Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১০৭ত ৰাম যুদ্ধক্ষেত্ৰত অৱস্থিত; সংঘাতৰ তীব্ৰতাত তেওঁ ক্ষণিকভাৱে ভারাক্ৰান্ত অনুভৱ কৰে, আৰু সন্মুখত ৰাৱণ সাজু হৈ থিয় থাকে। সেই সময়ত ঋষি অগস্ত্য দেৱসমূহৰ সৈতে উপস্থিত হৈ নিৰ্ণায়ক সংঘৰ্ষ সাক্ষী হয় আৰু ৰামক “গুহ্যং সনাতনম” — আদিত্যহৃদয় স্তোত্ৰ — উপদেশ দিয়ে। উপদেশত সূৰ্য/আদিত্যক বিশ্ব-নিয়ন্তা আৰু অন্তৰ্নিহিত তত্ত্ব বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, যিয়ে দেৱতা, প্ৰাণী আৰু যজ্ঞ-ধৰ্মক ধাৰণ কৰে—সৃষ্টিকৰ্তা আৰু সংহাৰক, অন্ধকাৰ আৰু শীত নাশক, জ্যোতিসমূহৰ অধিপতি, আৰু বৈদিক কৰ্মৰ উৎস তথা ফল। অগস্ত্য একাগ্ৰ উপাসনা আৰু দিনে তিনিবাৰ পাঠৰ বিধান দিয়ে, যাৰ দ্বাৰা শোক ক্ষয় হয়, উদ্বেগ দূৰ হয় আৰু বিজয় লাভ হয়। ৰাম আচমন কৰি আদিত্য ধ্যান কৰে, স্তোত্ৰ জপ কৰে, আৰু মনত স্পষ্টতা আৰু আনন্দ পুনৰ লাভ কৰে। তাৰপিছত ধনু ধৰি নব দৃঢ়তাৰে ৰাৱণ-বধৰ উদ্দেশ্যে আগবাঢ়ে। সৰ্গৰ অন্তত সূৰ্যদেৱৰ অনুমোদন আৰু তৎকাল সাফল্যৰ সংকেতসহ যুদ্ধত নিকট বিজয়ৰ আভাস দিয়া হয়।
Shlokas
Verse 1
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
তাৰ পিছত যুঁজত ক্লান্ত হৈ সমৰৰ মাজত চিন্তাত স্থিৰ হৈ থকা ৰামক আৰু সন্মুখত যুঁজৰ বাবে সাজু হৈ থকা ৰাৱণক দেখি, দেৱতাসকলৰ সৈতে ভগৱান ঋষি অগস্ত্য ৰণ চাবলৈ আহিল; ওচৰলৈ গৈ ৰামক ক’লে।
Verse 2
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
তেতিয়া যুদ্ধত পৰিশ্ৰান্ত হৈ সমৰৰ মাজত চিন্তামগ্ন হৈ থকা ৰামক আৰু সন্মুখত যুদ্ধৰ বাবে সজ্জিত ৰাৱণক দেখি। দেৱতাসকলৰ সৈতে ৰণ দৰ্শন কৰিবলৈ অহা ভগৱান ঋষি অগস্ত্য ৰামৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে॥
Verse 3
राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे ।।6.107.3।।
হে মহাবাহু ৰাম! শুনা, বৎস, এই সনাতন গুহ্য উপদেশ; ইয়াৰ বলত তুমি সমৰত সকলো শত্রুক জয় কৰিবা।
Verse 4
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘আদিত্যহৃদয়’ নামৰ এই পুণ্য স্তোত্ৰে সকলো শত্রুৰ বিনাশ কৰে। ইয়াক নিত্য জপ কৰা; ই জয়প্ৰদ, অক্ষয় আৰু পৰম শিৱময় মহামঙ্গল। ই সৰ্বমঙ্গলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বপাপ-প্ৰণাশক, চিন্তা-শোক শমক আৰু আয়ু-বল বৃদ্ধি কৰা উত্তম।
Verse 5
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘আদিত্যহৃদয়’ নামৰ এই পুণ্য স্তোত্ৰে সকলো শত্রুৰ বিনাশ কৰে। ইয়াক নিত্য জপ কৰা; ই জয়প্ৰদ, অক্ষয় আৰু পৰম শিৱময় মহামঙ্গল। ই সৰ্বমঙ্গলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বপাপ-প্ৰণাশক, চিন্তা-শোক শমক আৰু আয়ু-বল বৃদ্ধি কৰা উত্তম।
Verse 6
रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम् ।।6.107.6।।
ৰশ্মিমন্ত, উদীয়মান, দেৱ-অসুৰে নমস্কৃত—সেই বিবস্বান ভাস্কৰ, ভুবনেশ্বৰ সূৰ্যদেৱক পূজা কৰা।
Verse 7
सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः ।।6.107.7।।
কাৰণ এই তেজস্বী আদিত্যই সৰ্ব দেৱতাৰ আত্মস্বৰূপ, ৰশ্মিৰ স্ৰষ্টা আৰু ধাৰক। নিজৰ প্ৰভাময় কিৰণদ্বাৰা তেওঁ দেৱ-অসুৰগণ আৰু সমগ্ৰ লোকসমূহক ৰক্ষা-পালন কৰে।
Verse 8
एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः ।।6.107.8।।
তেওঁৱেই ব্ৰহ্মা, তেওঁৱেই বিষ্ণু, তেওঁৱেই শিৱ; তেওঁৱেই স্কন্দ আৰু প্ৰজাপতি; তেওঁৱেই মহেন্দ্ৰ, ধনদ (কুবেৰ), স্বয়ং কাল; তেওঁৱেই যম, সোম আৰু জলাধিপতি বৰুণ।
Verse 9
पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः ।।6.107.9।।
তেওঁৱেই পিতৃগণ, বসু আৰু সাধ্য; তেওঁৱেই অশ্বিনী-কুমাৰ, মৰুত আৰু মনু; তেওঁৱেই বায়ু আৰু অগ্নি; তেওঁৱেই প্ৰজা আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰাণ; ঋতুকৰ্তা আৰু তেজোময় প্ৰভাকৰ।
Verse 10
आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः ।।6.107.10।।
তুমি আদিত্য, সবিতা, আকাশত গমন কৰা সূৰ্য; পুষা, কিৰণময় দীপ্তিমান; সোণৰ দৰে জ্যোতিৰ ভানু, হিৰণ্যৰেতা, দিন উদ্ভাসিত কৰা দিবাকৰ।
Verse 11
हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान् ।।6.107.11।।
হৰিত অশ্বযুক্ত, সহস্ৰ জ্বালাৰে দীপ্ত; সপ্ত অশ্বে আৰূঢ়, কিৰণসমৃদ্ধ মৰীচিমান্! তিমিৰ উন্মথনকাৰী শম্ভু—কল্যাণদাতা; ত্বষ্টা, মাৰ্তণ্ড আৰু দীপ্ত অংশুমান—তুমিয়েই।
Verse 12
हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः ।।6.107.12।।
তুমি হিৰণ্যগৰ্ভ; শিশিৰো আৰু তপনো একে সৈতে; তপন, ভাস্কৰ, ৰবি। অগ্নিগৰ্ভ, অদিতিৰ পুত্ৰ—আনন্দস্বৰূপ; শিশিৰ-নাশকো তুমিয়েই।
Verse 13
व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ।।6.107.13।।
তুমি ব্যোমনাথ, তমোভেদী; ঋগ্-যজুঃ-সামৰ পাৰগ। ঘন বৃষ্টি বৰ্ষণকাৰী, অপাংমিত্ৰ—জলৰ মিত্ৰ; আৰু বিন্ধ্য-বীথিত দ্ৰুতগামীও তুমিয়েই।
Verse 14
आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव: ।।6.107.14।।
তপ্ত মণ্ডলধাৰী তুমি; শত্রুৰ বাবে মৃত্যুৰূপ; পিঙ্গলবৰ্ণ, সৰ্বতাপন। কবি, বিশ্বব্যাপী, মহাতেজস্বী; ৰক্ত—প্ৰিয়; আৰু সৰ্বভৱৰ উদ্ভৱমূল তুমিয়েই।
Verse 15
नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते ।।6.107.15।।
নক্ষত্ৰ, গ্ৰহ আৰু তাৰাসকলৰ অধিপতি; বিশ্বভাবন—জগতৰ স্ৰষ্টা-পোষক। তেজস্বীসকলৰ মাজতো পৰম তেজস্বী; হে দ্বাদশাত্মন্, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 16
नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः ।।6.107.16।।
