Sarga 75
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত সুগ্ৰীৱে হনুমান আৰু বানৰ-বীৰসকলক কাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে উদ্দীপিত কৰে। কুম্ভকৰ্ণ-বধ আৰু ৰাৱণৰ পুত্ৰসকলৰ বিনাশৰ পিছত ৰাৱণৰ পুনৰক্ষা দুৰ্বল হৈছে বুলি তেওঁ যুক্তি দাঙি ধৰে। সূৰ্যাস্তত বানৰসকলে জ্বলন্ত অগ্নিশলাকা লৈ লংকাৰ অভিমুখে আগবাঢ়ে আৰু গোপুৰ, প্ৰতোলী, প্ৰাসাদ আদি ঠাইত অগ্নি সংযোগ কৰে। অগ্নিত আগৰু-হৰিচন্দন, ক্ষৌম-কৌশেয় বস্ত্ৰ, মুক্তা-মণি-বজ্ৰ-প্ৰৱাল, অশ্ব-গজ-ৰথৰ সামগ্ৰী, চর্ম-কৱচ আৰু অস্ত্ৰসমূহ দগ্ধ হয়। গৃহসমূহ বজ্ৰাহত পৰ্বতশিখৰৰ দৰে ভাঙি পৰে; তোৰণসমূহ বিদ্যুতৰ দৰে দীপ্ত হয়; ৰাতি লংকা কিঞ্চুক-পুষ্পিত বনৰ দৰে দেখা যায়। স্ত্ৰীজনৰ আৰ্তনাদ ধোঁৱাৰ সৈতে দূৰলৈকে শুনা যায়, আৰু মুক্ত হস্তী-অশ্বে নগৰক উত্তাল সাগৰৰ দৰে অস্থিৰ কৰি তোলে। ইতিমধ্যে ৰাম-লক্ষ্মণ বিষল্য হৈ ধনু ধৰে; ৰামৰ জ্যাৰ শব্দ বানৰ-ৰাক্ষসৰ কোলাহলকো অতিক্ৰম কৰে। ৰামৰ শৰবৃষ্টিত লংকাৰ দুৱাৰৰ গোপুৰ ভাঙি পৰে। ৰাক্ষস-নায়কসকলে সন্নাহ কৰে; ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণে কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ কুম্ভ-নিকুম্ভ আৰু ইউপাক্ষ, শোণিতাক্ষ, প্ৰজঙ্ঘ, কম্পন আদি বীৰক প্ৰেৰণ কৰে। দুয়ো সেনাৰ ভূষণৰ দীপ্তি চন্দ্ৰ-তাৰাৰ দৰে আকাশ উজলাই তোলে, আৰু তেতিয়াই ভয়ংকৰ বানৰ-ৰাক্ষস সমৰ আৰম্ভ হয়—বৃক্ষ, শিলা আৰু মুষ্টিৰে, লগতে অসি, শূল, গদা, প্ৰাস, তোমৰ আদি অস্ত্ৰে; পৰস্পৰ গর্জনত যুদ্ধক্ষেত্ৰ কঁপে। দুয়ো পক্ষৰ হানি-লাভ ‘দশ-সপ্ত’ অনুপাতত বৰ্ণিত হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ततोऽब्रवीन्महातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।अर्थ्यंविज्ञापयंश्चापिहनूमन्तमिदंवचः ।।।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী বানৰাধিপ সুগ্ৰীৱে, এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় নিবেদন কৰিবলৈ হনুমানক মাতি সাৱধান কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
यतोहतःकुम्भकर्णःकुमाराश्चनिषूदिताः ।नेदानीमुपनिर्हारंरावणोदातुमर्हति ।।।।
কুম্ভকৰ্ণ নিহত আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলো বিনষ্ট হোৱাৰ বাবে, এতিয়া ৰাৱণৰ পক্ষে ফলপ্ৰসূ প্ৰতিৰক্ষা বা প্ৰতি-প্ৰতিবিধান গঢ়ি তোলা যোগ্য নহয়।
Verse 3
येयेमहाबलास्सन्तिलघवश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कामभ्युतन्त्याशुगृह्योल्काःप्लवगर्षभाः ।।।।हरयोहरिसङ्काशाःप्रदग्धुंरावणालयम् ।
“যি যি মহাবলী আৰু দ্ৰুতগামী প্লৱংগ-বৃষভ আছে, তেওঁলোকে হাতত উল্কা (মশাল) লৈ শীঘ্ৰে লংকাৰ ফালে ধাৱক; সিংহসদৃশ পৰাক্ৰমী সেই হৰিসকলে ৰাৱণৰ আলয় দগ্ধ কৰক।”
Verse 4
तोस्तंगतआदित्येरौद्रेतस्मिन्निशामुखे ।।।।लङ्कामभिमुखास्सोल्काजग्मुस्तेप्लवगर्षभाः ।
