Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
সপ্ততিতম সৰ্গত ৰণভূমিত প্ৰধান ৰাক্ষস বীৰসকলৰ পতনৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নৰান্তকৰ মৃত্যুৰ পিছত মহোদৰ, দেৱান্তক আৰু ত্ৰিশিৰাই অংগদক আক্ৰমণ কৰে। অংগদে অসীম সাহসেৰে যুঁজ দি মহোদৰৰ হাতীটোক বধ কৰে আৰু তাৰ দাঁতেৰে দেৱান্তকক আঘাত কৰে। অংগদক বিপদত পৰা দেখি হনুমান আৰু নীল তেওঁৰ সহায়ৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে। হনুমানে নিজৰ বজ্ৰসম মুঠিৰে দেৱান্তকৰ মূৰত আঘাত কৰি তেওঁক বধ কৰে, আনহাতে নীলে এটা বিশাল শিল নিক্ষেপ কৰি মহোদৰক তেওঁৰ হাতীসহ পিঁহি পেলায়। তাৰ পিছত ত্ৰিশিৰাই হনুমানৰ লগত তীব্ৰ যুদ্ধ কৰে। হনুমানে ত্ৰিশিৰাৰ অস্ত্ৰসমূহ ধ্বংস কৰে আৰু অৱশেষত ত্ৰিশিৰাৰ তৰোৱাল কাঢ়ি লৈ তাৰেই তেওঁৰ তিনিওটা মূৰ কাটি পেলায়। সৰ্গৰ শেষত মহাপাৰ্শ্বই (মত্ত) ক্ৰোধত গদা লৈ বানৰসকলক আক্ৰমণ কৰে। ঋষভ নামৰ বানৰ বীৰে তেওঁক প্ৰতিহত কৰে, তেওঁৰ গদা কাঢ়ি লয় আৰু সেই গদাৰেই আঘাত কৰি মহাপাৰ্শ্বক বধ কৰে। সেনাপতিসকলৰ মৃত্যু দেখি ৰাক্ষস সৈন্যসকল প্ৰাণৰ ভয়ত পলাই যায়।
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
নৰান্তক নিহত হোৱা দেখি ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠসকলে আৰ্তনাদ কৰিলে—দেৱান্তক, ত্ৰিমূৰ্ধা, পৌলস্ত্য আৰু মহোদৰ।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
মেঘসদৃশ বৰণেন্দ্ৰ গজৰাজৰ ওপৰত আৰূঢ় মহোদৰ, পৰাক্ৰমেৰে বালিপুত্ৰ মহাবীৰ অঙ্গদৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
তেতিয়া নিজৰ স্বজনৰ বিপদত শোকতপ্ত বলৱান দেৱান্তকে দীপ্ত পৰিঘ (লোহাৰ গদা) হাতত লৈ অঙ্গদৰ ফালে সিধাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
তাৰ পাছত সূৰ্য সদৃশ দীপ্তিময়, উৎকৃষ্ট ঘোঁৰাৰে যুক্ত ৰথত আৰোহণ কৰি, বীৰ ত্ৰিশিৰাই বালিপুত্ৰ অংগদৰ ফালে আগবাঢ়িল।
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
দেৱৰ দৰ্প নাশ কৰা তিনিজন নৈঋতি-ইন্দ্ৰে তেওঁলৈ ধাৱি আহোঁতে, অংগদে মহাশাখাযুক্ত এক বিশাল বৃক্ষ মূলসহ উভালি তুলিলে।
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
বীৰ অঙ্গদে দেৱান্তকৰ ওপৰত এক বিশাল, মহাশাখাযুক্ত গছ নিক্ষেপ কৰিলে—যেন ইন্দ্ৰদেৱে দীপ্ত বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰে।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
আশীবিষ সদৃশ শৰবোৰে ত্ৰিশিৰাই সেই গছবোৰ কাটি পেলালে; কটা গছটো দেখি অংগদে তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই উঠিল।
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
তেতিয়া মহাকপি-যোদ্ধাই গছ আৰু শিলাখণ্ডৰ বৰ্ষা কৰিলে। ক্ৰোধে উন্মত্ত ত্ৰিশিৰাই তীক্ষ্ণ শৰৰে সিহঁতক কাটি পেলালে।
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
মহোদৰে লৌহ পৰিঘৰ আগভাগত সেই গছবোৰ ভাঙি চূৰ্ণ কৰিলে। আৰু ত্ৰিশিৰাই বীৰ অঙ্গদৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰি ধাৱা কৰিলে।
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
হাতীৰে সৈতে ধাৱি আহি মহোদৰে ক্ৰোধিত হৈ বালিপুত্ৰ অংগদৰ বুকুত বজ্ৰসদৃশ কঠোৰ তোমৰেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
