Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৭৬-ত ৰণক্ষেত্ৰত তীব্ৰ দ্ৱন্দ্ৱ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বীৰসকলৰ বিনাশৰ মাজত যুদ্ধৰ বাবে আগ্ৰহী অংগদে কম্পনৰ সৈতে যুঁজ দিয়ে আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱাৰ পাছতো নিজক সামৰি লৈ পৰ্বতৰ শৃংগৰ আঘাঁটেৰে কম্পনক বধ কৰে। ইয়াৰ পাছত শোণিতাক্ষ, প্ৰজংঘ আৰু যূপাক্ষই আক্ৰমণ কৰে; তেতিয়া অংগদৰ মোমায়েক মৈন্দ আৰু দ্বিবিদে সুৰক্ষাৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে। গছ আৰু শিলৰ দ্বাৰা হোৱা এই যুঁজত প্ৰজংঘ আৰু যূপাক্ষ নিহত হয় আৰু দ্বিবিদে শোণিতাক্ষক গুৰুতৰভাৱে আহত কৰে। তাৰ পাছত কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ কুম্ভই ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি ৰাক্ষসসকলৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰে। তেওঁ ধনুৰ্বিদ্যাৰে অংগদক আহত কৰে আৰু বানৰ সেনাক আগুৱাই যোৱাত বাধা দিয়ে। অৱশেষত সুগ্ৰীৱে হস্তক্ষেপ কৰে, কুম্ভৰ ধনু ভংগ কৰে আৰু তেওঁক মল্লযুদ্ধৰ বাবে প্ৰেৰিত কৰে। সাগৰত নিক্ষেপ কৰাৰ পাছত প্ৰত্যাৰ্পণ কৰি সুগ্ৰীৱে এক বজ্ৰসম মুঠিৰ আঘাঁটেৰে কুম্ভক বধ কৰে, যাৰ ফলত পৃথিৱী কঁপি উঠে আৰু ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত তীব্ৰ ভয়ৰ সৃষ্টি হয়।
Shlokas
Verse 1
प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।
অসংখ্য বীৰৰ ক্ষয় সাধন কৰা সেই ভয়ংকৰ আৰু সঙ্কুল যুদ্ধ প্ৰবৃত্ত হোৱাত, ৰণোৎসুক অঙ্গদে পৰাক্ৰমী কম্পনক সন্মুখীন হ’বলৈ আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 2
आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।
ক্ৰোধত অঙ্গদক আহ্বান কৰি কম্পনে ত্বৰিতে গদাৰে আঘাত কৰিলে; আৰু ভীষণ আঘাত পোৱাত অঙ্গদ অতি পীড়িত হৈ কঁপি উঠিল।
Verse 3
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।
তেজস্বী অঙ্গদে সংজ্ঞা পাই গিৰিৰ শিখৰ নিক্ষেপ কৰিলে; সেই প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত কম্পন ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 4
ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।
তাৰ পাছত ৰণত কম্পন নিহত হোৱা দেখি, নিৰ্ভীক শোণিতাক্ষে ৰথেৰে শীঘ্ৰে ধাৱমান হৈ অঙ্গদ য’ত থিয় আছিল তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।
তেতিয়া বেগবান সি অঙ্গদক তীক্ষ্ণ বাণেৰে বিদ্ধ কৰিলে—দেহ চিৰি পেলোৱা দৰে তীক্ষ্ণ, প্ৰলয়াগ্নিৰ সমান ভয়ংকৰ—ক্ষুৰ, ক্ষুৰপ্ৰ, নাৰাচ, বৎসদন্ত, শিলীমুখ, কৰ্ণী, শল্য, বিপাট আদি বহু প্ৰকাৰৰ কটাৰ শৰেৰে তাক আঘাত কৰিলে।
Verse 6
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।
তেতিয়া সি তীব্ৰ বেগে অঙ্গদক নিশিত বাণে বিদ্ধ কৰিলে—দেহ বিদাৰক, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে দাহক—বহু প্ৰকাৰ শৰে: ক্ষুৰ, ক্ষুৰপ্ৰ, নাৰাচ, বৎসদন্ত, শিলীমুখ, কৰ্ণী, শল্য, বিপাঠ আদি আৰু অসংখ্য ক্ষুৰধাৰ বাণ।
Verse 7
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।
প্ৰতাপৱান বালিপুত্ৰ অংগদ—অংগ বিদ্ধ হ’লেও—বলী হৈ তীব্ৰ বেগে আগবাঢ়ি শত্রুৰ উগ্ৰ ধনু, ৰথ আৰু বাণসমূহ চূর্ণ-বিচূর্ণ কৰি পেলালে।