সূৰ্য অস্ত গৈ ভয়ংকৰ নিশাৰ আৰম্ভণি আহিলত, জ্বলন্ত মশাল লৈ সেই প্লৱগশ্ৰেষ্ঠ নেতাসকল লংকাৰ অভিমুখে আগবাঢ়িল।
Verse 5
उल्काहस्सैर्हरिगणैस्सर्वतस्समभिद्रुताः ।।।।आरक्षस्थाविरूपाक्षास्सहसाविप्रदद्रुवुः ।
হাতত জ্বলি থকা উল্কা ধৰি হৰিগণ চাৰিওফালৰ পৰা ধাৱমান হৈ আহিল; আৰু দুৱাৰৰ ৰক্ষাত থিয় হৈ থকা বিকৃত-নয়ন ৰাক্ষসসকল সহসাই ভয়ত পলাই গ’ল।
Verse 6
गोपुराट्टप्रतोलीषुचर्यासुविविधासु च ।।।।प्रासादेषु च सम्हृष्टास्ससृजुस्तेहुताशनम् ।
হৰ্ষিত হৈ তেওঁলোকে গোপুৰ, অট্টালিকা আৰু প্ৰতোলী (দ্বাৰপথ), নানাবিধ গলি আৰু প্ৰাসাদসমূহত অগ্নি সংযোগ কৰিলে—যুদ্ধক নগৰৰ অন্তৰত ঠেলি নিলে।
Verse 7
तेषांगृहसहस्राणिददाहहुतभुक्तदा ।।।।प्रासादाःपर्वताकाराःपतन्तिधरणीतले ।
তেতিয়া হুতভুক অগ্নিয়ে তেওঁলোকৰ হাজাৰ হাজাৰ ঘৰ দহি পেলালে; পৰ্বতাকাৰ প্ৰাসাদসমূহ ধৰণীতলত ধপাসকৈ পৰি ভাঙি পৰিল।
Verse 8
अगुरुर्दह्यतेतत्रवरं च हरिचन्दनम् ।।।।मौक्तिकामणयस्स्निग्धावज्रंचापिप्रवालकम् ।
সেই লংকাত আগৰু আৰু শ্ৰেষ্ঠ হৰিচন্দন দহি আছিল; স্নিগ্ধ মুক্তা-মণি, বজ্ৰ (হীৰা) আৰু প্ৰৱালও জ্বালাত ভস্মীভূত হ’ল।
Verse 9
क्षौमं च दह्यतेतत्रकौशेयंचापिशोभनं ।।।।आविकंविविधंचौर्णंकाञ्चनंभाण्डमायुधम् ।
তাত ক্ষৌমবস্ত্ৰ আৰু শোভন কৌশেয় ৰেশম দহি উঠিছিল; নানাবিধ উলৰ বস্ত্ৰ আৰু কম্বল, কাঁচনৰ ভঁৰাল-ভাণ্ড, পেটিকা আৰু আয়ুধসমূহো অগ্নিত ভস্মীভূত হ’ল।
Verse 10
नानाविकृतसंस्थानंवाजिभाण्डपरिच्छदौ ।।।।गजग्रैवेयकक्ष्याश्चरथभाण्डाश्चसम्स्कृताः ।
তাত নানাবিধ বিকৃত আকাৰৰ অলংকাৰ আৰু সাজ-সজ্জাৰ সামগ্ৰী আছিল—ঘোঁৰাৰ শৃংগাৰ-সামগ্ৰী, হাতীৰ গ্ৰীৱাভূষণ আৰু কক্ষ্যা (পট্টা), আৰু ৰথৰ সুসজ্জিত উপকৰণ।
Verse 11
नुत्राणि च योधानांहस्त्यश्वानां व चर्म च ।।।।खडगाधनूंषिज्वाबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ।
যোদ্ধাসকলৰ বাবে কবচ, আৰু হাতী-ঘোঁৰাৰ বাবে চর্মৰ ৰক্ষাবস্ত্ৰ; খড়্গ, ধনু, জ্যা, বাণ, লগতে তোমৰ, অঙ্কুশ আৰু শক্তি (ভাল)ও আছিল।
Verse 12
रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।।।
চাৰিওফালে বহু সামগ্ৰী আছিল—ৰোমজ আৰু ৱালজ চর্ম, ব্যাঘ্ৰচর্ম, বহুল চণ্ডজ (কস্তূৰী), আৰু মুক্তা-মণিৰে বিচিত্ৰভাৱে শোভিত প্ৰাসাদসমূহ—সকলো বিস্তৃত জ্বালাত আৱৃত হৈ পৰিল।
Verse 13
रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।
তাত নিশ্চয় অগ্নিয়ে নানাবিধ অস্ত্ৰৰ সঞ্চয়সমূহ দহি পেলাইছিল।
Verse 14
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।।।
তেতিয়া হুতভুক অগ্নিয়ে নানাবিধ গৃহৰচনাৰ ঘৰসমূহ দহিলে—ৰাক্ষসসকলৰ নিবাসস্থান আৰু মহৎ গৃহৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ সকলো গৃহস্থৰ আৱাসো।
Verse 15
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
সোণালী চিত্ৰিত কৱচ, স্ৰগ্দাম আৰু সূক্ষ্ম অম্বৰ ধাৰণ কৰাসকলৰ মাজতো সি বিয়পি পৰিল; শীধুপানত চকু চঞ্চল হোৱা আৰু মদত ডোল খোৱা গতিৰে চলাসকলকো সি গ্ৰাস কৰিলে।