দেৱান্তকো ক্ৰোধিত হৈ পৰিঘ লৈ অংগদৰ ওচৰলৈ গৈ, তৎক্ষণাৎ আঘাত কৰি বেগেৰে আঁতৰি গ’ল।
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
তিনিজন ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠে একেলগে ধাৱি আক্ৰমণ কৰিলেও, মহাতেজস্বী প্ৰতাপৱান বালিপুত্ৰ অংগদ কেতিয়াও ডগমগাল নহ’ল।
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
তাৰ পাছত অতি দুৰ্জয় বেগৱান অংগদে মহাবেগ সঞ্চয় কৰি, হাতৰ তলুৱাৰে প্ৰচণ্ডভাৱে উফৰি উঠি, এক প্ৰহাৰতেই সেই মহাহাতীক ভূমিসাৎ কৰিলে।
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
সেই প্ৰহাৰত যুদ্ধমধ্যত নাগৰাজসদৃশ ৰাজহস্তীৰ দুটা চকু খহি পৰিল; আৰু সেই বারণে বেদনাত কৰুণভাৱে চিঞৰি উঠি গর্জন কৰিলে।
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
তাৰ পাছত মহাবলী বালিপুত্ৰে তাৰ দন্ত (বিষাণ) টানি উলিয়ালে; আৰু যুদ্ধত দেবান্তকৰ ওপৰত ঝাঁপ দি, সেই দন্তৰে তাক আঘাত কৰিলে।
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
সেই তেজস্বী ৰাক্ষসজন বিহ্বল হৈ, বতাহত দোল খোৱা গছৰ দৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে; আৰু লাক্ষাৰসসদৃশ ৰক্তবৰ্ণ মহৎ ৰক্তধাৰা ওলাই আহিল।
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
তাৰ পাছত ভয়ংকৰ তেজস্বী বলৱান দেবান্তকে কষ্টে নিজকে সামলাই, বেগে পৰিঘ (লোহাৰ গদা) উঠাই, তেতিয়াই অংগদক আঘাত কৰিলে।
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
পৰিঘৰ আঘাতত আহত বানৰেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ তেতিয়া হাঁটু ভাঁজ কৰি ভূমিত পৰি গ’ল; তথাপি সি তৎক্ষণাৎ পুনৰ উফৰি উঠিল।
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
অঙ্গদ উফৰি উঠোঁতেই ত্ৰিশিৰাই বানৰাধিপতিৰ পুত্ৰৰ ললাটত বেঁকা নোহোৱা সোজা গতিৰ ভয়ংকৰ তিনিটা বাণেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
তাৰ পাছত তিনিজন শ্ৰেষ্ঠ ৰাক্ষসপুঙ্গৱে অঙ্গদক ঘেৰি ধৰিছে বুলি বুজি, হনুমান আৰু নীলো যুদ্ধলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
তেতিয়া নীলে ত্ৰিশিৰসৰ ওপৰত পৰ্বতৰ শিখৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু ৰাৱণপুত্ৰ সেই ধীমানজনে তীক্ষ্ণ শৰৰে তাক ভেদি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
শত শত বাণেৰে বিদীৰ্ণ আৰু শিলাতল বিদাৰিত সেই পৰ্বতশিখৰ, স্ফুলিঙ্গ আৰু জ্বালা ছটিয়াই তললৈ খসিল।
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
যুদ্ধৰ সেই সুযোগ দেখি দেৱান্তক আনন্দিত হ’ল আৰু পৱনপুত্ৰ হনুমানৰ ওপৰত লোৰ গদাৰে আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
যেতিয়া দেৱান্তক খেদি আহিল, পৱনপুত্ৰ হনুমানে জপিয়াই উঠিল আৰু তেওঁৰ মূৰত বজ্ৰৰ দৰে কঠিন মুঠিৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
মূৰত আঘাত কৰি মহাবীৰ হনুমানে গৰজি উঠিল, যাৰ ফলত ৰাক্ষসসকল কঁপি উঠিল।
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
মুঠিৰ আঘাতত মূৰটো চূর্ণ-বিচূর্ণ হৈ গ’ল, দাঁত আৰু চকু ওলাই আহিল, আৰু ৰাক্ষসৰাজৰ পুত্ৰ দেৱান্তক নিপ্ৰাণ হৈ মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
