Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গটোত ৰাৱণৰ প্ৰচণ্ড বাণবৰ্ষণৰ পৰা সুগ্ৰীৱৰ প্ৰতি-আক্ৰমণলৈ যুদ্ধৰ গতি সলনি হোৱাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে ৰাৱণৰ বাণৰ আঘাতত বানৰ সেনাসকল ছত্ৰভংগ হৈ পৰে আৰু ৰণক্ষেত্ৰ মৃতদেহৰে ভৰি পৰে। এই বিপৰ্যয় দেখি বানৰৰাজ সুগ্ৰীৱে সুষেণক সৈন্যবাহিনীক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু নিজে এজোপা বিশাল গছ আৰু শিলাখণ্ড লৈ ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত জপিয়াই পৰে। সুগ্ৰীৱৰ এই আক্ৰমণত ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত হাহাকাৰ লাগে। ৰাক্ষসসকলৰ এই দুৰৱস্থা দেখি বীৰ বিৰূপাক্ষই এটা মত্ত হাতীত উঠি সুগ্ৰীৱক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। দুয়োৰে মাজত গছ, শিলা, তৰোৱাল আৰু মুষ্টিৰে এক ভয়ংকৰ দ্বন্দযুদ্ধ হয়। যুদ্ধৰ চৰম পৰ্যায়ত সুগ্ৰীৱে নিজৰ অপাৰ বীৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰি বজ্ৰসদৃশ এক চৰ মাৰি বিৰূপাক্ষক বধ কৰে। বিৰূপাক্ষৰ মৃত্যুৰ লগে লগে বানৰসকলৰ মনত আনন্দৰ জোৱাৰ উঠে আৰু ৰাক্ষস বাহিনী ভয়ত ত্ৰস্তমান হৈ পৰে।
Shlokas
Verse 1
तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।
এইদৰে দশগ্ৰীৱৰ বাণে অঙ্গচ্ছেদ হোৱা বানৰ বীৰসকলৰ বাবে তাত পৃথিৱী হৰিসকলৰ ছিটাই পৰি থকা দেহেৰে আৱৰি পৰিল।
Verse 2
रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।
ৰাৱণৰ পৰা একেলগে বৰষি অহা সেই অপ্ৰসহ্য, দীপ্ত শৰবৃষ্টি বানৰসেনাই ক্ষণমাত্ৰো সহিব নোৱাৰিলে; যেনেকৈ পতঙ্গই জ্বলি থকা অগ্নি সহিব নোৱাৰে।
Verse 3
तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।
নিশিত বাণে বিদ্ধ আৰু পীড়িত হৈ তেওঁলোকে ক্ৰন্দন কৰি পলাই গ’ল—যেন অগ্নিশিখাত আৱিষ্ট গজসমূহ দহি দহি দৌৰি যায়।
Verse 4
प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।
সেই সমৰত ৰাৱণৰ শৰবৃষ্টিয়ে প্লৱঙ্গমসেনাৰ শাৰীবোৰ ছিন্নভিন্ন হৈ পৰিল; যেনেকৈ বতাহে মহামেঘৰাশি চিৰি চিৰি ছটিয়াই দিয়ে।
Verse 5
कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।
বনবাসী বানৰসকলৰ মাজত ত্বৰাৰে ভয়ংকৰ কদন কৰি, ৰাক্ষসেন্দ্ৰ ৰাৱণ তেতিয়া যুদ্ধক্ষেত্ৰত তৎক্ষণাৎ ৰাঘৱৰ দিশে ধাৱিত হ’ল।
Verse 6
सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।
ৰণত সেই বানৰসকলক ভগ্ন আৰু পিছু হটোৱা দেখি, সুগ্ৰীৱে দলটোক স্থিৰ কৰি ৰক্ষা কৰিবলৈ সুষেণক গুল্মত নিযুক্ত কৰিলে; তাৰ পিছত যুদ্ধত এক অদ্ভুত সাহসী পদক্ষেপৰ বাবে মন দৃঢ় কৰিলে।
Verse 7
आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।
সেই বীৰ সুগ্ৰীৱে আত্মসম সদৃশ যোগ্য বানৰবাহিনী ৰক্ষাৰ্থে নিযুক্ত কৰি, গছক অস্ত্ৰ কৰি শত্রুৰ সন্মুখে অগ্ৰসৰ হ’ল।
Verse 8
पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।
তাৰ কাষে-কাষে আৰু পিঠিৰ ফালে, সকলো ইউথাধিপ নিজে নিজে অনুসৰণ কৰিলে, মহাশিলা আৰু নানা প্ৰকাৰৰ মহাদ্ৰুম বহন কৰি।
Verse 9
सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।
যুদ্ধত মহান সুগ্ৰীৱে উচ্চ স্বৰে গর্জন কৰি, বহু আন শত্রুক পতিত কৰি, অগ্ৰগণ্য ৰাক্ষসসকলৰ দিশে আগবাঢ়িল।
Verse 10
ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।
আৰু বানৰসেনাৰ অধিপতিয়ে মহাকায় ৰাক্ষসসকলক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে; যেন যুগান্তসময়ৰ প্ৰবল বায়ুৱে বৃহৎ পিণ্ডসমূহক আঘাত কৰি কঁপাই তোলে।
Verse 11
राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ সেনানিৰৰ মাজত তেওঁ শিলাবৃষ্টি বৰষালে; যেন কাণনত পক্ষীসঙ্ঘৰ ওপৰত মেঘে অশ্মবৃষ্টি কৰে।
Verse 12
कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।
কপিৰাজে মুক্ত কৰা সেই শিলাবৃষ্টিত আঘাত পাই ৰাক্ষসসকল ভগ্ন মস্তকেৰে ঢলি পৰিল; যেন কাটি পেলোৱা পৰ্বতসমূহ।
Verse 13
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।
