Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ইন্দ্ৰজিতৰ অন্তৰ্ধান (অন্তর্ধান) আৰু অবিৰত বাণবৃষ্টিৰে যুদ্ধৰ গতি হঠাতে উলটি যায়। ৰামে ইন্দ্ৰজিত ক’ত আছে জানিবলৈ দহজন বানৰ নায়কক বিভিন্ন দিশে অনুসন্ধানলৈ পঠিয়ায়। বানৰসকলে উপড়াই অনা গছক অস্ত্ৰ কৰি আকাশলৈ উৰি উঠে, কিন্তু ইন্দ্ৰজিতৰ ক্ষিপ্ৰ, নিপুণ বাণে তেওঁলোকক ৰোধ কৰে; অন্ধকাৰ আৰু গোপনতাৰ বাবে আক্রমণকাৰীক দেখা নাযায়—মেঘে ঢকা সূৰ্যৰ দৰে। গোপনে থাকিয়েই ইন্দ্ৰজিতে ৰাম-লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰি কয় যে যুদ্ধত ইন্দ্ৰও তাক চিনিব নোৱাৰে, আৰু তেওঁলোকক যমলোকলৈ পঠিয়াব বুলি সংকল্প প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত বিভিন্ন ধৰণৰ অগ্ৰভাগযুক্ত বাণ আৰু সৰ্পসদৃশ অস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিক প্ৰহাৰে মর্মস্থানত বাণ গাঁথি দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ আৰু ক্লান্ত কৰি তোলে, ইমান তীব্ৰতাৰে যে প্ৰত্যুত্তৰ দিব নোৱাৰে। প্ৰথমে ৰাম ভূমিত পতিত হয়; ৰামক পতিত দেখি লক্ষ্মণো শোকত ভাঙি পৰে। বানৰসকল শোকাকুল হৈ দুয়ো ৰাজকুমাৰৰ চাৰিওফালে গোট খায়। গ্ৰন্থই দেহত বাণৰ সম্পূৰ্ণ আচ্ছাদন বৰ্ণনা কৰে—এটা আঙুল পৰিমাণ ঠাইও অনাহত নাথাকে—যাৰ মাজেৰে ছল-যুদ্ধৰ নৈতিক গম্ভীৰতা, নাজুকতা আৰু সহনশীলতাৰ ওপৰত ধ্যান উদ্ভাসিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ।।6.45.1।।
তাৰ গতি অনুসন্ধান কৰিবলৈ প্ৰতাপৱান ৰাজপুত্ৰ, অতিবল ৰামে দহজন বানৰ-যূথপতিক খবৰ ল’বলৈ পঠিয়ালে।
Verse 2
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
পৰন্তপ শ্ৰীৰামে আদেশ দিলে—সুষেণৰ দুজন দায়াদ, প্লৱগশ্ৰেষ্ঠ নীল, বালিপুত্ৰ অঙ্গদ, বেগৱান শৰভ, লগতে বিনত, জাম্বৱান, মহাবলী সানুপ্ৰস্থ, আৰু ঋষভ তথা ঋষভস্কন্ধ—এই সকলোকে (সজ্জ হ’বলৈ) নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 3
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
শত্ৰু-সন্তাপক শ্ৰীৰামে সুষেণৰ দুজন দায়াদ, প্লৱগশ্ৰেষ্ঠ নীল, বালিপুত্ৰ অংগদ, দ্ৰুত শৰভ, বিনত, জাম্বৱান, মহাবলী সানুপ্ৰস্থ, আৰু ঋষভ তথা ঋষভস্কন্ধক আদেশ দিলে।
Verse 4
तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ।।6.45.4।।
সেই হৰ্ষিত বানৰসকলে ভয়ংকৰ গছ-গছনি উঠাই, সকলোৱে আকাশত জঁপিয়াই উঠিল আৰু দশ দিশ বিচাৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ।।6.45.5।।
পৰমাস্ত্ৰবিদ ৰাৱণিয়ে অধিক বেগৱান বাণেৰে সেই বেগৱন্ত বানৰসকলৰ ধাৱনৰ বেগ ৰোধ কৰিলে।
Verse 6
तंभीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ।।6.45.6।।
ভয়তে দৌৰি দহো দিশে তাক বিচাৰি ফুৰা বানৰ যোদ্ধাসকল—নাৰাচ বাণে ক্ষত-বিক্ষত দেহধাৰী—অন্ধকাৰত তাক দেখা নাপালে; যেন মেঘে আৱৃত সূৰ্য।
Verse 7
रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ।।6.45.7।।
সমৰত বিজয়ী ৰাৱণিয়ে ৰাম-লক্ষ্মণৰ দেহত সৰ্বদেহভেদী শৰসমূহক পুনঃপুনঃ অতি বেগে গাঁথি দিলে।
Verse 8
निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरतांगतैः ।।6.45.8।।
ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে সৰ্পৰূপ ধৰা শৰসমূহে বীৰ ৰাম-লক্ষ্মণ—উভয়কে—সৰ্বাঙ্গে নিৰন্তৰ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 9
तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरंबहु ।तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.45.9।।
তেওঁলোকৰ ক্ষত-মাৰ্গেৰে বহুত ৰক্ত সুৰসুৰাই ব’লে; তথাপি সেই দুয়ো ভ্ৰাতা পুষ্পিত কিঞ্চুক গছৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 10
ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।6.45.10।।
তাৰ পিছত ৰাৱণি—চকুৰ কোণ ৰক্তিম, ভাঙি-কুটোৱা অঞ্জনৰ ঢেৰ সদৃশ শ্যাম—অন্তৰ্ধান হৈ দুয়ো ভ্ৰাতাক এই বাক্য ক’লে।
Verse 11
युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिंपुनर्युवाम् ।।6.45.11।।
মই যুঁজত অদৃশ্য হৈ থাকোঁতে ত্ৰিদশেশ্বৰ শক্ৰেও মোক দেখা বা ওচৰ পাব নোৱাৰে; তেন্তে তোমালোক দুজনৰ কথা ক’তেই বা?
Verse 12
प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ।।6.45.12।।
হে ৰাঘৱদ্বয়, কঙ্কপক্ষযুক্ত শৰজালে তোমালোক আৱৃত হৈছা; এতিয়া ৰোষে আচ্ছন্ন মন লৈ মই তোমালোকক যমসদনলৈ নি যাম।
Verse 13
एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ।।6.45.13।।
এনেদৰে কৈ ধৰ্মজ্ঞানী ভ্ৰাতৃদ্বয় ৰাম-লক্ষ্মণক সি তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ কৰিলে; হৰ্ষে উল্লসিত হৈ উচ্চ নিনাদ কৰিলে।
Verse 14
भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलंधनुः ।भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ।।6.45.14।।
ভাঙি-কুটোৱা অঞ্জনৰ ঢেৰ যেন শ্যাম হৈ, সি বিশাল ধনু টানি মহাযুদ্ধত পুনঃ পুনঃ ঘোৰ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 15
ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ।।6.45.15।।
তাৰ পাছত মর্মজ্ঞানী সেই বীৰে ৰাম-লক্ষ্মণৰ মর্মস্থানত নিশিত শৰ গাঁথি দিলে আৰু মূহুৰ্মূহুৰ গর্জন কৰিলে।
Verse 16
बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ।।6.45.16।।
ৰণৰ অগ্ৰভাগত, শৰবৃষ্টিৰ শব্দে নিমেষমাত্ৰতে সেই দুয়ো বদ্ধ হ’ল; চকু পিৰিকিয়াৰ সময়তেও প্ৰত্যাঘাত কৰিবলৈ সক্ষম নহ’ল।
Verse 17
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
তাৰ পাছত, সৰ্বাঙ্গে বিদ্ধ আৰু শৰশল্যে আচ্ছাদিত সেই দুয়ো, ৰজ্জু মুকলি হ’লে মহেন্দ্ৰৰ ধ্বজ যেন কঁপি উঠে তেনেদৰে প্ৰবলকৈ কঁপিল; মর্মভেদৰ যন্ত্ৰণাত কাতৰ হৈ, মহাধনুৰ্ধৰ জগৎপতি দুয়ো পৃথিৱীত লুটাই পৰিল।
Verse 18
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
মর্মভেদৰ আঘাতে পীড়িত সেই দুয়ো মহাবীৰ মহাধনুৰ্ধৰ—জগতৰ অধিপতি—ডগমগাই অৱশেষে পৃথিৱীত পৰি গ’ল।
Verse 19
तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ।।6.45.19।।
তাত সেই দুয়ো বীৰ বীৰশয্যাত শুই পৰিল, ৰক্তে সিক্ত; শৰৰে সৰ্বাঙ্গ বেষ্টিত, গভীৰ ব্যথা আৰু পৰম পীড়াত কাতৰ হ’ল।
Verse 20
नह्यविद्धंतयोर्गात्रेबभूवाङ्गुळमन्तरम् ।नानिर्भिन्नंनचास्तब्दमाकराग्रादजिह्मगैः ।।6.45.20।।
তেওঁলোকৰ দেহত আঙুলিমাত্ৰো ঠাই অবিদ্ধ হৈ নাথাকিল; মূৰৰ পৰা ভৰিলৈকে সোজাকৈ উৰা শৰে ক’তো অখণ্ড বা অচল ঠাই এৰি নাছিল।
Verse 21
तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रंजलंप्रस्रवणाविव ।।6.45.21।।
ইচ্ছামতে ৰূপ ধৰা সেই ক্ৰূৰ ৰাক্ষসৰ আঘাতত, সেই দুজনৰ পৰা তীব্ৰ ৰক্তধাৰা ওলাই আহিল—যেন দুটা প্ৰস্ৰৱণৰ পৰা জল ধুমুহাই বেগেৰে ফুটি ওলায়।
Verse 22
पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ।।6.45.22।।
মৰ্মস্থানত তীক্ষ্ণ শৰে বিদ্ধ হৈ ৰাম প্ৰথমে পতিত হ’ল; ক্ৰোধে ইন্দ্ৰজিতে নিক্ষেপ কৰা সেই শৰসমূহেই পূৰ্বে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)কো সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাজিত কৰিছিল।
Verse 23
रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।।6.45.23।।विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
সোনালী পুঙ্খযুক্ত, উজ্জ্বল অগ্ৰযুক্ত, অতি বেগী আৰু অধোগামী শৰে—নাৰাচ, অৰ্ধনাৰাচ, ভল্ল, অঞ্জলিক; লগতে বৎসদন্ত, সিংহদংশ্ট্ৰ আৰু ক্ষুৰাকৃতি শস্ত্ৰেৰেো সি তেওঁলোকক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 24
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ।।6.45.24।।भिन्नमुष्टिपरीणाहंत्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
সেই বীৰে জ্যা ঢিলা হোৱা নিজৰ ধনুখন হাতত লৈ বীৰশয্যাত শয়ন কৰিলে—সোনালী অলংকাৰে ভূষিত, মুঠিৰ ওচৰত ডাঠ আৰু তিনিঠাইত বেঁকা সেই কাৰ্মুক।
Verse 25
बाणपातान्तरेरामंपतितंपुरुषर्षभम् ।।6.45.25।।सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
বাণৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামক ভূমিত পতিত হোৱা দেখি, তাত লক্ষ্মণ নিজ জীৱনৰ প্ৰতিও নিৰাশ হৈ পৰিল।
Verse 26
रामंकमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ।।6.45.26।।शुशोचभ्रातरंदृष्टवापतितंधरणीतले ।
কমলপত্ৰ-নয়ন শ্ৰীৰামক শৰৰ বন্ধনত ক্ষতবিক্ষত হৈ ধৰণীতলে পতিত হোৱা ভাতৃক দেখি লক্ষ্মণ গভীৰ শোকত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 27
हरयश्चापितंदृष्टवासन्तापंपरमंगताः ।।6.45.27।।शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
তাক এইদৰে দেখি বানৰসকলেও পৰম সন্তাপত পৰিল; শোকাকুল হৈ তেওঁলোকে ভয়ংকৰকৈ ক্ৰন্দন কৰিলে, চকু অশ্ৰুপূৰ্ণ হৈ উঠিল।
Verse 28
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमंचजग्मुः ।।6.45.28।।
বদ্ধ হৈ ভূমিত পতিত হৈ শয়ন কৰি থকা সেই দুজন বীৰক ঘেৰাও কৰি বানৰসকলে চাৰিওফালে থিয় হৈ থাকিল। বায়ুপুত্ৰ হনুমানৰ নেতৃত্বত সকলোৱে একত্ৰিত হৈ গভীৰ শোকত আচ্ছন্ন হৈ পৰম বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Indrajit’s use of concealment and massed missile tactics to disable opponents who cannot visually target him, raising an epic-level tension between kṣātra valor (face-to-face combat ideals) and victory through deceptive or asymmetric means.
The sarga underscores that power without moral transparency can create temporary dominance, yet it also highlights the fragility of embodied heroes and the necessity of steadfast allies; dharma is tested not only by intent but by method, especially when visibility, truth, and agency are impaired.
The setting is the Laṅkā warfront (battlefield/raṇa-mūrdhan) framed by cultural-theological references rather than place names: Yama’s abode as a death-horizon, Indra/Mahendra as a benchmark of divine perception, and the banner-simile that encodes royal-military iconography.