যেতিয়া দেৱতাৰ শত্ৰু সেই মহান ৰাক্ষস যোদ্ধা নিহত হ’ল, তেতিয়া ত্ৰিশিৰাই ক্ৰোধত জ্বলি উঠি নীলৰ বুকুত তীব্ৰ শৰবৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
তেতিয়া ক্ৰোধে দগ্ধ মহোদৰে পৰ্বতসম মহাকায় কুঞ্জৰৰ ওপৰত পুনৰ শীঘ্ৰে আৰোহণ কৰিলে—যেনে মন্দৰ পৰ্বতৰ ওপৰত কিৰণময় সূৰ্য উদয় হয়। তাৰ পাছত সি নীলৰ বক্ষস্থলত বাণৰ বৰ্ষা কৰিলে; যেনে বিজুলী আৰু ইন্দ্ৰধনুৰে শোভিত মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত বৰষুণ ঢালে।
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
এই শ্লোকৰ অৰ্থো একেই: ক্ৰোধিত মহোদৰে পৰ্বতসম হস্তীৰ ওপৰত উঠি নীলৰ বক্ষস্থলত বাণৰ ধাৰ বৰ্ষালে—যেনে বিজুলী আৰু ইন্দ্ৰধনুৰে শোভিত মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত বৰষুণ ঢালে।
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
তাৰ পাছত শৰৰ স্ৰোতে চৌদিশে অভিবৰ্ষিত হৈ, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বিদীৰ্ণ হোৱা কপিসেনাৰ পাল নীল কঁপি উঠি শিথিলাঙ্গ হৈ পৰিল; সেই মহাবলীৰ আঘাতে তাৰ গতি ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
কিন্তু নীলে চেতনা পুনৰ লাভ কৰি, গছৰ ঝোপেৰে ঘন এক শৈল উপড়াই তুলিলে। তাৰ পাছত অতি উগ্ৰ বেগে জঁপিয়াই আগবাঢ়ি, সেই শৈলৰে মহোদৰৰ মূৰ্ধাত প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
তাৰ পাছত সেই পৰ্বতৰ ভয়ংকৰ পতন-আঘাতত চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা মহোদৰ নিজৰ মহাগজসহ ভূতলত নিক্ষিপ্ত হ’ল; প্ৰাণ ত্যাগ কৰি বজ্ৰাঘাতত পতিত পৰ্বতৰ দৰে ঢলি পৰিল।
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
পিতৃব্যক নিহত হোৱা দেখি ত্ৰিশিৰাই ধনু ধৰি ল’লে; আৰু জ্বলন্ত ক্ৰোধে হনুমানক তীক্ষ্ণ শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
ক্ৰোধিত বায়ুপুত্ৰ হনুমানে গিৰিৰ শিখৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু বলৱান ত্ৰিশিৰাই তীক্ষ্ণ শৰৰে তাক বহু খণ্ডত ভেদি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
নিক্ষিপ্ত শিখৰ ব্যৰ্থ হোৱা দেখি মহাকপিয়ে সেই ৰণত ৰাৱণৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি গছ-গছনিৰ বৰ্ষা সদৃশ প্ৰহাৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
আকাশে ধাৱমান সেই গছৰ বৰ্ষাক প্ৰতাপৱান ত্ৰিশিৰাই তীক্ষ্ণ বাণেৰে ছেদন কৰিলে; আৰু উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
তেতিয়া হনুমান ক্ৰোধে উফৰি উঠি, সিংহে যেন গজেন্দ্ৰক চিৰি পেলায়, তেনেদৰে নখেৰে ত্ৰিশিৰাৰ ঘোঁৰাটোক ফালি পেলালে।
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণপুত্ৰ ত্ৰিশিৰাই অন্তকৰ দৰে, কালৰাত্ৰিৰ দৰে ভয়ংকৰ শক্তি হাতত লৈ, অনিলপুত্ৰ হনুমানৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
আকাশৰ পৰা পৰি অহা উল্কাৰ দৰে, বাধাহীন বেগে আহি থকা সেই শক্তিখনক বানৰশাৰ্দূল হনুমানে ধৰি ভাঙি পেলালে আৰু গর্জন কৰিলে।
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
