Yuddha Kanda Sarga 29 - Valmiki Ramayana | Assamese | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2930 Verses

Sarga 29

शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp

युद्धकाण्ड

সৰ্গ ২৯ত ৰাজদৰবাৰৰ পৰা ৰণশিবিৰলৈ গোপনচৰ-নীতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ চক্ৰ প্ৰকাশ পায়। শুকৰ প্ৰতিবেদন শুনি—য’ত সমবেত বানৰসেনা আৰু শ্ৰী ৰামৰ মুখ্য সহায়সকলৰ বৰ্ণনা আছে: লক্ষ্মণক ৰামৰ ‘সোঁ হাত’, সুগ্ৰীৱ, অংগদ, হনুমান, জাম্বৱান আদি—ৰাৱণ অন্তৰে কঁপি উঠে, কিন্তু বাহিৰে ক্ৰোধে জ্বলি উঠে। যুদ্ধৰ আগতে শত্রুৰ প্ৰশংসা কৰাটো তেওঁ শুক আৰু সাৰণৰ মন্ত্রীধৰ্ম, ৰাজনীতি আৰু আনুগত্যৰ ব্যৰ্থতা বুলি ধিক্কাৰ দিয়ে। দণ্ডৰ ভাবুকি দিলেও, পূৰ্বসেৱা স্মৰণ কৰি তেওঁ তেওঁলোকক বধ নকৰি কেৱল বিদায় দিয়ে। তাৰ পাছত ৰাৱণে মহোদৰক আদেশ দিয়ে যে দক্ষ চৰসমূহ আহ্বান কৰা হওক আৰু ৰামৰ উদ্দেশ্য, দৈনন্দিন আচৰণ আৰু অন্তৰংগ মণ্ডল পৰীক্ষা কৰা হওক। শাৰ্দূলৰ নেতৃত্বত চৰসকলে ছদ্মবেশে সুৱেল অঞ্চললৈ যায়, কিন্তু ধৰ্মাত্মা বিভীষণে তেওঁলোকক চিনে আৰু শাৰ্দূল ধৰা পৰে। বানৰসকলে বধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে, কিন্তু শ্ৰী ৰামৰ কৰুণাই বাধা দিয়ে; শাৰ্দূলসহ সকলোকে মুক্তি দিয়া হয়। আতংকিত আৰু অপমানিত হৈ তেওঁলোকে লংকালৈ উভতি গৈ সুৱেলৰ ওচৰত স্থিত ভয়ংকৰ সেনাবলৰ কথা দশগ্ৰীৱক জনায়; এই ৰণনৈতিক মূল্যায়নে সৰ্গৰ সমাপ্তি ঘটে।

Shlokas

Verse 1

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।

শুকে জনোৱা বৃত্তান্ত শুনি আৰু সেই হৰিযূথপসকলক দেখি—ৰামৰ ওচৰত থিয় থকা নিজৰ ভ্ৰাতা বিভীষণক, মহাবীৰ্য লক্ষ্মণক (ৰামৰ দক্ষিণ ভুজ সদৃশ), ভীমবিক্ৰম সৰ্ববানৰরাজ সুগ্ৰীৱক, বলৱান অংগদক (বজ্ৰহস্ত ইন্দ্ৰৰ পুত্ৰ বালীৰ পুত্ৰক), বিক্ৰান্ত হনুমানক, দুৰ্জয় জাম্বৱন্তক, লগতে সুষেণ, কুমুদ, নীল, নল—প্লৱগশ্ৰেষ্ঠক, গজ, গৱাক্ষ, শৰভ, মৈন্দ আৰু দ্বিবিদকো দেখি—ৰাৱণৰ হৃদয় কিঞ্চিৎ বিচলিত হ’ল আৰু ক্ৰোধ জাগিল; কথাৰ অন্তত শুক আৰু সাৰণ—সেই দুজন বীৰ দূতক তেওঁ ভৰ্ত্সনা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 2

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

“ইয়াৰ পৰা গৈ ৰামৰ দৃঢ় সংকল্প পৰীক্ষা কৰা; আৰু তেওঁৰ নিকটৱৰ্তীসকল—মন্ত্ৰীসকল আৰু প্ৰীতিবশতঃ তেওঁৰ সৈতে মিলিত হোৱা মিত্ৰ-সহায়কসকলকো অনুসন্ধান কৰা।”

