত্ৰাণসহ, জ্বলি উঠা কুণ্ডলৰে দীপ্তিমান—চূৰ্ণ কৰি দেহৰ পৰা ভূতলত পেলাই দিলে।
Verse 74
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.91.73।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।6.91.74।।
শত্ৰু বীৰৰ সংহাৰক লক্ষ্মণে ঐন্দ্ৰাস্ত্র প্ৰয়োগ কৰি ইন্দ্ৰজিতৰ শিৰস্ত্ৰাণ আৰু কুণ্ডলেৰে সুশোভিত মস্তক শৰীৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি ভূতলত পেলাই দিলে।
Verse 75
तद्राक्षसतनूजस्यभिन्नस्कन्धंशिरोमहत् ।तपनीयनिभंभूमौददृशेरुधिरोक्षितम् ।।।।
ৰাক্ষসৰাজৰ পুত্ৰৰ সেই কটা যোৱা বিশাল মস্তকটো তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈ থকা সত্ত্বেও মাটিত সোণৰ দৰে জিলিকি থকা দেখা গৈছিল।
Verse 76
हतः स निपपाताथधरण्यांरावणात्मजः ।कवचीसशिरस्त्राणोविद्धस्थशरासनः ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণৰ পুত্ৰ নিহত হৈ মাটিত ঢলি পৰিল; তেওঁৰ শৰীৰত কৱচ আৰু শিৰস্ত্ৰাণ আছিল, কিন্তু ধনু আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰবোৰ চুৰ-মাৰ হৈ গৈছিল।
Verse 77
चुक्रुशुस्तेततःसर्वेवानराःसविभीषणाः ।हृष्यन्तोनिहतेतस्मिन् देवावृत्रवधेयथा ।।।।
তেতিয়া বিভীষণৰ সৈতে সকলো বানৰে বিজয় উল্লাসত চিঞৰিবলৈ ধৰিলে, যেনেকৈ বৃত্তাসুৰৰ বধৰ সময়ত দেৱতাসকলে আনন্দ কৰিছিল।
Verse 78
अथान्तरिक्षेभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।जज्ञेऽथजयसन्नादोगन्धर्वाप्सरसामपि ।।।।
তেতিয়া আকাশত মহাত্মা ঋষি, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ পৰা বিজয়ৰ ধ্বনি শুনা গৈছিল।
Verse 79
पतितंतमभिज्ञायराक्षसीसामहाचमूः ।वध्यमानादिशोभेजेहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।
সি পতিত হৈছে বুলি জানি, সেই মহা ৰাক্ষস বাহিনী—জয়লালসী বানৰসকলৰ আক্ৰমণত পীড়িত হৈ—চাৰিও দিশে ভাঙি ছিটিকি পৰিল।
Verse 80
वानरैर्वध्यमानास्तेशस्त्रानुत्सृज्यराक्षसाः ।लङ्कामभिमुखास्सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाःप्रधाविताः ।।।।
বানৰসকলৰ প্ৰহাৰত পীড়িত সেই ৰাক্ষসসকলে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি, সংজ্ঞাভ্ৰষ্ট হৈ ভয়াকুলে লংকাৰ অভিমুখে দৌৰি গ’ল।
Verse 81
दुद्रुवुर्भहुधाभीताराक्षसाश्शतशोदिशः ।त्यक्त्वाप्रहरणान्सर्वेपट्टसासिपरश्वधान् ।।।।
ভীত ৰাক্ষসসকল বহু দলে দলে, শতশঃ হৈ, চাৰিও দিশে পলাই গ’ল; সকলোৱে তীক্ষ্ণ বাণ-ভালা, তৰোৱাল আৰু পৰশু আদি প্ৰহৰণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 82
केचिल्लङ्कांपरित्रस्ताःविष्टावानरार्दिताः ।समुद्रेपतिताःकेचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
