Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাৱণে লংকাত হনুমানৰ কৰ্মৰ ভয়ংকৰ পৰিণাম বিচাৰে—শত্ৰুৰ অনুপ্ৰৱেশ, বহু প্ৰধান ৰাক্ষসৰ বধ, আৰু সীতাৰ সফল দৰ্শন। লাজ/হ্ৰী-ৰ এক দুৰ্লভ অনুভৱেৰে মূৰ নত কৰি ৰাক্ষস-ৰাজা সমূহৰ সৈতে পৰামৰ্শলৈ মুখ ঘুৰায় আৰু স্পষ্টকৈ কয় যে বিজয় মন্ত্ৰ-মূল, অৰ্থাৎ সু-বিচাৰিত উপদেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। তাৰ পাছত তেওঁ কৰ্তৃত্ব আৰু উপদেশৰ গুণক তিনিভাগত—উত্তম, মধ্যম, অধম—বিভাজন কৰে, আৰু যোগ্যতাক পৰামৰ্শ-শৃঙ্খলা আৰু দৈৱ (উচ্চ নৈতিক বিধান)ত আস্থাৰ সৈতে জড়িত কৰে। উত্তম ব্যক্তি সক্ষম মন্ত্ৰী-মিত্ৰৰ সৈতে আলোচনা কৰি দৈৱত বিশ্বাস ৰাখি আগবাঢ়ে; মধ্যম একলাই কৰ্ম কৰে; অধম গুণ-দোষ নেদেখি অহংকাৰত “মই কৰিম” বুলি দৈৱক ত্যাগ কৰে। ৰাজনীতি-তত্ত্বৰ ৰূপত তেওঁ পৰামৰ্শকো স্তৰভেদে মূল্যায়ন কৰে: শাস্ত্ৰ-সম্মত একমত সৰ্বোত্তম; ভিন্ন মতৰ পাছত গঢ় লোৱা ঐকমত্য মধ্যম; আৰু একতা-বিহীন হঠী দলাদলি-ভাষণ নিন্দনীয়। শেষত তৎক্ষণাৎ সংকট—সহস্ৰ বীৰ বানৰেৰে বেষ্টিত ৰাম লংকা অৱৰোধ কৰিবলৈ আগবাঢ়িছে—আৰু ৰাৱণে নগৰ আৰু সেনা দুয়োৰে হিতকাৰী পৰিকল্পনা বিচাৰে।
Shlokas
Verse 1
लङ्कायांतुकृतंकर्मघोरंदृष्टवाभयावहम् ।राक्षसेन्द्रोहनुमताशक्रेणेवमहात्मना ।।6.6.1।।अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान्ह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखः ।
লংকাত মহাত্মা হনুমানে শক্ৰৰ দৰে পৰাক্ৰমে কৰা ভয়ংকৰ, ভয়াবহ কৰ্ম দেখি ৰাক্ষসেন্দ্ৰে অলপ লাজেৰে মূৰ নোৱাই সকলো ৰাক্ষসক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 2
धर्षिताचप्रविष्टाचलङ्कादुष्प्रसहापुरी ।।6.6.2।।तेनवानरमात्रेणदृष्टासीताचजानकी ।
দুৰ্প্ৰবেশ্য লংকাপুৰীও সেই একমাত্ৰ বানৰে ধর্ষিত কৰি প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু জনকনন্দিনী সীতাকো সি দৰ্শন কৰিলে।
Verse 3
प्रासादोधर्षितश्चैत्यःप्रवराराक्षसाहताः ।।6.6.3।।आविलाचपुरीलङ्कासर्वाहनुमताकृता ।
প্ৰাসাদ আৰু চৈত্য ধর্ষিত হ’ল; প্ৰৱৰ ৰাক্ষসসকল হত হ’ল; আৰু সমগ্ৰ লংকাপুৰী হনুমানে ব্যাকুল কৰি তুলিলে।
Verse 4
किंकरिष्यामिभद्रंवोकिंवायुक्तमनन्तरम् ।।6.6.4।।उच्यतांनस्समर्थंयत्कृतंचसुकृतंभवेत् ।
ভদ্ৰজনসকল, এতিয়া মই কি কৰিম? এতিয়া তৎক্ষণাৎ যি পথ যুক্তিযুক্ত, সেয়া কোনটো? আমাক কওক—যি সত্যই সমৰ্থ, আৰু যি কৰিলে সুকৃত আৰু হিতকৰ হয়।
Verse 5
मन्त्रमूलंचविजयंप्रवदन्तिमनस्विनः ।।6.6.5।।तस्मद्वैरोचयेमन्त्रंरामंप्रतिमहाबलाः ।