Verse 3

তাৰ পাছত বাহিৰত সদায় বিচৰণ কৰা নিশাচৰ চাৰসকলে দশগ্ৰীৱ ৰাৱণৰ সন্মুখলৈ আহি, সুৱেল পৰ্বতৰ ওচৰত শিবিৰ পাতি থকা ভীমবল মহাসেনাৰ সংবাদ জনালে।

Verse 4

তেওঁ সুষেণ, কুমুদ, নীল আৰু নল—প্লৱগগণৰ বৃষভসম বীৰ—তথা গজ, গৱাক্ষ, শৰভ, মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদকো দৰ্শন কৰিলে।

Verse 5

হৃদয় কিছুটা বিচলিত আৰু নৱজাগ্ৰত ক্ৰোধে দগ্ধ ৰাৱণ, কথাৰ অন্তত সেই দুজন বীৰ দূত—শুক আৰু সাৰণ—ক ভৰ্ত্সনা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 6

अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।

অধোমুখ হৈ প্ৰণতভাৱে থিয় থকা শুক-সাৰণক, ক্ৰোধে গদ্গদ কণ্ঠে ৰাৱণে সংৰব্ধ আৰু কঠোৰ বাক্য ক’লে।

Verse 7

नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।

সেই ক’লে: “প্ৰভুৰ অনুগ্ৰহে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা সচিবসকলৰ পক্ষে, নিগ্ৰহ আৰু প্ৰগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম ৰজাক অপ্ৰিয় বাক্য কোৱা উচিত নহয়।”

Verse 8

रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।

“প্ৰতিকূল শত্রু ৰিপুসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধাৰ্থে আগবাঢ়োঁতে, এনে অপ্ৰস্তুত সময়ত তোমালোক দুয়োজনে তেওঁলোকৰ স্তৱ কোৱা কি উচিত?”

Verse 9

आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।

আচাৰ্য, গুৰু আৰু বন্দনীয় বৃদ্ধসকলক তুমি বৃথাই সেৱা কৰিলা; কিয়নো ৰাজশাস্ত্ৰৰ জীৱন্ত সাৰ—যি অনুজীৱ্য—তুমি গ্ৰহণ কৰা নাই।

Verse 10

गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।

তোমালোকে কথা ধৰি পেলেও তাৰ অৰ্থ বুজা নাই; সেয়ে অজ্ঞানৰ ভাৰেই বহন কৰা হৈছে। তোমালোকৰ দৰে মূৰ্খ সচিবেৰে যুক্ত মই, কেৱল দেৱযোগেৰে এতিয়াও এই ৰাজ্য ধৰি আছোঁ।

Verse 11

किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।

মৃত্যুৰ ভয় নাই নেকি, যে মোক কঠোৰ বাক্য কোৱা? মই আদেশ দিলে তোমাৰ জিভাইও শুভ বা অশুভ ফল দিয়া বাক্য উচ্চাৰণ কৰিবলৈ বাধ্য হ’ব—এনেকুৱা মই শাসক।

Verse 12

अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।

বনত অগ্নিৰ স্পৰ্শ হ’লেও গছবোৰ থিয় হৈ থাকিব পাৰে; কিন্তু ৰাজদণ্ডৰ দোষ-স্পৰ্শ পোৱা লোক—অপৰাধী নহ’লেও—দণ্ড বিনা থিয় থাকিব নোৱাৰে।

Verse 13

हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।

শত্ৰুপক্ষক প্ৰশংসা কৰা এই দুজন পাপীক মই নিশ্চয় বধ কৰিলোঁহেঁতেন; কিন্তু তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ উপকাৰ স্মৰণ হোৱাত মোৰ ক্ৰোধ মৃদু হৈ পৰিল।

Verse 14

अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।

ধ্বংস হৈ যাওক, মোৰ ওচৰৰ পৰা তৎক্ষণাৎ আঁতৰি যাওক। মই তোমালোকক বধ কৰিব নোখোজোঁ, কিয়নো তোমালোকৰ কৰা উপকাৰসমূহ মই স্মৰণ কৰোঁ। তথাপি কৃতঘ্ন হৈ মোৰ প্ৰতি স্নেহৰ পৰা বিমুখ হোৱা তোমালোক দুয়ো মোৰ দৃষ্টিত বধ হোৱা সমান।

Verse 15

एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।

এনেদৰে কোৱা হোৱাত শুক আৰু সাৰণ—সেই দুয়ো লজ্জিত হ’ল; ‘জয়!’ বুলি জয়ধ্বনি কৰি ৰাৱণক প্ৰতি-নন্দন জনাই তেওঁলোকে পিছু হটি বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।