Verse 8
शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।
তেতিয়া শোণিতাক্ষে তৎক্ষণাৎ তৰোৱাল আৰু ঢাল গ্ৰহণ কৰিলে; ক্ৰুদ্ধ হৈ, বিনা বিচাৰে, মহাবেগে আকাশলৈ জাঁপ মাৰিলে।
Verse 9
तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।
আৰু অধিক ক্ষিপ্ৰতাৰে জঁপিয়াই, বলী অংগদে তাক ধৰি পেলালে; আৰু হাতেৰে তাৰ খড়্গখন কাটি পেলাই, উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 10
तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।
তাৰ পাছত অঙ্গদে শত্রুৰ বিস্তৃত স্কন্ধফলকত নিজৰ খড়্গ আঘাত কৰিলে; আৰু কপিকুঞ্জৰে যজ্ঞোপবীতৰ ৰেখাৰ দৰে তাক চিৰি পেলালে।
Verse 11
तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।
সেই মহাখড়্গ ধৰি পুনঃপুনঃ গর্জন কৰি, বালিপুত্ৰ অঙ্গদে ৰণমুখত শত্রুপক্ষৰ বৈৰী বীৰসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 12
आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।
কিন্তু কনকাঙ্গদধাৰী বীৰ শোণিতাক্ষে লোহাৰ গদা ধৰি লক্ষ্য স্থিৰ কৰি, তাক প্ৰহাৰ কৰিবলৈ পিছে পিছে ধাৱমান হ’ল।
Verse 13
प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।
তেতিয়া মহাবলী বীৰ যূপাক্ষ প্ৰজঙ্ঘসহ ক্ৰোধিত হৈ ৰথত উঠি, বালিপুত্ৰ মহাবলৱান অংগদৰ ওপৰত ধাৱি গৈ আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 14
तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।
শোণিতাক্ষ আৰু প্ৰজঙ্ঘ—এই দুয়োৰ মাজত কপিশ্ৰেষ্ঠজন দীপ্তিমানে থিয় হৈ আছিল; যেন বিশাখা নক্ষত্ৰদ্বয়ৰ মাজত পূৰ্ণচন্দ্ৰ।
Verse 15
अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।
অংগদক পৰিৰক্ষা কৰি মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদ—দুয়ো—তাৰ ওচৰত থিয় হৈ থাকিল; সন্মুখ শত্রুক সন্মুখীন হ’বলৈ পৰস্পৰ সাৱধান দৃষ্টিৰে চাই থাকিল।
Verse 16
भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।
মহাকায় আৰু মহাবল ৰাক্ষসসকল সাৱধান আৰু ক্ৰোধিত হৈ বানৰসকলৰ ওপৰত ধাৱি আহিল; হাতে তৰোৱাল, ঢাল আৰু গদা ধৰি আছিল।
Verse 17
त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।
তিনিজন বানৰেন্দ্ৰ আৰু তিনিজন ৰাক্ষসপুঙ্গৱ পৰস্পৰ সংলগ্ন হৈ যুঁজত লিপ্ত হোৱাত, দৰ্শকৰ দেহত ৰোমাঞ্চ জগোৱা এক মহাযুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 18
तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।
তেতিয়া যুদ্ধমধ্যত তেওঁলোকে গছবোৰ উঠাই সমৰত নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু মহাবলী প্ৰজঙ্ঘে নিজৰ খড়্গেৰে সিহঁতক কাটি পেলালে।
Verse 19
रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।
সেই যুদ্ধত তেওঁলোকে ৰথ আৰু অশ্বৰ ওপৰত গছ আৰু শিলাখণ্ড নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু নিশাচৰ যূপাক্ষে বাণবৃষ্টিৰে সিহঁতক খণ্ড-বিখণ্ড কৰি পেলালে।
Verse 20
सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।
দ্বিৱিদ আৰু মৈন্দে নিক্ষেপ কৰা গছবোৰ বীৰ্যৱান শোণিতাক্ষে উপাড়ি লৈ, গদাৰ আঘাতে মধ্যতে সিহঁতক ভাঙি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 21
उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।