তেতিয়া চাৰিওফালে ৰাক্ষসসকল ক্ষয় হ’বলৈ ধৰিলে—সুগ্ৰীৱৰ দ্বাৰা ভগ্ন, পৰি পৰি চিঞৰি উঠা। তেতিয়া ধনুৰ্ধাৰী, দুৰ্ধর্ষ ৰাক্ষস বিৰূপাক্ষে নিজৰ নাম ঘোষণা কৰি, ৰথৰ পৰা জাঁপ দি নামি, মদোন্মত্ত গজৰ স্কন্ধত উঠিল।
Verse 14
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।
তেতিয়া চাৰিওফালে ৰাক্ষসসকল ক্ষয় হ’বলৈ ধৰিলে—সুগ্ৰীৱৰ দ্বাৰা ভগ্ন, পৰি পৰি চিঞৰি উঠা। তেতিয়া ধনুৰ্ধাৰী, দুৰ্ধর্ষ ৰাক্ষস বিৰূপাক্ষে নিজৰ নাম ঘোষণা কৰি, ৰথৰ পৰা জাঁপ দি নামি, মদোন্মত্ত গজৰ স্কন্ধত উঠিল।
Verse 15
स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।
মহাৰথী বিৰূপাক্ষ সেই দ্বিৰদত উঠি, ভয়ংকৰ নাদে গর্জন কৰি, বানৰসেনাৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 16
सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।
সেনাৰ অগ্ৰভাগত থকা সুগ্ৰীৱৰ প্ৰতি সি ঘোৰ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু উদ্বিগ্ন ৰাক্ষসসকলক স্থিৰ কৰি, তেওঁলোকক হর্ষিত কৰিলে।
Verse 17
सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।
সেই ৰাক্ষসৰ তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ হৈ কপীন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ মহাক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; গর্জন কৰি মনতে তাৰ বধ কৰাৰ দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।
Verse 18
ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।
তাৰ পাছত শূৰ বানৰে ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হৈ, এটা গছ মূলেৰে উভালি আগলৈ জাঁপ মাৰি, সন্মুখত থকা মহাগজক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 19
स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।
সুগ্ৰীৱৰ প্ৰবল প্ৰহাৰত মহাগজ আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, ধনুৰ্মাত্ৰ পিছুৱাই গ’ল; ব্যথাত কুঁচৰি পৰি বহি পৰিল আৰু উচ্চ স্বৰে নাদ কৰি গর্জন কৰিলে।
Verse 20
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।
তাৰ পাছত সেই বীৰ্যৱান ৰাক্ষসজন মথিত গজৰ পৰা তৎক্ষণাৎ নামি, শত্রুৰ সন্মুখীন হৈ কপীন্দ্ৰৰ প্ৰতি আগবাঢ়িল। বৃষভচৰ্মৰ ঢাল আৰু খড়্গ ধৰি, লঘুবিক্ৰমে, যেন সুগ্ৰীৱক ভৰ্ত্সনা কৰিছে তেনেদৰে, দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থকা সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 21
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।
মিত্ৰৰ হিতৰ বাবে ক্ৰুদ্ধ সুগ্ৰীৱে, জলধৰ সদৃশ এক বিশাল শিলা ধৰি, সেই শিলাখন বিরূপাক্ষৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 22
स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।
মিত্ৰৰ হিতৰ বাবে ক্ৰুদ্ধ সুগ্ৰীৱে, জলধৰ সদৃশ এক বিশাল শিলা ধৰি, সেই শিলাখন বিরূপাক্ষৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 23
स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।
সেই শিলাখণ্ড ধাৱমান হৈ পৰি আহিব ধৰাত দেখি ৰাক্ষসপুঙ্গৱ তৎক্ষণাৎ আঁতৰি গ’ল; মহাবিক্ৰমে খড়্গেৰে তেতিয়াই তাক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 24
तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।
সেই বলৱান ৰাক্ষসৰ খড়্গ-প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, সেই বীৰ বানৰ মুহূৰ্তমাত্ৰৰ বাবে যেন বিসঞ্জ্ঞ হ’ল।
Verse 25
स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।
তেতিয়া সেই মহাযুদ্ধত সি সহসা জঁপিয়াই উঠি, মুষ্টি কুঁচাই বেগে ৰাক্ষসৰ বক্ষস্থলত প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 26
मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।
সুগ্ৰীৱৰ মুষ্টিপ্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ নিশাচৰ বিৰূপাক্ষ ক্ৰুদ্ধ হ’ল; আৰু সেই খড়্গেৰে সেনাৰ অগ্ৰভাগত সুগ্ৰীৱৰ কবচ খসাই দিলে। তাৰ পাছত পদপ্ৰহাৰত আঘাত পাই সুগ্ৰীