Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

ৰাক্ষস আৰু বনবাসী বানৰসকলৰ মাজৰ যুদ্ধৰ ভয়ংকৰ নিৰ্ঘোষ শুনি ৰাঘৱ শ্ৰীৰামে জাম্বৱন্তক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

হে সৌম্য! নিশ্চয় হনুমানে অতি দুস্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিছে; কিয়নো ভীম আৰু মহা অস্ত্ৰৰ গর্জনাসদৃশ নাদ শুনা গৈছে।

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

সেয়ে, হে ঋক্ষপতি! নিজ ব’লৰ দ্বাৰা আৱৃত হৈ গৈ, যুদ্ধৰত সেই কপিশ্ৰেষ্ঠক শীঘ্ৰে সহায় কৰ।

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

এইদৰে উপদেশ পায় ঋক্ষাধিপতি নিজৰেই সৈন্যদলেৰে আৱৃত হৈ পশ্চিম দুৱাৰলৈ আগবাঢ়িল; য’ত বানৰ হনুমান স্থিত আছিল।

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

তেতিয়া পথত ঋক্ষৰাজে হনুমানক আহি থকা দেখিলে; যুদ্ধ কৰি ক্লান্ত, হাঁপাই থকা বানৰসকলে তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰি আছিল।

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

পথত যুদ্ধলৈ উদ্যত, নীল মেঘৰ দৰে গম্ভীৰ-ভয়ংকৰ ঋক্ষবলক দেখি হনুমানে তেওঁলোকক নিবাৰণ কৰি পিছুৱাই দিলে।

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

তাৰ পাছত মহাযশস্বী হনুমান সেই সৈন্যসহ শীঘ্ৰে ওচৰলৈ আহি, দুঃখিতচিত্তে শ্ৰীৰামক এই বাক্য ক’লে।

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

সমৰত আমি যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে, আমাৰ চকুৰ সন্মুখতে চাই থাকোঁতে, ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে কন্দি থকা সীতাক প্ৰহাৰ কৰিলে।

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

হে অৰিন্দম! তেওঁক দেখি মোৰ চিত্ত উদ্ভ্ৰান্ত হৈ পৰিল, মই গভীৰ বিষণ্ণ হ’লোঁ; সেয়ে যি ঘটিল সেই বৃত্তান্ত আপোনাক জনাবলৈ মই আহিছোঁ।

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি শোকে মূৰ্ছিত ৰাঘৱ শ্ৰীৰাম তেতিয়া ছিন্নমূল গছৰ দৰে ভূমিত ঢলি পৰিল।

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

ভূমিত পতিত দেৱসদৃশ ৰাঘৱ শ্ৰীৰামক দেখি, শ্ৰেষ্ঠ বানৰসকল সকলো দিশৰ পৰা জঁপিয়াই উঠি দৌৰি আহিল।

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

তেওঁলোকে ওচৰলৈ গৈ পদ্ম-উৎপলৰ সুগন্ধিযুক্ত জলেৰে তেওঁক ছিটিয়ালে—যেন হঠাৎ জ্বলি উঠা, ওচৰ চাপিব নোৱাৰা দাহ্য অগ্নিক তৎক্ষণাৎ শান্ত কৰা হয়।

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

তেতিয়া অতি দুখিত লক্ষ্মণে নিজৰ বাহুৰে অসুস্থ শ্ৰীৰামক আলিঙ্গন কৰি, হেতু আৰু অৰ্থেৰে সংযুক্ত বাক্য ক’লে।

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

হে আৰ্য! শুভ পথত স্থিৰ হৈ ইন্দ্ৰিয়জয়ী তুমি যদি অনৰ্থৰ পৰা ধৰ্মে ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে সেই ধৰ্মেই নিৰৰ্থক হৈ পৰে।

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

আমি স্থাৱৰ আৰু জঙ্গম সকলো ভূতৰ দৰ্শন কৰোঁ—সিহঁতে যিদৰে আছে তিদৰে সুকেই ভোগ কৰে; সেয়ে সেই সুখৰ কাৰণ ধৰ্ম নহয়—এই মোৰ মত।

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

যিদৰে স্থাৱৰ জগত স্পষ্ট দেখা যায়, তিদৰে জঙ্গম জগত কোনো নিৰ্দিষ্ট নিয়মত চলা দেখা নাযায়; সেয়ে এই যুক্তি যথাযুক্ত নহয়—তোমাৰ দৰে মহাত্মা বিপদত পতিত নহয়।

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

যদি অধৰ্ম সঁচাকৈ সত্তাৰূপে থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে ৰাৱণ নৰকলৈ গ’লেহেঁতেন; আৰু ধৰ্মসম্যুক্ত আপুনি এনে দুৰ্দশা নাপালেহেঁতেন।

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

তেওঁৰ কোনো দুৰ্দশা নাই, কিন্তু দুৰ্দশা আপোনাৰ ওপৰত আহি পৰিছে; সেয়ে পৰস্পৰবিৰোধী ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম যেন স্থান বিনিময় কৰিছে বুলি লাগে।

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

ধৰ্মেৰে ধৰ্ম লাভ হয়, আৰু অধৰ্মেৰে অধৰ্ম; যিসকলৰ ভিতৰত অধৰ্ম দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত, তেওঁলোকে যদি অধৰ্মৰ সৈতে যুক্ত হয়, তেন্তে তেওঁলোকৰ গতিো সেই নীতিতেই চলে।

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

যদি অধৰ্মত ৰুচি থকা লোকসকল ধৰ্মৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়, তেন্তে ধৰ্মপথে চলা লোকসকলে ধৰ্ম লাভ কৰিব; আৰু তেওঁলোকৰ বাবে ধৰ্মফল নিশ্চয়েই প্ৰাপ্ত হ’ব।

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

কাৰণ যিসকলৰ ভিতৰত অধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠিত, তেওঁলোকৰ অৰ্থ-লাভ বৃদ্ধি পোৱা দেখা যায়; আৰু ধৰ্মশীল লোকসকল কষ্ট পায়। সেয়ে এই দুয়োটা (নৈতিক বিধান সম্পৰ্কীয় দাবী) নিৰৰ্থক যেন লাগে।

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

হে ৰাঘৱ! যদি অধৰ্মৰ কাৰণে পাপকর্মীসকল বধ হয়, তেন্তে বধকৰ্মৰ দ্বাৰাই সেই অধৰ্ম নিজেই ‘হত’ হয়; হত হোৱা অধৰ্মে তাৰ পিছত কাক বধ কৰিব?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

অথবা, বিধিয়ে যি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে, সেইমতে এইজন বধ হয় বা আনক বধ কৰে; তাতে পাপে লিপ্ত হয় মানুহ নহয়—বিধি (ভাগ্য)হে তেনে কৰ্মেৰে কলুষিত হয়।

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

হে অৰিবিকর্ষণ (শত্ৰুনাশক)! যেতিয়া ধৰ্মৰ প্ৰতিফল দৃষ্টিগোচৰ নহয় আৰু তাৰ স্বৰূপো অব্যক্ত—সৎ নে অসৎ—এনে অনিশ্চয়তাত ধৰ্মেৰে পৰম কল্যাণ কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰি?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

হে সতাং মুখ্য (সজ্জনসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ)! যদি সৎ সত্যই ফল নিৰ্ধাৰণ কৰিলেহেঁতেন, তেন্তে তোমাৰ ওপৰত সামান্যো অশুভ নপৰিলেহেঁতেন; তুমি এনে দুঃখ পাইছা বুলিয়েই ‘সৎ’ নিয়মৰূপে সদায় স্থিৰ বুলি মানি লোৱা কঠিন।

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

অথবা ধৰ্ম দুৰ্বল আৰু নিষ্ফল, কেৱল বলৰ পিছতহে চলে; যি ধৰ্ম দুৰ্বল হৈ মৰ্যাদা হেৰুৱাইছে, সেয়া সেৱনীয় নহয়—এই মোৰ মত।

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

যদি পৰাক্ৰমৰ কৰ্মত ধৰ্ম ব’লৰ অধীন গুণমাত্ৰ হয়, তেন্তে ধৰ্ম ত্যাগ কৰি ব’ল অনুসাৰে আচৰণ কৰ—যেনেকৈ আগতে ধৰ্ম অনুসাৰে আচৰণ কৰিছিলা তেনেকৈ।

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

হে পৰন্তপ! যদি সত্যবচনেই ধৰ্ম বুলি কোৱা হয়, তেন্তে তোমাৰ প্ৰতি অকৰুণ আৰু অনৃতত স্থিত পিতাক তুমি কিয় নাবান্ধিলা?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

হে পৰন্তপ! যদি ধৰ্মেই সঁচাকৈ প্ৰবল হ’লেহেঁতেন—অথবা অধৰ্মেই প্ৰবল হ’লেহেঁতেন—তেন্তে বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ, শতক্ৰতু, মুনিক বধ কৰি সত্ত্বেও যজ্ঞ নকৰিলেহেঁতেন।

