Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৭৮ত ৰাক্ষসসকলৰ ডাঙৰ ক্ষয়ক্ষতিৰ পিছত যুদ্ধৰ উত্তেজনা অধিক বৃদ্ধি পায়। নিকুম্ভ আৰু কুম্ভৰ মৃত্যুৰ সংবাদ শুনি ৰাৱণ শোক আৰু ক্ৰোধত জ্বলি উঠে আৰু খৰাৰ বিশাল-নয়ন পুত্ৰ মকৰাক্ষক আহ্বান কৰে। তেওঁ মকৰাক্ষক স্পষ্ট আদেশ দিয়ে—ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু বানৰ-সেনাক নিধন কৰা। মকৰাক্ষে যোদ্ধাসুলভ আত্মবিশ্বাসে আদেশ গ্ৰহণ কৰে, বিধিপূৰ্বক প্ৰণাম কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু ৰথ-সৈন্য সাজিবলৈ আজ্ঞা দিয়ে। ৰথত আৰোহণ কৰি তেওঁ ৰাক্ষসসকলক আগবাঢ়ি আগতীয়াকৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাক্ষস-সেনাৰ বৰ্ণনা ৰূপ-পরিবর্তনশীল, ভয়ংকৰ আৰু হাতীৰ দৰে ঘন সমুদায় ৰূপে কৰা হৈছে; সেনাই সেনাপতিক ঘেৰি ধৰি পৃথিৱী কঁপাই তোলে। ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু হাত-তালি মিলি যুদ্ধ-ধ্বনি সৃষ্টি কৰে। কিন্তু যাত্ৰাৰ সময়ত অশুভ নিমিত্ত দেখা যায়—সাৰথিৰ চাবুক সৰি পৰে, ধ্বজা পতিত হয়, ঘোঁৰাবোৰৰ বল হ্ৰাস পায় আৰু চকুপানী ওলাই, ধূলিময় কঠোৰ বতাহ বয়—তথাপি যোদ্ধাসকলে এই সংকেত উপেক্ষা কৰি ৰাম-লক্ষ্মণৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই অধ্যায়ে আদেশ-শৃঙ্খলা, ৰীতি-নিষ্ঠ যুদ্ধ-প্ৰস্থান আৰু নিমিত্তৰ মাধ্যমে আসন্ন পৰাজয়ৰ আভাস একেলগে বুনিছে।
Shlokas
Verse 1
निकुम्भंनिहतंश्रुत्वाकुम्भं च विनिपातितम् ।रावणःपरमामर्षीप्रजज्वालानलोयथा ।।।।
নিকুম্ভ নিহত আৰু কুম্ভো পতিত হোৱা বুলি শুনি, পৰম ক্ৰোধে ৰাৱণ গর্জি উঠা জ্বলন্ত অনলৰ দৰে প্ৰজ্বলিত হ’ল।
Verse 2
नैरृतःक्रोधशोकाभ्यांद्वाभ्यांतुपरिमूर्छितः ।खरपुत्रंविशालाक्षंमकराक्षमचोदयत् ।।।।
ক্ৰোধ আৰু শোক—এই দুয়োটাইয়ে বিমূঢ় কৰি তোলা নৈৰৃত ৰাৱণে বিশাল-নয়ন খৰ-পুত্ৰ মকৰাক্ষক আহ্বান কৰিলে।
Verse 3
गच्छपुत्रऽमयाऽजाज्ञप्तोबलेनाभिसमवनितः ।राघवंलक्ष्मणंचैवजहितांश्चवनौकसः ।।।।
“যা, মোৰ পুত্ৰ! মোৰ আজ্ঞাত আৰু সেনাবলে সমর্থিত হৈ যা। ৰাঘৱক, লক্ষ্মণক আৰু সেই বনবাসী বানৰসকলকো বধ কৰ।”
Verse 4
रावणस्यवचश्श्रुत्वाशूरमानीखरात्मजः ।बाढमित्यब्रवीद्धृष्टोमकराक्षोनिशाचरम् ।।।।
ৰাৱণৰ বাক্য শুনি, বীৰত্ব-অভিমানী খৰ-পুত্ৰ নিশাচৰ মকৰাক্ষ ধৃষ্টভাৱে ক’লে, “বাঢ়ম্—তথাই হ’ব।”
Verse 5
सोऽभिवाद्यदशग्रीवंकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निर्जगामगृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञयाबली ।।।।
সেই বলৱান যোদ্ধাই দশগ্ৰীৱ (ৰাৱণ)ক অভিবাদন জনাই, বিধিপূৰ্বক প্ৰদক্ষিণ কৰি, ৰাৱণৰ আজ্ঞা অনুসৰি তেওঁৰ শুভ্ৰ প্ৰাসাদৰ পৰা বাহিৰলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 6
समीपस्थंबलाध्यक्षंखरपुत्रोऽब्रवीदिदम् ।रथश्चानीयतांशीघ्रंसैन्यंत्वानीयतांत्वरात् ।।।।