মনস্বী জ্ঞানীসকলে কয় যে বিজয়ৰ মূল মন্ত্ৰণা; সেয়ে, হে মহাবলীসকল, ৰামৰ সন্মুখীন হ’বলৈ মই পৰামৰ্শ আৰু বিচাৰ-বিমৰ্শ কামনা কৰোঁ।
Verse 6
त्रिविधाःपुरुषालोकेउत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.6।।तेषांतुसमवेतानांगुणदोषौवदाम्यहम् ।
এই জগতত পুৰুষ তিনিধৰণ—উত্তম, মধ্যম আৰু অধম; সিহঁতে সভাত সমবেত হ’লে, তেঁওলোকৰ গুণ-দোষ মই ক’ম।
Verse 7
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
হিতসংশ্লিষ্ট, মন্ত্ৰ-নিৰ্ণয়ত সমৰ্থ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে, একে উদ্দেশ্যৰ মিত্ৰ আৰু বান্ধৱসকলৰ সৈতে মিলি, যি কোনো কাৰ্য আৰম্ভ কৰাৰ আগতে বিচাৰ-বিমৰ্শ কৰে আৰু তাৰ পাছত দৈৱক মানি যত্ন কৰে—তাকেই পুৰুষোত্তম বোলা হয়।
Verse 8
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
হিতসংশ্লিষ্ট, মন্ত্ৰ-নিৰ্ণয়ত সমৰ্থ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে, একে উদ্দেশ্যৰ মিত্ৰ আৰু বান্ধৱসকলৰ সৈতে মিলি, যি কোনো কাৰ্য আৰম্ভ কৰাৰ আগতে বিচাৰ-বিমৰ্শ কৰে আৰু তাৰ পাছত দৈৱক মানি যত্ন কৰে—তাকেই পুৰুষোত্তম বোলা হয়।
Verse 9
कोऽर्थंविमृशेदेकोधर्मेप्रकुरुतेमनः ।।6.6.9।।कःकार्याणिकुरुतेतमाहुर्मध्यमंनरम् ।
যি একাই লক্ষ্যৰ বিষয়ে বিচাৰ কৰে, ধৰ্মৰ কথা নিজৰ মনতেই ভাবি লয়, আৰু কাম-কাজো একাই সম্পন্ন কৰে—তেনে মানুহক ‘মধ্যম’ নৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
गुणदोषौवनिशिचत्य त्यक्त्यादैवव्यपाश्रयम् ।।6.6.10।।करिष्यामीतियःकार्यमुपेक्षेत्सनराधमः ।
গুণ-দোষ বিচাৰ নকৰাকৈ আৰু দেৱ-আশ্ৰয় ত্যাগ কৰি ‘মই একাই কৰিম’ বুলি ভাবি যি কাৰ্যত নামি পৰে, সি নৰাধম।
Verse 11
यथेमेपुरुषानित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.11।।वंमन्त्राऽहिविज्ञेयाउत्तमाधममध्यमः ।
যেনেকৈ মানুহ সদায় উত্তম, মধ্যম আৰু অধম—এই তিন প্ৰকাৰ, তেনেকৈ মন্ত্ৰ (পৰামৰ্শ)ও উত্তম, মধ্যম আৰু অধম—এইদৰে ত্ৰিবিধ বুলি জানিব লাগে।
Verse 12
ऐकमत्यमुपागम्यशास्त्रदृष्टेनचक्षुषा ।।6.6.12।।मन्त्रिणोयत्रनिरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ।
শাস্ত্ৰদৃষ্টিৰে চাই মন্ত্ৰীসকলে একমত হৈ য’ত দৃঢ়ভাৱে নিৰত থাকে, সেই পৰামৰ্শকেই উত্তম মন্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
बह्व्योऽपिमतीर्गत्वामन्त्रिणामर्थनिर्णये ।।6.6.13।।पुनर्यत्रैकतांप्राप्तस्समन्त्रोमध्यमस्स्मृतः ।
অৰ্থ-নিৰ্ণয়ত মন্ত্ৰীসকলে বহু মতলৈ গৈও পাছত য’ত একমতত উপনীত হয়—সেই পৰামৰ্শক মধ্যম বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 14