বানৰসকলৰ ধাওঁত পীড়িত হৈ ভয়াকুল কিছুমানে লংকাত প্ৰৱেশ কৰিলে; কিছুমানে সাগৰত পতিত হ’ল; আৰু কিছুমানে পৰ্বতৰ আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 83
हतमिन्द्रजितंदृष्टवाशयानं च रणक्षितौ ।राक्षसानांसहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।।।।
ইন্দ্ৰজিতক নিহত হৈ ৰণক্ষেত্ৰৰ মাটিত পৰি থকা দেখি, হাজাৰ হাজাৰ ৰাক্ষসৰ মাজতো তাত এজনো দৃষ্টিগোচৰ নহ’ল।
Verse 84
यथास्तङ्गतआदित्येनावतिष्ठन्तिरश्मयः ।तथातस्मिन्निपतितेराक्षसास्तेगतादिशः ।।।।
যেনেকৈ সূৰ্য অস্ত গ’লে তাৰ ৰশ্মি স্থিৰ নাথাকে, তেনেকৈ সি পতিত হোৱাত সেই ৰাক্ষসসকল দিশে দিশে পলাই গ’ল।
Verse 85
शान्तरश्मिरिवादित्योनिर्वाणइवपावकः ।बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ।।।।
জীৱনশক্তি হেৰাই সেই মহাবাহু ইন্দ্ৰজিত নিশ্চল হৈ পৰি ৰ’ল—শান্ত ৰশ্মিযুক্ত সূৰ্যৰ দৰে, নিৰ্বাণ অগ্নিৰ দৰে।
Verse 86
प्रशान्तपीडाबहुलोविनष्टारिःप्रहर्षवान् ।बभूवलोकःपतितेराक्षसेन्द्रसुतोतदा ।।।।
তেতিয়া ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ পতিত হোৱাত জগতখন অতি আশ্বস্ত হ’ল—পীড়া শান্ত হ’ল, শত্রু বিনষ্ট হ’ল—আৰু সকলোৱে হৰ্ষ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 87
हर्षं च शक्रोभगवान् सहसर्वैर्महर्षिभिः ।जगामनिहतेतस्मिन्राक्षसेपापकर्मणि ।।।।
পাপকর্মী সেই ৰাক্ষস নিহত হোৱাত, ভগৱান শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সকলো মহর্ষিৰ সৈতে মহা হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 88
आकाशेचापिदेवानांशुश्रुवेदुन्दुभिस्वनः ।नृत्यद्भिरप्सरोभिश्चगन्धर्वैश्चमहात्मभिः ।।।।
আকাশতো দেৱলোকত দুন্দুভিৰ নাদ শুনা গ’ল; নৃত্যৰত অপ্সৰাসকল আৰু মহাত্মা গন্ধৰ্বসকলৰ গীত-বাদ্যৰ মাজত সেই ধ্বনি গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 89
ववर्षुःपुष्पवर्षाणितदद्भुतमिवाभवत् ।प्रशशंसुर्हतेतस्मिन्राक्षसेक्रूरकर्मणि ।।।।
তেওঁলোকে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে—সেয়া যেন এক অদ্ভুত চমৎকাৰ; আৰু সেই ক্ৰূৰকৰ্মা ৰাক্ষস নিধন হোৱাত, তেওঁলোকে সেই কৃত্যৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 90
शुद्धाआपोनभश्चैवजहृषुर्देवदानवाः ।आजग्मुःपतितेतस्मिन्सर्वलोकभयावहे ।।।।
সৰ্বলোকভয়াবহ সি পতিত হোৱাতেই জল আৰু আকাশ শুদ্ধ হ’ল; দেৱ আৰু দানৱসকল হৰ্ষিত হৈ তাত একত্ৰিত হ’ল।
Verse 91
ऊचुश्चसहितास्तुष्टादेवगन्धर्वदानवाः ।विज्वराश्शान्तकलुषाब्राह्मणाविचरन्त्विति ।।।।
সন্তুষ্ট হৈ একেলগে সমবেত দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলে ক’লে: “ব্ৰাহ্মণসকল জ্বৰ-ক্লেশৰহিত হওক, কলুষ শান্ত হওক, আৰু নিৰ্ভয়ে বিচৰণ কৰক।”
Verse 92