পৰম মর্ম ছেদনকাৰী বিশাল খড়্গ উঠাই প্ৰজঙ্ঘে বেগেৰে বালিপুত্ৰ অঙ্গদৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 22
तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।
তেওঁক ওচৰলৈ অহা দেখি, মহাবলশালী বানৰৰাজ অংগদই অশ্বকৰ্ণ গছৰ দ্বাৰা প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিলে।
Verse 23
बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।
বালীৰ পুত্ৰই তৰোৱাল ধৰি থকা শত্ৰুৰ বাহুত মুঠিৰে আঘাত কৰিলে; অংগদৰ আঘাতত তৰোৱালখন মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 24
तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
সেই মুছল সদৃশ তৰোৱালখন মাটিত পৰি থকা দেখি, সেই মহাবলশালী বীৰে বজ্ৰৰ দৰে কঠিন মুঠি সাজু কৰিলে।
Verse 25
स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।
সেই তেজস্বী বীৰে বানৰশ্ৰেষ্ঠ মহাবীৰ অংগদৰ কপালত আঘাত কৰিলে; আৰু কিছু মুহূৰ্তৰ বাবে অংগদ বিচলিত হৈ পৰিল।
Verse 26
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।
চেতনা ঘূৰাই পাই, বালীৰ প্ৰতাপী পুত্ৰই তৰোৱালেৰে প্ৰজংঘৰ শিৰ শৰীৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 27
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।
ৰণত পিতৃব্য নিধন হোৱা দেখি যূপাক্ষৰ চকু অশ্ৰুপূৰ্ণ হ’ল; সি তৎক্ষণাৎ ৰথৰ পৰা নামি, অস্ত্ৰ ক্ষীণ হোৱাত খড়্গ হাতত তুলিলে।
Verse 28
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।
যূপাক্ষ ধাৱি অহা দেখি দ্বিৱিদে তৎপৰ হৈ সন্মুখীন হ’ল; ক্ৰোধে তাৰ বক্ষত আঘাত কৰি, বলী হৈ বলপূৰ্বক ধৰি পেলালে।
Verse 29
गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।
ভ্ৰাতৃক গৃহীত হোৱা দেখি মহাবলী শোণিতাক্ষে তেতিয়া গদাৰ অগ্ৰভাগেৰে দ্বিৱিদৰ বক্ষত আঘাত কৰিলে।
Verse 30
स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।
সেই গদাৰ আঘাতত মহাবলী দ্বিৱিদ কঁপি উঠিল; তথাপি সি পুনৰ স্থিৰ হৈ, প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ উত্থিত গদা আকৌ কেঢ়ি নিলে।
Verse 31
तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।
সেই সময়তে বীৰ বানৰযূথপ মৈন্দে পৰাক্ৰমেৰে যূপাক্ষৰ বক্ষস্থলত নিজৰ কৰতলেৰে জোৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 32
तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।
তাৰ পিছত উগ্ৰ আৰু তৰস্বী শোণিতাক্ষ আৰু যূপাক্ষে সেই দুজন বানৰবীৰৰ সৈতে সমৰত ভীষণ টানাটানি আৰু উখলিপেলোৱা ধৰণৰ কঠোৰ গুঠমগুঠাত লিপ্ত হ’ল।
Verse 33
द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।
পৰাক্ৰমী দ্বিৱিদে নখ আৰু দাঁতেৰে শোণিতাক্ষৰ মুখ চিৰি পেলালে; তাৰ পিছত বেগ ধৰি তাক মাটিত আছাৰি পেলাই পিষি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 34
पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।
পাক্ষৰ ওপৰত অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ বানৰযূথপ মৈন্দে নিজৰ বাহুদ্বয়েৰে তাক চেপি মাৰ্দন কৰিলে; হত পাক্ষ মাটিত লুটি পৰিল।
Verse 35
हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।