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

হে ৰাঘৱ! অধৰ্মক আশ্ৰয় কৰা ধৰ্মে বিনাশ আনে। হে কাকুত্স্থ! এই সকলোত মানুহে নিজৰ ইচ্ছামতে আচৰণ কৰে।

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

তাত ৰাঘৱ, মোৰ মতও এইয়েই—‘এইয়েই ধৰ্ম’ বুলি। কিন্তু তেতিয়া তুমি ৰাজ্য ত্যাগ কৰাত ধৰ্মৰ মূলকেই ছিন্ন কৰিলে।

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

কাৰণ অৰ্থ-সাধন আৰু লাভ বৃদ্ধি পাই নানা দিশৰ পৰা সঞ্চিত হ’লে, সকলো কাৰ্য পৰ্বতৰ পৰা বৈ অহা নদীৰ দৰে আগবাঢ়ে।

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

কাৰণ অল্পবুদ্ধিৰ পুৰুষে ধন ত্যাগ কৰিলে, তাৰ সকলো কৰ্ম গ্ৰীষ্মত সৰু সৰু সোঁত শুকাই যোৱাৰ দৰে বিচ্ছিন্ন হৈ যায়।

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

ধন ত্যাগ কৰিও সুখকামী হৈ, সুখত পোষিত মানুহে তেতিয়া পাপ কৰ্ম আৰম্ভ কৰে; তেতিয়াই দোষ আৰু পতন প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

যাৰ অৰ্থ আছে তাৰ মিত্ৰ আছে; যাৰ অৰ্থ আছে তাৰ বান্ধৱ আছে। জগতত ধনৱানক ‘পুৰুষ’ বুলি গণে, আৰু ধনৱানকেই ‘পণ্ডিত’ বুলিও কয়।

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

যাৰ ধন আছে সি পৰাক্ৰমী বুলি কোৱা হয়; ধনৱানকেই বুদ্ধিমান বুলি গণ্য কৰা হয়। ধনৱানক মহাভাগ্যৱান বুলি ধৰা হয় আৰু ধনৱানক মহাগুণী বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়।

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

ধন পৰিত্যাগ কৰিলে যি দোষ জন্মে, সেয়া মই স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰিছোঁ। হে বীৰ! তুমি ৰাজ্য ত্যাগ কৰোঁতে—যি যুক্তিৰে তুমি সেই সংকল্প কৰিলা, সেই বুদ্ধিক মই যথাযথ বুলি মানি ল’ব নোৱাৰোঁ।

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

যাৰ ধন আছে, তাৰ বাবে ধৰ্ম আৰু কাম সুলভে চলি সকলো শুভফলদায়ক হয়। কিন্তু ধনহীন মানুহে ধনৰ আকাঙ্ক্ষাত ব্যাকুল হৈ তাক বিচাৰি চিন্তা কৰিলে, ধন সহজে লাভ নহয়।

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

হে নৰাধিপ! হর্ষ, কাম, দৰ্প—আৰু ধৰ্ম, ক্ৰোধ, ক্ষমা, দম—এই সকলো ধনৰ পৰাই প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

ধৰ্মাচৰণত দৃঢ়ভাৱে চলা ধৰ্মচাৰীসকলৰো এই লোকত প্ৰতিষ্ঠা নাশ হ’ব পাৰে; তেনে ‘ধন’ তোমাৰ ভিতৰত দেখা নাযায়—দুৰ্দিনত মেঘে ঢাকি থোৱা গ্ৰহৰ দৰে।

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

হে বীৰ, গুৰুৰ বচনত অটল হৈ তুমি বনবাসলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ সময়ত, প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় তোমাৰ পত্নীক এজন ৰাক্ষসে অপহৰণ কৰিলে।

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

হে বীৰ ৰাঘৱ, উঠা! আজি ইন্দ্ৰজিতে কৰা এই বিপুল দুখ মই কৰ্মদ্বাৰা—দৃঢ় কাৰ্য্যৰে—দূৰ কৰিম; সেয়ে উঠা।

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

উঠা, নৰশাৰ্দূল! দীৰ্ঘবাহু, ধৃতব্ৰত! মহাত্মা তুমি, আত্মসংযমী তুমি—নিজকে কিয় নুবুজা?

Verse 44

হে অনঘ, তোমাৰ প্ৰিয় হিতৰ বাবে মই এইদৰে ক’লোঁ; জনকসুতাৰ বিনাশৰ আশংকা দেখি মই ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিছোঁ। ৰথ-গজ-হয়সহ আৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰসহ লংকাক মই মোৰ ইষুবাণেৰে ভীষণভাৱে পতিত কৰিম।