ওচৰত থকা সেনাধ্যক্ষক খৰপুত্ৰই ক’লে: “ৰথখন শীঘ্ৰে আনক; আৰু সেনাবাহিনীও তৎক্ষণাৎ ত্বৰাৰে একত্ৰ কৰক।”
Verse 7
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोनिशाचरः ।स्यन्दनं च बलंचैवसमीपंप्रत्यपादयत् ।।।
তাঁৰ সেই বাক্য শুনি, নিশাচৰ সেনাধ্যক্ষই ৰথ আৰু সৈন্যক ওচৰলৈ আনাই তাতেই সন্নিহিত কৰি ৰাখিলে।
Verse 8
प्रदक्षिणंरथंकृत्वाआरुरोहनिशाचरः ।सूतंसञ्चोदयामासशीघ्रंमेरथमावह ।।।।
ৰথটোক ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণ কৰি নিশাচৰ তাত আৰোহণ কৰিলে আৰু সূতক প্ৰেৰণা দি ক’লে— “মোৰ ৰথ শীঘ্ৰে আন!”
Verse 9
अथतान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।यूयंसर्वेप्रयुध्यध्वंपुरस्तान्ममराक्षसाः ।।।।
তাৰ পিছত মকৰাক্ষই সেই সকলো ৰাক্ষসক ক’লে— “হে মোৰ ৰাক্ষসসকল, তোমালোক সকলোৱে মোৰ আগত গৈ যুদ্ধ কৰা!”
Verse 10
अहंराक्षसराजेनरावणेनमहात्मना ।आज्ञप्तःसमरेहन्तुंतावुभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
মহাত্মা ৰাক্ষসৰাজ ৰাৱণৰ আজ্ঞাত মই সমৰত সেই দুজন—শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণ—ক বধ কৰিবলৈ নিযুক্ত হৈছোঁ।
Verse 11
अद्यरामंवधिष्यामिलक्ष्मणं च निशाचराः ।शाखामृगं च सुग्रीवंवानरांश्चशरोत्तमैः ।।।।
আজি মই শ্ৰীৰামক আৰু লক্ষ্মণক, লগতে গছত গছত বিচৰণ কৰা বানৰ সুগ্ৰীৱকো, আৰু বানৰসেনাক মোৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহেৰে বধ কৰিম।
Verse 12
अद्यशूलनिपातैश्चवानराणांमहाचमूम् ।प्रदहिष्यामिसम्प्राप्तांशुष्केन्धनमिवानलः ।।।।
আজি শূল-প্ৰহাৰৰ বৰষুণেৰে আগবাঢ়ি অহা মহা বানৰসেনাক মই, যেনেকৈ অগ্নিয়ে শুকান ইন্ধন দহি ভস্ম কৰে, তেনেকৈ দহি পেলাম।
Verse 13
मकराक्षस्यतच्छ्रुत्वावचनंतेनिशाचराः ।सर्वेनानायुधोपेताबलवन्तःसमाहिताः ।।।।
মকৰাক্ষৰ বাক্য শুনি সেই নিশাচৰ ৰাক্ষসসকল—সকলো বলৱান, একাগ্ৰ আৰু নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰেৰে সজ্জিত—একত্ৰিত হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 14
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।।।
সেই ক্ৰূৰ কামৰূপী ৰাক্ষসসকল, দঁষ্ট্ৰধাৰী আৰু পিঙ্গল নয়নবিশিষ্ট—হাতীৰ দৰে গর্জন কৰি, এলোমেলো কেশ আৰু ভয়ংকৰ আকাৰ লৈ—মহাকায় খৰৰ পুত্ৰ মহাকায় মকৰাক্ষক চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰিলে। তাৰ পাছত হৃষ্টচিত্তে ভূমি কঁপাই আগলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 15
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।6.78.14।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।6.78.15।।
সেই কামৰূপী, ক্ৰূৰ, দংশনদাঁতযুক্ত, পিঙ্গল-নয়ন ৰাক্ষসসকলে মাতঙ্গ হাতীৰ দৰে গর্জন কৰি, এলোমেলো কেশে ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। তেওঁলোকে মহাকায় খৰ-পুত্ৰ মকৰাক্ষক চাৰিওফালে ঘেৰি, হর্ষিত হৈ ভূমি কঁপাই আগবাঢ়িল।