তাৰ পিছত প্ৰধান বীৰসকল নিহত হৈ শ্ৰেণীবদ্ধ বাহিনী ব্যথিত হোৱা ৰাক্ষসৰাজৰ সেনা, কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ য’ত যুদ্ধত লিপ্ত আছিল সেই দিশে আগবাঢ়িল।
Verse 36
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।
বেগে ডগমগাই থকা ৰাক্ষস সেনাক কুম্ভে শীঘ্ৰে সান্ত্বনা দিলে। তাৰ পাছত লক্ষ্যভেদী প্ৰবল বানৰবীৰসকলে মহাবীৰসকলক নিপাতিত কৰা দেখি, তেজস্বী কুম্ভে ৰণভূমিত অতি দুষ্কৰ কৰ্ম আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 37
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।
বেগে কঁপাই থকা ৰাক্ষস সেনাক কুম্ভে তৎক্ষণাৎ আশ্বাস দিলে; আৰু প্ৰবল বানৰযোদ্ধাসকলে মেৰুদণ্ড লাভ কৰি তেওঁলোকৰ মহাবীৰসকলক নিপাতিত কৰা দেখি, তেজস্বী কুম্ভে যুঁজত অতি কঠিন উদ্যোগ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 38
स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।
ধনুৰ্ধৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই বীৰে সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰতাৰে ধনু ধৰি, আশীবিষ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ আৰু দেহ বিদাৰক শৰসমূহ মুকলি কৰিলে।
Verse 39
तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।
তেতিয়া শৰ চঢ়া সেই উত্তম ধনু অধিক শোভা পালে—বিদ্যুতে দীপ্ত মেঘৰ দৰে—ইন্দ্ৰধনুৰ সদৃশ, যেন দ্বিতীয় ইন্দ্ৰধনু।
Verse 40
आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।
তেতিয়া তেওঁ কাণলৈকে টানি এৰি দিয়া শৰৰে দ্বিৱিদক আঘাত কৰিলে—সুৱৰ্ণ পুঙ্খযুক্ত, পাতসদৃশ পাখিযুক্ত, সংহাৰাৰ্থে প্ৰয়ুক্ত শৰ।
Verse 41
सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।
তেওঁৰ হঠাৎ প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত দ্বিৱিদ—প্লৱগযোদ্ধাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—কঁপিবলৈ ধৰিলে; ভৰি ঢিলা পৰি, বিহ্বল হৈ পৰ্বতশিখৰৰ দৰে মাটিত পৰিল।
Verse 42
मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।
সেই মহাযুদ্ধত ভাতৃজন ভগ্ন হৈ পৰি থকা দেখি মৈন্দে বেগে আগবাঢ়ি গৈ এক বৃহৎ শিলা হাতত তুলিলে।
Verse 43
तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।
মহাবলী মৈন্দে সেই শিলাখন ৰাক্ষসৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু কুম্ভে তীক্ষ্ণ পাঁচটা শৰৰে সেই শিলাখন ভেদি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 44
सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী কুম্ভে আন এটা সুগঠিত শৰ—আশীবিষ সদৃশ ঘোৰঘাতক—সন্ধান কৰি দ্বিৱিদৰ অগ্ৰজৰ বক্ষস্থলত আঘাত কৰিলে।
Verse 45
स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।
সেই প্ৰহাৰত মর্মস্থানত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ বানৰযূথপ মৈন্দ মূৰ্ছিত হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 46
अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।
নিজৰ দুজন মহাবলী মাতুলক পতিত দেখি অংগদে ধনু উচাই থকা কুম্ভৰ ফালে বেগেৰে ধাৱিত হ’ল।
Verse 47
तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।
অংগদ ধাৱি আহোঁতেই কুম্ভে তাক পাঁচটা লোহাৰ বাণে আৰু আন তিনিটা তীক্ষ্ণ শৰে বিদ্ধ কৰিলে—যেন তোমৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হাতী।
Verse 48
सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।
বীৰ্যৱান কুম্ভে অংগদক নানা প্ৰকাৰ বাণেৰে আঘাত কৰিলে—অকুণ্ঠধাৰ তীক্ষ্ণ শৰে, সুৱৰ্ণভূষণে বিভূষিত।
Verse 49
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।
দেহ বিদ্ধ হ’লেও বালিপুত্ৰ অংগদ কঁপিল নহ’ল; সি কুম্ভৰ মূৰ্ধ্নিত শিলা আৰু শিপাসহ উখলোৱা বৃক্ষৰ বৰ্ষা বৰষালে।
Verse 50
स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।
শ্ৰীমান কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰই বালিপুত্ৰে নিক্ষেপ কৰা সেয়া সকলো কাটি পেলালে আৰু পুনৰ সেই শিলাবোৰো ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 51
आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।
ধাৱি অহা বানৰযূথপ কুম্ভক দেখি, কুম্ভই দুটা বাণেৰে তাৰ ভ্ৰূ বিদ্ধ কৰিলে—যেন দুটা জ্বলি থকা অগ্নিদণ্ডেৰে কুঞ্জৰক আঘাত কৰা হয়।
Verse 52
तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।
তাৰ ৰক্ত সৰি পৰিল আৰু তাৰ চকু ঢাকি গ’ল। ৰক্তে ভিজা নেত্ৰ দুটা অঙ্গদে এটা হাতেৰে ঢাকি, আন হাতেৰে ওচৰৰ শাল গছটো ধৰি ল’লে।
Verse 53
सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।
গছৰ তণ্ডটো বুকুত চেপি ধৰি, হাতেৰে দৃঢ়ভাৱে ঠেক দি, সি তাক অলপ বেঁকা কৰিলে; তাৰ পাছত হাতীয়ে গছ উভালি পেলোৱাৰ দৰে তাক উভালি তুলিলে।
Verse 54
तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।
সকলো ৰাক্ষসৰ চকুৰ আগতে, তেওঁ ইন্দ্ৰৰ ধ্বজাস্বৰূপ আৰু মন্দৰ পৰ্বতৰ দৰে বিশাল গছডাল তীব্ৰ বেগেৰে নিক্ষেপ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 55
सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।
তেওঁ সাতডাল তীব্ৰ শৰেৰে শৰীৰ বিদীৰ্ণ কৰিলে। অংগদ তীব্ৰ যন্ত্ৰণাত জৰ্জৰিত হ’ল; তেওঁৰ শক্তি কমি আহিল আৰু তেওঁ মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 56
अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।
বানৰশ্ৰেষ্ঠ অংগদক সাগৰৰ দৰে ডুব যোৱা আৰু যন্ত্ৰণাত ছটফটাই থকা দেখি প্ৰধান বানৰসকলে ৰামচন্দ্ৰক এই কথা জনালে।
Verse 57
रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।
ৰণক্ষেত্ৰত বালিৰ পুত্ৰ আহত হোৱা বুলি শুনি ৰামে জাম্বৱানৰ নেতৃত্বত শ্ৰেষ্ঠ বানৰসকলক নিৰ্দেশ দিলে।
Verse 58
तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।
ৰামৰ আদেশ শুনি সেই বাঘৰ দৰে বীৰ বানৰসকলে ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল আৰু ধনু তুলি থকা কুম্ভক আক্ৰমণ কৰিবলৈ খেদি গ’ল।
Verse 59
ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।
তেতিয়া গছ-শিলা হাতে ধৰি, ক্ৰোধে ৰঙা চকু লৈ, বৃষসম বীৰ বানৰসকলে অঙ্গদক ৰক্ষা কৰিবলৈ ঝাঁপ দি আগবাঢ়িল।
Verse 60
जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।
জাম্বৱান, সুষেণ, বেগদৰ্শী আদি বীৰ বানৰযোদ্ধাসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ সেই বীৰৰ ওপৰত একেলগে ধাৱমান হ’ল।
Verse 61
समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।
সেই মহাবলী বানৰেন্দ্ৰসকলক ধাৱমান দেখি কুম্ভে ঘন শৰবৃষ্টিৰে তেওঁলোকক ৰোধ কৰিলে—যেনেকৈ পৰ্বতে দ্ৰুত বোৱা বানৰ পথ অৱৰোধ কৰে।
Verse 62
तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।
তেওঁৰ বাণৰ সীমাত পৰি সেই মহাত্মা বানৰেন্দ্ৰসকলে আগবাঢ়ি পাৰ নাপালে—যেনেকৈ মহাসাগৰ নিজৰ তীৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।
Verse 63
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
শৰবৃষ্টিয়ে পীড়িত হৰিগণক দেখি, প্লৱগেশ্বৰ সুগ্ৰীৱে ভ্ৰাতৃজ অংগদক পিঠিৰ পাছত ৰাখি, ৰণক্ষেত্ৰত কুম্ভৰ ওপৰত বেগেৰে ধাৱমান হ’ল—যেন পৰ্বতচাৰী গজৰ ওপৰত বেগৱান কেশৰী সিংহ ঝাঁপ মাৰে।
Verse 64
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
দক্ষিণ পাঠত একেই কথা পুনৰুক্ত: শৰবৃষ্টিয়ে পীড়িত হৰিগণক দেখি, সুগ্ৰীৱে অংগদক পিঠিৰ পাছত সুৰক্ষিত ৰাখি, ৰণত কুম্ভৰ ওপৰত বেগেৰে ধাৱমান হ’ল—যেন পৰ্বতচাৰী গজৰ ওপৰত বেগৱান কেশৰী সিংহ ঝাঁপ মাৰে।
Verse 65
उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।
তাৰ পাছত মহাবলৱানে অশ্বকৰ্ণ আদি বহু মহাবৃক্ষ আৰু অন্য নানাবিধ বনবৃক্ষ মূলসহ উভালি, শত্রুৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 66
तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।
আকাশ ঢাকি পেলোৱা আৰু ওচৰ চাপিবলৈ দুষ্কৰ সেই বৃক্ষবৃষ্টিক কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰে তীক্ষ্ণ শৰৰে শীঘ্ৰে খণ্ড-বিখণ্ড কৰি পেলালে।
Verse 67
अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।
কুম্ভৰ তীব্ৰ লক্ষ্যৰে নিক্ষিপ্ত তীক্ষ্ণ শৰসমূহে সেই দ্ৰুমবোৰক শৰৰে গাঁথি দিলে; সিহঁত ভয়ংকৰ শতঘ্নী অস্ত্ৰৰ দৰে জ্বলি-উজলি উঠিল।
Verse 68
द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।
কুম্ভে গছৰ বৰষুণক ছিন্নভিন্ন কৰা দেখিও, বীৰ্যৱান, শ্ৰীমান বানৰাধিপতি মহাসত্ত্ববান (সুগ্ৰীৱ) একেবাৰে বিচলিত নহ’ল।
Verse 69
निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
দেহ বিদ্ধ হ’লেও আৰু সেই শৰসমূহ সহি, সি হঠাতে কুম্ভৰ ইন্দ্ৰধনুৰ দৰে দীপ্তিমান ধনুখন ধৰি ভাঙি পেলালে।
Verse 70
अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।
তাৰ পাছত সি শীঘ্ৰে জঁপিয়াই, অতি দুৰ্লভ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, ক্ৰুদ্ধ সুগ্ৰীৱে ভঙা দন্তযুক্ত হাতীৰ দৰে থিয় হৈ থকা কুম্ভক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 71
निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।
হে নিকুম্ভৰ অগ্ৰজ! তোমাৰ বীৰ্য—বাণৰ বেগৰ দৰে আশ্চৰ্য—তোমাৰ বিনয় আৰু তোমাৰ প্ৰভাৱ; এই সকলো তোমাৰ হওক বা ৰাৱণৰ, সমানেই বিস্ময়কৰ।
Verse 72
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।
প্ৰহ্লাদ, বলি, বৃত্ৰঘ্ন ইন্দ্ৰ, কুবেৰ আৰু বৰুণৰ সমান তোমাৰ বল; আৰু পিতাৰ বল-দেহৰ অনুৰূপে জন্ম লোৱা তুমি একাই।
Verse 73
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।
মহাবাহু, চাপহস্ত, অৰিন্দম—তুমি একাই; যিদৰে জিতেন্দ্ৰিয় পুৰুষক ব্যাধিয়ে অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে, তেনেদৰে ত্ৰিদশ দেৱতাও তোমাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে, মহাবুদ্ধে, মোৰ চকুৰ আগতে তোমাৰ বিক্ৰম আৰু কৰ্ম প্ৰকাশ কৰা!
Verse 74
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।
মহাবাহু, চাপহস্ত, অৰিন্দম—তুমি একাই; যিদৰে জিতেন্দ্ৰিয়ক ব্যাধিয়ে জয় কৰিব নোৱাৰে, তেনেদৰে দেৱতাও তোমাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে, মহাবুদ্ধে, মোৰ সন্মুখতে তোমাৰ বিক্ৰম আৰু কৰ্ম দেখুৱা!
Verse 75
वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।
বৰদানৰ প্ৰভাৱত তোমাৰ পিতৃব্য দেৱ-দানৱকো সহিব পাৰে; আৰু কুম্ভকৰ্ণে নিজৰ বীৰ্যবলে সুৰ-অসুৰ উভয়কো সহিব পাৰে।
Verse 76
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।
তেতিয়া কুম্ভে দুয়ো বাহুৰে সুগ্ৰীৱক জাপটি ধৰিলে। মদোন্মত্ত দুটা গজৰ দৰে তেওঁলোকে অঙ্গেঅঙ্গ গাঁথি, মূহুৰ্মূহুৰ্ গম্ভীৰ নিশ্বাস এৰি, পৰস্পৰক টানি টানি যুঁজিলে; পৰিশ্ৰমত মুখৰ পৰা ধোঁৱাসহ জ্বালাৰ দৰে নিশ্বাস-অগ্নি ওলাই অহা যেন লাগিল।
Verse 77
महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।
আজি সকলো ভূতগণে তোমাৰ আৰু মোৰ মাজত সমৰত হোৱা এই অদ্ভুত মহাসংঘৰ্ষ দৰ্শন কৰক—যেনেকৈ শক্ৰ আৰু শম্বৰাৰ প্ৰসিদ্ধ যুদ্ধ হৈছিল।
Verse 78
कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।
তুমি অতুলনীয় কৰ্ম সম্পন্ন কৰিছা আৰু অস্ত্ৰকৌশলও প্ৰদৰ্শন কৰিছা; নিশ্চয় ভীম পৰাক্ৰমী বহু হৰি-বীৰক তুমি পতিত কৰিছা।
Verse 79
उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।
হে বীৰ, উপালম্ভৰ ভয়ত মই তোমাক হত্যা কৰা নাই—পিছত যেন ‘ক্লান্তজনক মাৰিলে’ বুলি নিন্দা নহয়। তুমি কৃতকৰ্মত পৰিশ্ৰান্ত হৈ বিশ্ৰাম লৈছা; এতিয়া বিশ্ৰান্ত হৈ মোৰ বল দৰ্শন কৰা।
Verse 80
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।
সুগ্ৰীৱৰ সেই বাক্যত—য’ত অৱমানৰ সুৰ থাকিলেও উত্সাহ দিয়া ভাবো আছিল—সেয়া তেওঁৰ মনত চুবি উঠিল আৰু তেওঁ উদ্দীপিত হ’ল; ঘৃতাহুতি পোৱা অগ্নিৰ দৰে তেওঁৰ তেজ অধিক বৃদ্ধি পালে।
Verse 81
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।
সুগ্ৰীৱৰ সেই বাক্যত অৱমানৰ সুৰ থাকিলেও যেন সন্মান দিয়া হৈছিল; তাতে চুবি আৰু উত্সাহিত হৈ তেওঁৰ তেজ, ঘৃতাহুতি পোৱা অগ্নিৰ দৰে অধিক প্ৰজ্বলিত হ’ল।
Verse 82
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।
তাৰ পাছত কুম্ভে তেতিয়াই সুগ্ৰীৱক দুয়ো বাহুৰে জপটিয়াই ধৰিলে। মদোন্মত্ত দুটা হাতীৰ দৰে, দুয়ো জনে অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ গাঁথি একে-আনক টানি, মূহুৰ্মূহুৰ্ভাৱে গম্ভীৰ নিশ্বাস এৰি; অতিশ্ৰমত মুখৰ পৰা ধোঁৱামিশ্ৰিত জ্বালা উগাৰি দিলে।
Verse 83
तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।
তেওঁলোকৰ পাদাঘাতত পৃথিৱী যেন নিমজ্জিত হ’ল; আৰু বৰুণৰ আলয় সাগৰ উত্তাল হৈ উঠিল, তাৰ তৰংগবোৰ ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণনত পাক খাই কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 84
ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।
তাৰ পাছত সুগ্ৰীৱে কুম্ভক উঠাই লৱণজল সাগৰত বেগেৰে পেলাই দিলে, যেন উদধিৰ তলখনেই দেখুৱাই দিছে।
Verse 85
ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।
তাৰ পাছত কুম্ভৰ পতনত জলৰাশি উথলি উঠিল; বিন্ধ্য-মন্দৰ পৰ্বতৰ দৰে বিশাল হৈ দেখা দি, সি চাৰিওফালে বিস্তাৰিত হৈ উচ্ছ্বসিত হ’ল।