হনুমানে ভাঙি পেলোৱা সেই ভয়ংকৰ শক্তিখন দেখি, বানৰসেনা আনন্দিত হৈ উঠিল আৰু বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
তেতিয়া ৰাক্ষসোত্তম ত্ৰিশিৰাই খড়্গ উঠাই, যুদ্ধৰ বাবে দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থকা বায়ুপুত্ৰ হনুমানৰ বক্ষস্থলত প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
খড়্গৰ প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লেও, মাৰুতাত্মজ পৰাক্ৰমী হনুমানে নিজৰ কৰতলৰে ত্ৰিশিৰাৰ বক্ষস্থলত জোৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
তেওঁৰ কৰতলৰ আঘাতত বিদ্ধ মহাতেজস্বী ত্ৰিশিৰাৰ হাতৰ পৰা অস্ত্ৰ সৰি পৰিল; চেতনা ত্যাগ কৰি সি ভূমিত ঢলি পৰিল।
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
সি পৰি থাকোঁতেই, পৰ্বতসদৃশ মহাকপিয়ে তাৰ খড়্গ কেঢ়ি ল’লে আৰু গর্জন কৰি সকলো নৈৰৃতক আতংকিত কৰিলে।
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
সেই গর্জন সহ্য কৰিব নোৱাৰি নিশাচৰ ৰাক্ষসটো জঁপিয়াই উঠিল; লাফ মাৰি হনুমানক মুষ্টিৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
সেই মুষ্টিপ্ৰহাৰত মহাকপি প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; কুপিত হৈ তেওঁ ৰাক্ষস-বৃষভক তাৰ কিৰীট ধৰি আঁকোৱালি ধৰিলে।
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
তাৰ পিছত ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত অনিলসুতে তীক্ষ্ণ অসিৰে কিৰীট-শোভিত আৰু কুণ্ডল-ভূষিত তাৰ মূৰবোৰ ছেদন কৰিলে—যেনেকৈ শক্ৰই ত্বষ্টৃপুত্ৰ বিশ্বৰূপৰ শিৰচ্ছেদ কৰিছিল।
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
ইন্দ্ৰৰিপুৰ সেই মূৰবোৰ—পৰ্বতসম বৃহৎ, দীঘল দীপ্ত দৃষ্টি, বৈশ্বানৰৰ দৰে জ্বলি থকা লোচন—ধৰণীত পৰিল; যেন সূৰ্য-মাৰ্গৰ পৰা মুক্ত হোৱা তৰাবোৰ।
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
শক্ৰসম পৰাক্ৰমী হনুমানে দেৱৰিপু ত্ৰিশীৰ্ষক বধ কৰোঁতেই প্লৱংগসকলে গর্জন কৰিলে; ভূমি কঁপিল; ৰাক্ষসসকল চাৰিওফালে পলাই গ’ল।
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
ত্ৰিশিৰস আৰু মহোদৰক নিহত হোৱা দেখি, আৰু দুৰাধৰ্ষ দেৱান্তক-নৰান্তকো হতা হোৱা প্ৰত্যক্ষ কৰি, ৰাক্ষসপুঙ্গৱ মত্ত পৰম ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ উঠিল।
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
তাৰ পাছত সি ভয়ংকৰ দীপ্তিময় গদাখন ধৰি ল’লে—সৰ্বলোহাৰ হ’লেও শোভাময়; হেমপট্টেৰে পৰিবেষ্টিত, মাংস-শোণিতৰ ফেনত ছিটা-ছিটা; দেহকান্তিত বিরাজমান, শত্রুৰ ৰক্তে ৰঞ্জিত; তেজে প্ৰজ্বলিত অগ্ৰবিশিষ্ট, ৰক্তবৰ্ণ মালাৰে বিভূষিত; আৰু ঐৰাৱত, মহাপদ্ম, সাৰ্বভৌমকো ভয় দেখুৱাব পৰা বুলি খ্যাত।
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
হেমপট্টেৰে মডা, মাংস-শোণিতৰ ফেনত ছিটা-ছিটা; দেহকান্তিত দীপ্ত আৰু শত্রুৰ ৰক্তে ৰঞ্জিত গদাখন সি ধৰি ল’লে।
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
তাৰ অগ্ৰ তেজে প্ৰজ্বলিত আছিল; ৰক্তবৰ্ণ মালাৰে সজ্জিত আছিল; আৰু দিগ্গজ ঐৰাৱত, মহাপদ্ম, সাৰ্বভৌমকো ভয়ভীত কৰাব পৰা আছিল।
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
গদাখন হাতত লৈ, ক্ৰোধে সংক্রুদ্ধ ৰাক্ষসপুঙ্গৱ মত্ত, যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠি, বানৰসকলৰ ওপৰত সোজাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
তেতিয়া বলৱান বানৰ ঋষভ উছলি উঠি, ৰাৱণৰ অনুজ মত্তানীকক ওচৰ চাপি গৈ, তেওঁৰ সন্মুখত দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
পৰ্বতৰ দৰে সন্মুখত থিয় বানৰটোক দেখি, ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসে বজ্ৰসদৃশ গদাৰে তাৰ বুকুত আঘাত কৰিলে।
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
সেই গদাৰ আঘাতত বানৰশ্ৰেষ্ঠ ঋষভৰ বুকু ফাটি গ’ল; তীব্ৰভাৱে কঁপি উঠি, তেওঁৰ পৰা বহুত ৰক্ত স্ৰাৱ হ’ল।
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত বানৰশ্ৰেষ্ঠ ঋষভে পুনৰ সংজ্ঞা লাভ কৰিলে; ক্ৰুদ্ধ হৈ, কঁপা ওঁঠেৰে, তেওঁ মহাপাৰ্শ্বৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে।
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
বেগৱান আৰু বলৱান বানৰবীৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, শৈলসদৃশ ৰূপধাৰী, তেওঁ সেই ৰাক্ষসৰ ওপৰত ধাৱমান হৈ; মুষ্টি কঁচাই, সহসা তাৰ দুবাহুৰ মাজত প্ৰবল আঘাত কৰিলে।
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
মূল কাটা গছৰ দৰে সি ভূমিত পৰি গ’ল, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ৰক্তে সিক্ত; তাৰ পাছত তৎক্ষণাৎ যমদণ্ড সদৃশ ভয়ংকৰ গদা ধৰি জোৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
একমুহূর্ত দেৱশত্ৰু যেন প্ৰাণহীন হৈ পৰি আছিল; তাৰ পাছত হঠাৎ আত্মা পুনৰ স্থিৰ কৰি—সন্ধ্যাৰ মেঘসম বৰ্ণে—উঠি জলৰাজৰ পুত্ৰ (ঋষভ)ক আঘাত কৰিলে।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
ঋষভ মূৰ্ছিত হৈ ভূমিত পৰি গ’ল; কিছুক্ষণ পাছত উঠি পুনৰ সজ্ঞা লাভ কৰি, সেই গদাখনেই—মহাপৰ্বতৰ শিলাখণ্ড সদৃশ—ঘূৰাই যুদ্ধক্ষেত্ৰত শত্রুক আঘাত কৰিলে।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
সেই ক্ৰোধোন্মত্ত দেহৰ ওচৰ চাপি—যি দেৱতা, যজ্ঞ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ শত্রু—ঋষভে তাৰ বক্ষ বিদীৰ্ণ কৰিলে; আৰু প্ৰচুৰ ৰক্ত ওলাই আহিল, যেন পৰ্বতৰাজৰ পৰা ধাতুমিশ্ৰিত জলধাৰা বয়।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
মহাত্মা যোদ্ধাৰ গদাৰ ফালে ঋষভে বেগেৰে ধাৱি গৈ, সেই ভয়ংকৰ গদাখন ধৰি পুনঃপুনঃ ঘূৰাই, ৰণৰ অগ্ৰভাগত মত্তানীক মহাত্মাক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
নিজ গদাৰ আঘাততে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ, দাঁত আৰু চকু বিদীৰ্ণ হোৱা মত্তা তেতিয়া ঢলি পৰিল—বজ্ৰাঘাতে আঘাতপ্ৰাপ্ত পৰ্বতৰ দৰে।
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
চকু বিদীৰ্ণ, শক্তি নিঃশেষ, আয়ু অন্ত হোৱা অৱস্থাত ভূমিত পৰি থকা সেই ৰাক্ষসক দেখি, ৰাক্ষসসেনা ভাঙি পলাই গ’ল।
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা নিহত হোৱাত, সাগৰসদৃশ সেই নৈৰৃতসেনা অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি, কেৱল প্ৰাণ ৰক্ষাৰ তাগিদে ধাৱি গ’ল—সীমা ভাঙি উথলি উঠা সাগৰৰ দৰে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.