Verse 16
शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानांसमन्ततः ।क्ष्येळितास्फोटितानां च तत्रशब्दोमहानभूत् ।।।।
তেতিয়া চাৰিওফালে সহস্ৰ সহস্ৰ শঙ্খ আৰু ভেৰী বাজি উঠিল; যোদ্ধাসকলৰ হুঙ্কাৰ আৰু বাহুৰ চপেট-চটকাৰ শব্দ মিলি এক মহা কোলাহল সৃষ্টি হ’ল।
Verse 17
प्रभ्रष्टोऽथकरात्तस्यप्रतोदस्सारथेस्तदा ।पपातसहसादैवाद्ध्वजस्तस्यतुरक्षसः ।।।।
তেতিয়া সাৰথিৰ হাতৰ পৰা তাৰ প্ৰতোদ খসিহে পৰিল; আৰু দেৱবিধিৰ হঠাৎ পৰিণতিত সেই ৰাক্ষসৰ ধ্বজো একেলগে ঢলি পৰিল—অপশকুনৰ লক্ষণ।
Verse 18
तस्यतेरथसंयुक्ताहयाविक्रमवर्जिताः ।चरणैराकुलैर्गत्वादीनाःसास्रमुखाययुः ।।।।
তাৰ ৰথত যোজিত ঘোঁৰাবোৰৰ বিক্ৰম লুপ্ত হ’ল; কঁপা-কঁপা পদক্ষেপে আগবাঢ়ি, সিহঁতে দীন হৈ অশ্ৰুভিজা মুখেৰে গ’ল।
Verse 19
प्रवातिपवनस्तस्मिन् सपांसुःखरदारुणः ।निर्याणेतस्यरौद्रस्यमकराक्षस्यदुर्मतेः ।।।।
ৰৌদ্ৰ স্বভাৱৰ দুৰ্মতি মকৰাক্ষ যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া ধূলি উৰুৱাই কটোৰ আৰু ভয়ংকৰ পৱন ব’বলৈ ধৰিলে।
Verse 20
तानिदृष्टवानिमित्तानिराक्षसावीर्यवत्तमाः ।अचिन्त्यनिर्गतास्सर्वेयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।।।
সেই নিমিত্তসমূহ দেখিলেও, অতি পৰাক্ৰমী ৰাক্ষসসকলে তাক অগ্ৰাহ্য কৰি; সকলোৱে য’ত শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণ দণ্ডায়মান আছিল তাতেই আগবাঢ়িল।
Verse 21
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णास्समरमखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।अहमहमितियुद्धकौशलास्तेरजनीचराःपरिबभ्रमुर्नदन्तः ।।।।
ঘনমেঘ, গজ আৰু মহিষৰ সদৃশ ঘোৰ বৰ্ণধাৰী; সমৰ-মখত বাৰে বাৰে গদা-খড়্গেৰে ক্ষতবিক্ষত হ’লেও যুদ্ধকৌশলত নিপুণ সেই ৰজনীচৰসকলে ‘মই, মই’ বুলি গর্জন কৰি চিঞৰি ফুৰিছিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s retaliatory command to eliminate Rama, Lakshmana, and the Vanaras—an escalation driven by rage and grief rather than reflective counsel—showing how leadership decisions under passion can deepen adharma and hasten ruin.
The chapter juxtaposes martial confidence with warning signs: ignoring nimitta (dropped whip, fallen standard, distressed horses, violent wind) illustrates the epic’s moral causality—when intent is corrupted by arrogance and wrath, even power and numbers cannot secure auspicious outcomes.
No named landmark is foregrounded; instead, the sarga highlights cultural-martial conventions—pradakṣiṇa and formal salutation before departure, the soundscape of conches and drums, and the banner/standard as a symbolic marker of fortune and authority in war.