Verse 86
ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।
তাৰ পাছত কুম্ভ উফৰি উঠি সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ ধাৱমান হৈ, ক্ৰোধত বজ্ৰ-গতিত মুষ্টিৰে তাৰ বুকুত প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 87
तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।
তাৰ বর্ম ফাটি গ’ল আৰু প্ৰচুৰ ৰক্ত সৰি পৰিল। মহা-বেগেৰে চালিত সেই মুষ্টিঘাত হাড়ৰ কাঠামোত জোৰেৰে লাগিল।
Verse 88
त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।
সেই আঘাতৰ বেগতে তাতেই এক মহা তেজ জ্বলি উঠিল—যেন বজ্ৰ-নিষ্পেষৰ পৰা মেরু পৰ্বতত জ্বালা উদ্ভৱ হয়।
Verse 89
स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
তাত তাৰ আঘাতত আহত হৈ, বানৰসকলৰ মাজত বৃষসম সুগ্ৰীৱ—মহাবলী—নিজ মুষ্টি বজ্ৰসম কটকটকৈ মুঠি মাৰিলে।
Verse 90
अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।
তেতিয়া বীৰ্যৱান সুগ্ৰীৱে কুম্ভৰ বক্ষস্থলত নিজৰ মুষ্টিৰে প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিলে; সেই প্ৰহাৰ হাজাৰ প্ৰসাৰিত কিৰণেৰে বেষ্টিত সূৰ্যমণ্ডলৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 91
स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।
সেই আঘাতত ভীষণভাৱে তাড়িত হৈ কুম্ভ ব্যাকুল হৈ পৰিল; জ্যোতি নিভি যোৱা অগ্নিৰ দৰে সি তেতিয়াই ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 92
मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।
সেই মুষ্টিপ্ৰহাৰত আঘাত পাই ৰাক্ষসজন তৎক্ষণাৎ ভূমিত পৰিল; যেন আকাশৰ পৰা আকস্মাতে খহি পৰা দীপ্ত ৰক্তবৰ্ণ উল্কাপিণ্ড।
Verse 93
कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।
মুষ্টিৰে বক্ষস্থল ভাঙি যোৱা কুম্ভ পৰি থাকোঁতে তাৰ ৰূপ, যেন ৰুদ্ৰৰ দ্বাৰা অভিভূত সূৰ্যদেৱৰ স্বৰূপৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 94
तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।
যুদ্ধত ভীষণ পৰাক্ৰমী প্লৱংগসেনাৰ ঋষভ সুগ্ৰীৱে তাক নিধন কৰোঁতেই, পৰ্বত আৰু বনসহ ধৰা কঁপি উঠিল; আৰু ৰাক্ষসসকলৰ অন্তৰত অধিক ভয় প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is protective warfare under pressure: Mainda and Dvivida take positions to safeguard Angada, and later Sugriva advances with Angada held to the rear, modeling alliance-duty where personal valor is subordinated to shielding vulnerable leaders and stabilizing the line.
Sugriva’s address to Kumbha illustrates speech as a strategic instrument: calibrated praise and challenge can shape an opponent’s emotional state, revealing that leadership in war includes psychological governance alongside physical force.
The ocean (Varuṇa’s abode) functions as a dramatic battlefield landmark when Sugriva hurls Kumbha into it; the narration also uses cultural-poetic benchmarks—Indra’s bow, Mandara/Vindhya, Meru, and Śakra–Śambara—to index scale, intensity, and cosmic resonance.