अन्योन्यमतिमास्थाययत्रसम्प्रतिभाष्यते ।।6.6.14।।नचैकमत्येश्रेयोऽस्तिमन्त्रस्सोऽधमउच्यत ।
য’ত প্ৰত্যেকে নিজৰ মত আঁকোৱালি ধৰি, পৰস্পৰে কেৱল আত্মতৃপ্তিৰ বাবে প্ৰতিউত্তৰ দিয়ে, আৰু একমতত কোনো শ্ৰেয় ন ঘটে—সেই পৰামৰ্শ অধম বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
तस्मात्सुमन्त्रितंसाधुभवन्तोमतिसत्तमा: ।।6.6.15।।कार्यंसम्प्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यंमतंमम ।
সেয়ে, হে মতিশ্ৰেষ্ঠসকল, আপোনালোকে ভালদৰে আৰু যথাযথভাৱে মন্ত্ৰণা কৰি কাৰ্যৰ সিদ্ধান্ত লওক—এইয়াই মোৰ বিচাৰিত মত।
Verse 16
वानराणांहिधीराणांसहस्रैःपरिवारितः ।।6.6.16।।रामोऽभ्येतिपुरीलङ्कामस्माकमुपरोधकः ।
সহস্ৰ ধীৰ বানৰসকলে পৰিবেষ্টিত ৰাম আমাৰ ওপৰত উপৰোধ কৰিবলৈ লংকা-পুৰীৰ দিশে আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 18
समुद्रमुच्छोषयतिवीर्येणान्यत्करोतिवा ।।6.6.18।।अस्मिन्नेवंगतेकार्येविरुद्धेवानरैस्सह ।हितंपुरेचसैन्येचसर्वसम्मन्त्रयतांमम ।।6.6.19।।
সি নিজৰ পৰাক্ৰমে সাগৰো শুকুৱাই পেলাব পাৰে—অথবা আন কোনো অদ্ভুত কাৰ্য সাধন কৰিব পাৰে। এতিয়া অৱস্থা এনেকুৱা হৈছে যে বানৰসকল আমাৰ বিৰোধী; সেয়ে নগৰ আৰু সেনা—উভয়ৰ হিতৰ বাবে যি সকলো উপকাৰী, সেই বিষয়ে মোৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ মন্ত্রণা কৰি উপদেশ দিয়া।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa confronts a leadership crisis after Hanumān’s successful incursion and must choose between impulsive reaction and disciplined consultation; the sarga frames ethical action as evaluating guṇa-doṣa (merits and faults) and avoiding ego-driven decisions made without daiva-oriented restraint.
The chapter teaches that effective power is inseparable from wise counsel: unanimity grounded in śāstra yields the best outcomes, while factional stubbornness degrades decision-making; additionally, action undertaken with consultation and daiva-vyapāśraya is ranked superior to solitary or self-willed conduct.
Laṅkā (as a fortified capital and civic space) is central, and the समुद्र (ocean) is invoked as a strategic boundary that Rāma may overcome by extraordinary means, underscoring the siege geography and the cultural imagination of superhuman war-capability.