Verse 16

अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।

তাৰ পিছত দশগ্ৰীৱ ৰাৱণে ওচৰত থকা মহোদৰক ক’লে: “নীতি-বিদ্যাত পাৰদৰ্শী চাৰসকলক শীঘ্ৰে মোৰ ওচৰত উপস্থিত কৰ।”

Verse 17

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।

এনেদৰে আদেশ পোৱাত মহোদৰে তৎক্ষণাৎ চাৰসকলক আজ্ঞা দিলে।

Verse 18

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।

তাৰ পাছত ৰজাৰ আদেশত চাৰসকল তৎক্ষণাৎ দৌৰি আহি উপস্থিত হ’ল; প্ৰাঞ্জলি হৈ থিয় দি ‘জয় হওক’ বুলি বিজয়াশীৰ্বাদ জনাই সেৱাত উপস্থিত থাকিল।

Verse 19

तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।

তাৰ পাছত ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণে সেই চাৰসকলক উদ্দেশি বাক্য ক’লে—যিসকল বিশ্বাসযোগ্য, শূৰ, ভক্ত আৰু নিৰ্ভয় আছিল।

Verse 20

इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।

Verse 21

कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।

“সেই কেনেকৈ শোৱে, কেনেকৈ জাগে, আৰু আন কি কৰিবলৈ মনস্থ কৰে—এই সকলো নিপুণভাৱে সম্পূৰ্ণকৈ জানি, তাৰ পাছত উভতি আহিবা।”

Verse 22

चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।

“পণ্ডিত ভূপতিসকলে চাৰসকলৰ জৰিয়তে শত্ৰুক জানি লয়; তাৰ পাছত যুদ্ধত অল্প প্ৰয়াসতেই তাক সম্মুখীন হৈ তাড়ি পঠিয়াব পাৰে।”

Verse 23

चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।

চাৰাসকল আনন্দিত হৈ “তথাস্তূ” বুলি কৈ, শাৰ্দূলক আগত ৰাখি ৰাক্ষসেশ্বৰ প্ৰভুক ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰি তাৰ পাছত প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 24

ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।

তাৰ পাছত চাৰাসকলে সেই মহাত্মা, ৰাক্ষসসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠজনক আদৰেৰে প্ৰদক্ষিণা কৰি, য’ত লক্ষ্মণসহিত শ্ৰীৰাম আছিল তাত গ’ল।

Verse 25

तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।

সুৱেল পৰ্বতৰ ওচৰলৈ গৈ, ছদ্মবেশে থকা তেওঁলোকে শ্ৰীৰাম-লক্ষ্মণক, লগতে সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণকো গোপনে দেখিলে।

Verse 26

प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।

সেই সেনাবাহিনী চাই তেওঁলোক ৰাক্ষসসকল ভয়তে কঁপিবলৈ ধৰিলে; কিন্তু ধৰ্মাত্মা, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰসদৃশ বিভীষণে তেওঁলোকক তৎক্ষণাৎ চিনিলে।

Verse 27

विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।

তাত বিভীষণে যাদৃচ্ছাবশতঃ তেওঁলোকক ধৰি পেলালে; আৰু “এইজন পাপী ৰাক্ষস” বুলি কৈ কেৱল শাৰ্দূলকেই বিশেষভাৱে গ্ৰহণ কৰি বাঁধিলে।

Verse 28

मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।

প্লৱংগসকলে তাক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল যদিও ৰামে তাকো মুক্ত কৰিলে; আৰু ৰামৰ অনৃশংসতা—কৰুণাৰ বলত—অন্য ৰাক্ষসসকলকো মুক্ত কৰা হ’ল।

Verse 29

वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।

বীৰ আৰু ক্ষিপ্ৰপৰাক্ৰমী বানৰসকলে পীড়া দিয়াত, সেই ৰাক্ষসসকল হাঁফাই হাঁফাই, চেতনা-বিভ্ৰান্ত হৈ পুনৰ লংকালৈ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 30

ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāvaṇa weighs punishing ministers who deliver unwelcome intelligence versus acknowledging prior service; later, Rāma faces the wartime choice of executing captured spies or releasing them, choosing compassionate restraint.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga contrasts coercive kingship driven by anger with principled leadership guided by self-control: intelligence is necessary for policy, but the moral quality of command is revealed by how power treats the vulnerable—even enemies.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Suvela mountain functions as the strategic staging zone near which Rāma’s forces are encamped; courtly protocol is also marked through pradakṣiṇā (circumambulation) as a sign of reverence before the spies depart.