Verse 16
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
প্ৰিয়াৰ বস্ত্ৰ আঁকোৱালি ধৰা, শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে উদ্ভূত ক্ৰোধে জ্বলা, গদা-শূল-অসি হাতে ধৰা—আৰু যিসকল এতিয়াও খাই-পি আছিল, সেই ৰাক্ষসসকলকো অগ্নিয়ে ধৰি পেলালে।
Verse 17
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
কিছুমান প্ৰিয়জনৰ সৈতে মহাৰ্হ শয্যাত গভীৰ নিদ্ৰাত আছিল; আন কিছুমান ভীত হৈ চাৰিওফালৰ পৰা তুৰন্ত পলাই গ’ল, দৌৰি দৌৰি নিজৰ পুত্ৰসকলক তুলি লৈ গ’ল।
Verse 18
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
তেতিয়া তাত লংকাৰ নিবাসীসকলৰ শতসহস্ৰ আৱাস পাৱকে দহিলে, আৰু সেই অগ্নি পুনঃ পুনঃ জ্বলি উঠি থাকিল।
Verse 19
सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।।।
অগ্নিয়ে তাত দৃঢ় আৰু মহামূল্য, গম্ভীৰ গুণেৰে সমৃদ্ধ প্ৰাসাদসমূহ দগ্ধ কৰিলে—সুৱৰ্ণ চন্দ্ৰ আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰৰ অলংকাৰৰে শোভিত, উচ্চ চন্দ্ৰশালাযুক্ত।
Verse 20
सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।
তাত সৰ্বত্র চিত্ৰিত গৱাক্ষ (ঝৰোকা) বিস্ময়কৰ আছিল; উচ্চ অধিষ্ঠানযুক্ত ভৱনসমূহ মণি আৰু বিদ্ৰুমৰ চিত্ৰালংকাৰৰে শোভিত—যেন দিবাকৰক স্পৰ্শ কৰে।
Verse 21
सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।
ক্ৰৌঞ্চ আৰু ময়ূৰৰ কলৰৱ, বীণাৰ মধুৰ নাদ আৰু ভূষণৰ ঝংকাৰৰে নাদিত—অচলসদৃশ সেই প্ৰাসাদসমূহ অগ্নিয়ে দগ্ধ কৰিলে।
Verse 22
ज्वलनेनपरीतानितोरणानिचकाशिरे ।विद्युद्भिरिवनद्धानिमेघजालानिघर्मगे ।।।।
জ্বালাৰে পৰিবেষ্টিত তোৰণসমূহ দীপ্তিতে চকচকাই উঠিল—গ্ৰীষ্মত বিদ্যুতেৰে বদ্ধ মেঘজালৰ দৰে।
Verse 23
ज्वलनेनपरीतानिनिपेतुर्भवनान्वथ ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।
তাৰ পিছত অগ্নিয়ে আৱৃত ভৱনসমূহ ধ্বস হৈ পৰিল—বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰাঘাতে ভগ্ন মহাগিৰিৰ শিখৰসমূহৰ দৰে।
Verse 24
विमानेषुप्रसुस्ताश्चदह्यमानावराङ्गनाः ।त्यक्ताभरणसर्वाङ्गाहाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।।।।
বিমানসদৃশ ওপৰৰ কক্ষত নিদ্ৰাৰত সুন্দৰী নাৰীগণ জ্বালাৰ তাপে দহি গ’ল; সৰ্বাঙ্গৰ অলংকাৰ ত্যাগ কৰি “হায়! হায়!” বুলি উচ্চস্বৰে ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 25
तत्रचाग्निपरीतानिनिपेतुर्भवनान्यपि ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।
তাত অগ্নিৰে পৰিবেষ্টিত ভৱনসমূহো ভাঙি পৰিল—যেন ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰাঘাতে চূৰ্ণ হোৱা মহাগিৰিৰ শিখৰসমূহ।
Verse 26
तानिनिर्दह्यमानानिदूरतःप्रचकाशिरे ।हिमवच्छिखराणीवदीप्तौषदिवनानिच ।।।।
সেই দহ্যমান ভৱনসমূহ দূৰৰ পৰা উজ্জ্বল হৈ দেখা দিছিল—হিমৱতৰ হিমশুভ্ৰ শিখৰসমূহৰ দৰে, আৰু স্বয়ং দীপ্তিমান ঔষধিবনৰ দৰে।