ततोऽभ्यनन्दन्सम्हृष्टास्समरेहरियूथपाः ।तमप्रतिबलंदृष्टवाहतंनैरृतपुङ्गवम् ।।।।
তাৰ পাছত সমৰত হৰ্ষিত হৰি-যূথপতিসকলে আনন্দ প্ৰকাশ কৰিলে; অপ্ৰতিবল নৈৰৃত-পুঙ্গৱক হত অৱস্থাত পৰি থকা দেখি, তেওঁলোকে লক্ষ্মণক জয়ধ্বনিৰে অভিনন্দন জনালে।
Verse 93
विभीषणोहनूमांश्चजाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।विजयेनाभिनन्दन्तसुष्टुवुश्चापिलक्ष्मणम् ।।।।
বিভীষণ, হনূমান আৰু ঋক্ষ-যূথপ জাম্বৱান—সকলে বিজয় উপলক্ষে লক্ষ্মণক অভিনন্দন জনাই, তেওঁৰ স্তুতিো কৰিলে।
Verse 94
क्ष्वेळन्तश्चप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लब्दलक्षारघुसुतंपरिवार्योपतस्थिरे ।।।।
লক্ষ্য সিদ্ধ হোৱাত, ছাল মাৰি খেলি গর্জন কৰা প্লৱঙ্গমসকলে ৰঘুসুত লক্ষ্মণক ঘেৰি সেৱাভাৱে উপস্থিৰ থাকিল।
Verse 95
लाङ्गूलानिप्रविध्यन्तस्स्फोटयन्तश्चवानराः ।लक्ष्मणोजयतीत्येवंवाक्यंविश्रावयंस्तदा ।।।।
তেতিয়া বানৰসকলে লেঙুৰ নাচাই চটচটকৈ ফটকাৰি, উচ্চস্বৰে এই বাক্য ঘোষণা কৰিলে—“লক্ষ্মণ জয়ী!”
Verse 96
अन्योन्यं च समालशिष्यहरयोहृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावगुणाराघवाश्रयसजा: कथा: ।।।।
হৃষ্টমানস হৰিসকলে পৰস্পৰক আলিঙ্গন কৰি, ৰাঘৱৰ আশ্ৰয়ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, নানাবিধ প্ৰশংসাৰে পৰিপূৰ্ণ বহু কথা ক’লে।
Verse 97
तदसुकरमथाभिवीक्ष्यहृष्टाःप्रियसुहृदोयुधिलक्ष्मणस्यकर्म ।परममुपलभन्मनःप्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुंनिशम्यदेवाः ।।।।
যুদ্ধত সম্পাদন কৰিবলৈ অতি দুৰ্লভ লক্ষ্মণৰ সেই কৰ্ম দেখি প্ৰিয় সুহৃদ দেৱগণ হৃষ্ট হ’ল; আৰু ইন্দ্ৰৰ শত্রু নিধন হ’ল বুলি শুনি তেওঁলোকৰ হৃদয়ত পৰম প্ৰহর্ষ উদ্ভৱ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents escalatory warfare where both sides deploy catastrophic astras; the ethical pivot lies in Lakṣmaṇa’s controlled, purpose-bound use of the Aindra missile—aimed to end a destabilizing threat rather than to indulge vengeance—framed through a truth-invocation aligning victory with dharma.
Speech acts function as moral instruments: Lakṣmaṇa’s consecratory statement links efficacy to righteousness, implying that power (astra, skill, valor) is legitimate when yoked to satya (truth), maryādā (norms), and the protection of the wider world-order.
Laṅkā is the operational backdrop (city exit, battlefield perimeter), while the ‘antarikṣa’ (sky-realm) becomes a cultural-theological stage where devas, ṛṣis, gandharvas, and apsarases witness, protect, and ritually acclaim the turning point of Indrajit’s fall.