পূৰ্ব গিৰিৰ ওপৰত উদয় হোৱা তোমালৈ নমস্কাৰ; পশ্চিম গিৰিৰ ওপৰত অস্ত হোৱা তোমালৈ নমস্কাৰ। জ্যোতি-গণসমূহৰ অধিপতিলৈ নমস্কাৰ; দিনাধিপতিলৈ নমস্কাৰ॥
Verse 17
जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः ।।6.107.17।।
জয় দান কৰা আৰু জয়জন্মা মঙ্গল প্ৰদান কৰা তোমালৈ নমো নমঃ। হৰিত অশ্বযুক্ত তোমালৈ নমো নমঃ। সহস্ৰ কিৰণধাৰী আদিত্যলৈ নমো নমঃ॥
Verse 18
नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते ।।6.107.18।।
উগ্ৰ আৰু বীৰ তোমালৈ নমস্কাৰ; ‘সাৰংগ’ বুলি স্তৱিত তোমালৈ পুনঃপুনঃ নমো নমঃ। পদ্ম-প্ৰবোধকলৈ নমস্কাৰ; মাৰ্তাণ্ড সূৰ্য, তোমালৈ নমো’স্তু তে॥
Verse 19
ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः ।।6.107.19।।
ব্ৰহ্মা, ঈশান (শিৱ) আৰু অচ্যুত (বিষ্ণু)ৰো অধিপতি সেই প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ। আদিত্যসদৃশ বৰ্চসী সূৰ্যলৈ নমস্কাৰ; ভাস্বত, সৰ্বভক্ষক, ৰৌদ্ৰবপু তোমালৈ নমঃ॥
Verse 20
तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः ।।6.107.20।।
তমোঘ্ন, হিমঘ্ন, শত্রুঘ্ন, অমিতাত্মা দেৱলৈ নমস্কাৰ; কৃতঘ্নতাক দণ্ড দিয়া দেৱ, জ্যোতিসকলৰ পতিলৈ নমঃ।
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
তপ্ত সোনাৰ দৰে দীপ্তিমান, হৰি, বিশ্বকৰ্মা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; তমক সম্পূৰ্ণৰূপে নিঘ্ন কৰা, স্বয়ং ৰুচিৰূপ জ্যোতি, লোকসাক্ষীলৈ নমঃ।
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
তপ্ত সোনাৰ দৰে দীপ্তিমান, হৰি, বিশ্বকৰ্মা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; তমক সম্পূৰ্ণৰূপে নিঘ্ন কৰা, স্বয়ং ৰুচিৰূপ জ্যোতি, লোকসাক্ষীলৈ নমঃ।
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
এই প্ৰভুৱেই সঁচাকৈ ভূত-প্ৰাণীক নাশ কৰে, আৰু এই একেই তেওঁলোকক সৃষ্টি কৰে; এই একেই পান কৰায়, এই একেই দহায়, আৰু নিজৰ কিৰণৰে এই একেই বৰষুণ বৰ্ষায়।
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
এই প্ৰভুৱেই সঁচাকৈ ভূত-প্ৰাণীক নাশ কৰে, আৰু এই একেই তেওঁলোকক সৃষ্টি কৰে; এই একেই পান কৰায়, এই একেই দহায়, আৰু নিজৰ কিৰণৰে এই একেই বৰষুণ বৰ্ষায়।
Verse 23
एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम् ।।6.107.23।।
শুই থকা সকলৰ মাজতো এই একেই জাগ্ৰত থাকে, সৰ্বভূতৰ ভিতৰত সুপ্ৰতিষ্ঠিত; এই একেই অগ্নিহোত্ৰ কৰ্ম, আৰু অগ্নিহোত্ৰ কৰোঁতাসকলৰ লাভ কৰা ফলও এই একেই।
Verse 24
वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः ।।6.107.24।।
সেই একেই বেদ আৰু ক্ৰতু (যজ্ঞ); ক্ৰতুসকলৰ ফলও সেই একেই। সকলো লোকত যি যি কৰ্তব্য সম্পন্ন হয়, সিহঁতৰ ওপৰত পৰমপ্ৰভু সেই একেই।
Verse 25
एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव ।।6.107.25।।
হে ৰাঘৱ! আপদ, কষ্ট, কান্তাৰ আৰু ভয়ৰ সময়ত যি কোনো পুৰুষে তেওঁৰ কীৰ্তন-স্তৱ কৰে, সি কেতিয়াও নিৰাশাত নিমজ্জিত নহয়।
Verse 26
पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि ।।6.107.26।।
একাগ্ৰচিত্তে দেৱদেৱ, জগত্পতি সেইজনক পূজা কৰা। এই স্তোত্ৰ তিনিবাৰ জপ কৰিলে তুমি যুদ্ধত বিজয়ী হ’বা।
Verse 27
अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम् ।।6.107.27।।
হে মহাবাহো! এই ক্ষণতেই তুমি ৰাৱণক বধ কৰিবা। এইদৰে কৈ অগস্ত্য মুনিয়ে যিদৰে আহিছিল, তেনেদৰেই উভতি গ’ল।
Verse 28
एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान् ।।6.107.28।।
এই কথা শুনি মহাতেজস্বী ৰাঘৱ তেতিয়াই শোকমুক্ত হ’ল। অতি প্ৰসন্ন আৰু সংযতচিত্ত হৈ তেওঁ সেই উপদেশ দৃঢ়ভাৱে হৃদয়ত ধাৰণ কৰিলে (স্মৰণত স্থিৰ ৰ’ল)।
Verse 29
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
আদিত্যক দৃষ্টি কৰি স্তোত্ৰ জপ কৰি তেওঁ পৰম হর্ষ লাভ কৰিলে। ত্ৰিবাৰ আচমন কৰি শুচি হৈ, পৰাক্ৰমী ৰামে ধনু উঠালে। ৰাৱণক দেখি হৃষ্টচিত্তে যুদ্ধাৰ্থে আগবাঢ়িল আৰু মহৎ সৰ্বযত্নে তাৰ বধৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।
Verse 30
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
আদিত্যক দৃষ্টি কৰি স্তোত্ৰ জপ কৰি তেওঁ পৰম হর্ষ লাভ কৰিলে। ত্ৰিবাৰ আচমন কৰি শুচি হৈ, পৰাক্ৰমী ৰামে ধনু উঠালে। ৰাৱণক দেখি হৃষ্টচিত্তে যুদ্ধাৰ্থে আগবাঢ়িল আৰু মহৎ সৰ্বযত্নে তাৰ বধৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।
Verse 31
তেতিয়া সূৰ্যদেৱে ৰামক দেখি হৃদয়ত আনন্দিত হৈ মহা হর্ষে পৰিপূৰ্ণ হ’ল; আৰু নিশাচৰাধিপ ৰাৱণৰ বিনাশ নিশ্চিত বুলি জানি, সমবেত দেৱগণৰ মাজৰ পৰা বাণী উচ্চাৰিলে: “শীঘ্ৰ আগবাঢ়া!”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s re-centering before a decisive act of lethal force: Agastya directs him to employ disciplined worship (Aditya-hṛdaya) to remove grief and hesitation, aligning battlefield action with dharma rather than impulsive anger.
The upadeśa presents Āditya as both cosmic governor and inner witness: the same principle that sustains worlds and Vedic rites also stabilizes the warrior’s mind. Victory is framed as the fruit of clarity, devotion, and alignment with ṛta (order).
The scene is the Laṅkā battlefield (contextual war-ground), while the cultural landmarks are ritual-ethical: ācamana (purificatory sipping), agnihotra and Vedic sacrifice imagery, and the stotra tradition embodied by Aditya-hṛdaya.