Verse 27
हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्चज्वालाप्रज्वलितैरपि ।रात्रौसादृश्यतेलङ्कापुष्पितैरिवकिंशुकैः ।।।।
দহ্যমান হৰ্ম্যসমূহৰ শিখৰ জ্বালাৰে প্ৰজ্বলিত হোৱাত, ৰাতিৰ লংকা যেন পুষ্পিত কিঞ্চুক গছৰে আৱৃত হোৱা দৰে দেখা দিছিল।
Verse 28
हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तेर्मुक्सैश्चैवतुरङ्गमैः ।बभूवलङ्कालोकान्तेभ्रान्तग्राहइवार्णवः ।।।।
হস্ত্যধ্যক্ষসকলে মুকলি কৰা হাতী আৰু তেনেদৰে মুক্ত কৰা ঘোঁৰাবোৰে চাৰিওফালে দৌৰাদৌৰি কৰাত লংকা লোকান্তৰ সাগৰৰ দৰে হৈ পৰিল—ভ্ৰান্ত গ্ৰাহে উথল-পাথল কৰা অৰ্ণৱৰ দৰে সৰ্বত্ৰ বিভ্ৰান্তি বিয়পি পৰিল।
Verse 29
अश्वंमुक्तंगजोदृष्टवाक्वचिद्भीतोऽपसर्पति ।भीतोभीतंगजंदृष्टवाक्वचिदश्वोनिवर्तते ।।।।
কেতিয়াবা মুক্ত ঘোঁৰা হাতীক দেখি ভয়তে আঁতৰি যায়; আৰু কেতিয়াবা আগতেই ভীত হোৱা হাতী ঘোঁৰাক দেখি উলটি পিছুৱাই যায়।
Verse 30
लङ्कायांदह्यमानायांशुशुभे स महार्णवः ।छायासंसक्तसलिलोलोहितोदइवार्णवः ।।।।
লংকা দহি থাকোঁতে মহাসাগৰ শোভা পাই উঠিল; নগৰৰ ছাঁয়া জলে লাগি থকাৰ বাবে সি লোহিত জলেৰে ভৰা অৰ্ণৱৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 31
साबभूवमुहूर्तेनहरिभिर्दीपितापुरी ।लोकस्यास्यक्ष्येघोरेप्रदीप्तेववसुन्दरा ।।।।
হৰিসকলে জ্বলাই দিয়া সেই নগৰী মুহূৰ্ততে দীপ্ত হৈ উঠিল; লোকক্ষয়ৰ ভয়ংকৰ সময়ত প্ৰদীপ্ত বসুন্ধৰাৰ দৰে যেন দেখা গ’ল।
Verse 32
नारीजनस्यधूमेनव्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।स्वनोज्वलनतप्तस्यशुश्रुवेशतयोजनम् ।।।।
ধোঁৱাৰে আৱৃত আৰু অগ্নিৰ তাপে দগ্ধ নাৰীজনৰ উচ্চ আৰ্তনাদ শতা যোজন দূৰলৈকে শুনা গ’ল।
Verse 33
प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः ।सहसाभ्युत्पतन्तिस्महरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।
তাৰ পাছত যুদ্ধোৎসুক হৰিসকলে, দেহ দগ্ধ হোৱা কিছুমান ৰাক্ষস বাহিৰলৈ ওলাই আহোঁতেই, হঠাতে জঁপিয়াই তেওঁলোকৰ ওপৰত পৰিল।
Verse 34
उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनः ।दिशोदशसमुद्रं च पृथिवींचान्वनादयत् ।।।।
বানৰসকলৰ উদ্ঘোষ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ নিনাদ একেলগে উঠিল; দহো দিশ, সমুদ্ৰ আৰু পৃথিৱীও গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 35
विशल्यौतुमहात्मानौतावुभौरामलक्ष्मणौ ।असम्भ्रान्तौजगृहतुस्तदोभौधनुषीवरे ।।।।
তাৰ পাছত বিশল্য হোৱা মহাত্মা ৰাম-লক্ষ্মণ, নিৰ্ভ্ৰান্ত আৰু অচল হৈ, সেই দুয়োজনে শ্ৰেষ্ঠ ধনু দুটা হাতে ল’লে।
Verse 36
ततोविस्फारयानस्यरामस्यधनुरुत्तमम् ।बभूवतुमुलश्शब्दोराक्षसानांभयावहः ।।।।
তাৰ পাছত ৰামে নিজৰ উত্তম ধনুখন টানি বিস্ফাৰ কৰোঁতেই, ৰাক্ষসসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ এক তুমুল শব্দ উঠিল।
Verse 37
अशोभततदारामोधनुर्विष्फारयन् महत् ।भगवानिवसङ्कृद्धोभवोवेदमयंधनुः ।।।।
সেই মুহূর্তত মহাধনু টানি ধৰা ৰাম দীপ্তিময় হৈ শোভা পাই উঠিল; বেদময় ধনু ধাৰণ কৰা ক্ৰুদ্ধ ভৱ (শিৱ)ৰ দৰে।
Verse 38
उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनम् ।ज्याशब्दस्तावुभौशब्दावतिरामस्यशुश्रुवे ।।।।
বানৰসকলৰ ঘোষ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ নাদ—দুয়োটাকো অতিক্ৰম কৰি—ৰামৰ ধনুৰ জ্যা-শব্দ অধিক প্ৰবল হৈ শুনা গ’ল।
Verse 39
वानरोद्घुष्टघोषश्चराक्षसानां च निस्स्वनः ।ज्याशब्दश्चापिरामस्यत्रयंव्याप्यदिशोदश ।।।।
বানৰৰ উচ্ছঘোষ, ৰাক্ষসসকলৰ নাদ আৰু ৰামৰ ধনুৰ জ্যা-শব্দ—এই তিনিধৰণৰ ধ্বনি দহো দিশত ব্যাপি পৰিল।
Verse 40
तस्यकार्मुकमुक्सैश्चशरैस्तत्पुरगोपुरम् ।कैलासशृङ्गप्रतिमंविशीर्णमपतद्भुवि ।।।।
তাঁৰ ধনুৰ পৰা মুক্ত হোৱা শৰবৃষ্টিৰ আঘাতত নগৰৰ দ্বাৰ-গোপুৰ ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল; কৈলাস-শৃংগ সদৃশ সেই গোপুৰ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 41
ततोरामशरान् दृष्टवाविमानेषुगृहेषु च ।सन्नाहोराक्षसेन्द्राणांतुमुलस्समपद्यत ।।।।
তেতিয়া ৰামৰ শৰসমূহ তেওঁলোকৰ বিমান আৰু গৃহত গাঁথ খাই থকা দেখি, ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলৰ মাজত তুমুল কোলাহলসহ যুদ্ধ-সন্নাহ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 42
तेषांसन्नह्यमानानांसिंहनादं च कुर्वताम् ।शर्वरीराक्षसेन्द्राणांरौद्रीवसमपद्यत ।।।।
সিহঁৰ গর্জন সদৃশ নাদ কৰি সন্নাহ লওঁতে, ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলৰ ওপৰত সেই ৰাতি অশুভ লক্ষণ আৰু আতংকে ভৰা ভয়ংকৰ ‘ৰৌদ্ৰ শৰ্বৰী’ৰ দৰে নামি আহিল।
Verse 43
आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।।।
মহাত্মা সুগ্ৰীৱে সেই বানৰেন্দ্ৰসকলক আদেশ দিলে: “হে প্লৱগশ্ৰেষ্ঠসকল! ওচৰৰ দ্বাৰলৈ গৈ যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হওক।”
Verse 44
आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।
“আৰু তোমালোকৰ মাজত যি কোনোবাই ইয়াত বা তাত নিযুক্ত হৈ মিছা আচৰণ কৰে বা কৰ্তব্যত ব্যৰ্থ হয়, সি ৰজাৰ আদেশ উলংঘন কৰি ৰাজশাসন দুষিত কৰা দোষী; সেয়ে সি নিশ্চয় বধযোগ্য।”
Verse 45
तेषुवानरमुखेषुदीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।स्थितेषुद्वारमासाद्यरावणंमन्युराविशत् ।।।।
যেতিয়া বানৰ-মুখ্যসকলে জ্বলন্ত উল্কাৰ দৰে দীপ্ত মশাল হাতে লৈ দ্বাৰলৈ গৈ দৃঢ়ভাৱে থিয় দিলে, তেতিয়া ৰাৱণক ক্ৰোধে আৱৰি ধৰিলে।
Verse 46
तस्यजृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रावैदिशोदश ।रूपवानिवरुद्रस्यमन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ।।।।
তেওঁৰ জঁভাই উঠা ভয়ংকৰ কঁপনি-বিক্ষেপত দহো দিশা ব্যাকুল হৈ উঠিল যেন; আৰু তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত ৰুদ্ৰৰ দেহধাৰী মন্যুৰ দৰে ক্ৰোধ প্ৰকাশ পালে।
Verse 47
स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।प्रेषयामाससङ्कृद्धोराक्षससैर्बहुभिस्सह ।।।।
মহা ক্ৰোধত তেওঁ নিকুম্ভ আৰু কুম্ভ—কুম্ভকৰ্ণৰ দুয়ো পুত্ৰক—বহু ৰাক্ষসৰ সৈতে প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 48
यूपाक्षश्शोणिताक्षश्चप्रजङ्घःकम्पनस्तथा ।निर्ययुःकौम्भकर्णिभ्यांसहरावणशासनात् ।।।।
ৰাৱণৰ আদেশত যূপাক্ষ, শোণিতাক্ষ, প্ৰজংঘ আৰু কম্পন—কুম্ভকৰ্ণৰ দুয়ো পুত্ৰৰ সৈতে—যুদ্ধলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 49
शशासचैवतान् सर्वान्राक्षसान् सुमहाबलान् ।राक्षसागच्छताद्यैवसिंहनादं च नादयन् ।।।।
সিংহনাদ কৰি তেওঁ সেই সকলো সু-মহাবলী ৰাক্ষসক আদেশ দিলে: “ৰাক্ষসসকল, আজিেই—এই মুহূৰ্ততেই—যোৱা!”
Verse 50
ततस्तुचोदितास्तेनराक्षसाज्वलितायुधाः ।लङ्कायानिर्ययुर्वीराःप्रणदन्तःपुनःपुनः ।।।।
তাৰ আদেশত প্ৰেৰিত হৈ, জ্বলন্ত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা ৰাক্ষস বীৰসকলে লংকাৰ পৰা ওলাই আহিল আৰু পুনঃপুনঃ গর্জন কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 51
रक्षसांभूषणस्थाभिर्भाभिस्स्वाभिश्चसर्वशः ।चक्रुस्तेसप्रभंव्योमहरयश्चाग्निभिस्सह ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ ভূষণৰ দীপ্তি আৰু তেওঁলোকৰ নিজস্ব তেজে সকলোফালে আকাশ উজ্জ্বল কৰি তুলিলে; আৰু হৰিসকলেও নিজৰ অগ্নিসহ সেই আকাশক দীপ্তিময় কৰিলে।
Verse 52
तत्रताराधिपस्याभाताराणां च तथैव च ।तयोराभरणासा च बलयोर्द्यामभासयन् ।।।।
তাত চন্দ্ৰৰ কান্তি আৰু তৰাবোৰৰ জ্যোতি, লগতে দুয়োটা সেনাৰ আভৰণৰ ঝলমল—এই সকলোয়ে আকাশক উজ্জ্বল কৰি তুলিলে।
Verse 53
चन्द्राभाभूषणाभा च गृहाणांसागरःपुनः ।हरिराक्षससैन्यानिभ्राजयामाससर्वतः ।।।।
চন্দ্ৰৰ পোহৰ আৰু আভৰণৰ ঝলমল, পুনৰ সাগৰ আৰু গৃহসমূহৰ দীপ্তি—এই সকলোয়ে হৰি-ৰাক্ষস সেনাবাহিনীক সকলোফালে উজ্জ্বল কৰি তুলিলে।
Verse 54
तत्रचोर्ध्वंप्रदीप्तानांगृहाणांसागरःपुनः ।भाभिस्संसक्तसलिलश्चलोर्मिश्शुशुभेऽधिकम् ।।।।
তাত ওপৰত জ্বলি থকা গৃহসমূহৰ দীপ্তি সাগৰৰ জলৰ সৈতে মিহলি হোৱাত, ঢৌবোৰ অধিক উজ্জ্বল হৈ অতি শোভাময় দেখা দিল।
Verse 55
पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।।।
তাৰ পিছত ভয়ংকৰ আৰু প্ৰচণ্ড ৰাক্ষসসেনা দৃষ্টিগোচৰ হ’ল—পতাকা-ধ্বজেৰে ঘনভাৱে আৱৃত, উত্তম খড়্গ আৰু পৰশু ধাৰণ কৰা; ভীম ৰথ, অশ্ব আৰু মাতঙ্গ (হাতী)ৰে পৰিপূৰ্ণ, নানাবিধ পদাতিকৰে কোলাহলময়। ত্ৰিশূল, গদা, খড়্গ, প্ৰাস, তোমৰ আৰু ধনুৰ দীপ্তিত সেয়া জ্বলি উঠিছিল; বিক্ৰম-পৌৰুষে ভয় জগোৱা। জ্বলন্ত প্ৰাস চকুত পৰিছিল, শত শত কিঙ্কিণীৰ নাদে দিশ-দিগন্ত গুঞ্জাই উঠিছিল; স্বৰ্ণজাল-অলংকৃত ভুজ, ঘূৰাই ধৰা পৰশু, ঘূৰ্ণিত মহাশস্ত্ৰ, বাণেৰে সজ্জিত ধনু—আৰু মাল্য-সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ সুবাস মহাবায়ুৱে কঢ়িয়াই আনিছিল।
Verse 56
पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
ভয়ংকৰ, শূৰজনৰে ভৰপূৰ আৰু মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে নিনাদ কৰা—এনে অতি দাৰুণ ৰাক্ষসবল আগবাঢ়ি অহা দেখি, বানৰসেনা কঁপি উঠিল আৰু উচ্চস্বৰে ঘোৰ নাদ তুলিলে।
Verse 57
पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
তাৰ পিছত সেই মহান ৰাক্ষসসেনা বেগেৰে জঁপিয়াই উঠি প্ৰতিপক্ষ সেনাৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল—যেন পটংগবোৰ অগ্নিত উৰি সোমায়।
Verse 58
पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
হৰ্ষিত হৈ তেওঁলোকে গোপুৰ, অট্টালিকা আৰু প্ৰতোলী (দ্বাৰপথ), নানাবিধ গলি আৰু প্ৰাসাদসমূহত অগ্নি সংযোগ কৰিলে—যুদ্ধক নগৰৰ অন্তৰত ঠেলি নিলে।
Verse 59
घोरंशूरजनाकीर्णंमहाम्बुदरनिस्स्वनम् ।तद्दृष्टवाबलमायातंराक्षसानांसुदारुणं ।।।।सञ्चचालप्लवङ्गानांबलमुच्चैर्ननाद च ।
ভয়ংকৰ, শূৰজনৰে ভৰপূৰ আৰু মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে নিনাদ কৰা—এনে অতি দাৰুণ ৰাক্ষসবল আগবাঢ়ি অহা দেখি, বানৰসেনা কঁপি উঠিল আৰু উচ্চস্বৰে ঘোৰ নাদ তুলিলে।
Verse 60
जवेनाफ्लुत्य च पुनस्तद्बलंरक्षसांमहत् ।।।।अभ्ययात्प्रत्यरिबलंपतङ्गाइवपावकम् ।
তাৰ পিছত সেই মহান ৰাক্ষসসেনা বেগেৰে জঁপিয়াই উঠি প্ৰতিপক্ষ সেনাৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল—যেন পটংগবোৰ অগ্নিত উৰি সোমায়।
Verse 61
तेषांभुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।।।।राक्षसानांबलंश्रेष्ठंभूयस्तरमशोभत ।
বলিষ্ঠ ভুজে গদা আৰু বজ্ৰসদৃশ আয়ুধ ঘঁহি ঝলমল কৰি তুলা ৰাক্ষসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ সেনা অধিকতর দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 62
तत्रोन्मत्ताइवोत्पेतुर्हरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।तरुशैलैरभिघ्नन्तोमुष्टिभिश्चनिशाचरान् ।
তাত যুঁজ-আকাঙ্ক্ষী হৰিসকলে উন্মত্তৰ দৰে লম্ফ দি উঠিল আৰু গছ, শিলা তথা মুষ্টিৰে নিশাচৰসকলক আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 63
तथैवापततांतेषांकपीनामसिभिशशितैः ।।।।शिरांसिसहसाजह्रूराक्षसाभीमदर्शना ।
এইদৰে ধাৱি অহা কপিসকলৰ মূৰ ভয়ংকৰ-দৰ্শন ৰাক্ষসসকলে তীক্ষ্ণ অসিৰে সহসা কাটি পেলালে।
Verse 64
दशनैर्हतकर्णाश्चमुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः ।।।।शिलाप्रहारभग्नाङ्गाविचेरुस्तत्रराक्षसाः ।
তাত ৰাক্ষসসকল টলমলকৈ ঘূৰি ফুৰিছিল—কিছুমানৰ কাণ দাঁতৰ কামোৰত ছিঙি গৈছিল, কিছুমানৰ মূৰ মুষ্টিপ্ৰহাৰত চূৰ্ণ হৈছিল, আৰু কিছুমানৰ অংগ শিলাপ্ৰহাৰত ভাঙি পৰিছিল।
Verse 65
तथैवाप्यपरेतेषांकपीनामभिलक्षिता ।।।।प्रवीरानभितोजघ्नुर्घोररूपानिशाचराः ।
সেইদৰে ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী আন নিশাচৰসকলে বানৰসকলৰ মাজৰ পৰা লক্ষ্য বাছি লৈ, চাৰিওফালে বীৰসকলক আঘাত কৰি ভূমিত পেলাই দিছিল।
Verse 66
घ्नन्तमन्यंजघानान्यःपातयन्तमपातयत् ।।।।गर्हमाणंजगर्हेऽन्योदशन्तमपरोऽदशत् ।
যি মাৰি আছিল, তাক আন এজনে মাৰিলে; যি পেলাই দিছিল, তাক আন এজনে পেলাই দিলে; যি গালি দিছিল, তাক আন এজনে গালি দিলে; আৰু যি কামোৰ দিছিল, তাক আন এজনে কামোৰিলে।
Verse 67
देहीत्यन्योददात्यन्योददामीत्यपरःपुनः ।।।।किंक्लेशयसितिष्ठेतितत्रान्योन्यंबभाषिरे ।
তাত তেওঁলোকে পৰস্পৰে চিঞৰি ক’লে—এজনে ক’লে, “মাৰ!” আন এজনে ক’লে, “মাৰিছোঁ!” আৰু আন এজনে পুনৰ, “মই মাৰিম!”—আৰু কিছুমানে উপহাস কৰি ক’লে, “কিয় কষ্ট কৰিছা? দৃঢ় হৈ থিয় দে!”
Verse 68
विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।।।
তাৰ পিছত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত অতি ৰৌদ্ৰ মহাযুদ্ধ প্ৰচণ্ডভাৱে জ্বলি উঠিল—বস্ত্ৰ অস্থিৰ হৈ ছিন্নভিন্ন হ’ল, কবচ আৰু অস্ত্ৰ সৰি পৰিল; মহাপ্ৰাস উচাই ধৰা হ’ল, আৰু ৰণভূমি যষ্টি, শূল আৰু অসিৰে ভৰি পৰিল।
Verse 69
विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।
তেতিয়া হুতভুক অগ্নিয়ে তেওঁলোকৰ হাজাৰ হাজাৰ ঘৰ দহি পেলালে; পৰ্বতাকাৰ প্ৰাসাদসমূহ ধৰণীতলত ধপাসকৈ পৰি ভাঙি পৰিল।
Verse 70
वानरान्दशसप्तेतिराक्षसाजघ्नुराहवे ।राक्षसान्दशसप्तेतिवानराश्चाभ्यपातयन् ।।।।
সেই ৰণত ৰাক্ষসসকলে ‘দশ আৰু সপ্ত’ পৰিমাণে বানৰসকলক নিধন কৰিলে; আৰু বানৰসকলেও একেই ‘দশ আৰু সপ্ত’ পৰিমাণে ৰাক্ষসসকলক মাটিত পেলালে।
Verse 71
विस्रस्तकेशवसनंविध्वस्तकवचध्वजम् ।बलंराक्षसमालम्ब्यवानराःपर्यवारयन् ।।।।
কেশ আৰু বসন উলট-পালট, কবচ আৰু ধ্বজ বিধ্বস্ত হোৱা ৰাক্ষস-বলক আঁকোৱালি ধৰি বানৰসকলে চাৰিওফালৰ পৰা আগবাঢ়ি আহি ঘেৰাও কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugriva’s enforcement of rājaśāsana: Vanara chiefs must advance to Lanka’s gate and engage; any commander who disobeys by lingering elsewhere is declared punishable. The sarga frames obedience and coordinated action as the ethical prerequisite for a just military campaign.
Leadership is shown as a blend of foresight and accountability: Sugriva assesses the enemy’s weakened capacity (post-Kumbhakarna) and issues clear operational directives; Rama’s controlled martial readiness (bow, arrows, gate collapse) models disciplined power rather than impulsive violence.
Lanka’s urban architecture becomes a landmark system: gopura (gate-towers), toraṇa (archways), prāsāda/harmya (multi-storeyed mansions), and the adjoining sāgara (ocean) reflecting the conflagration—used poetically to map the city’s space and the battle’s spread.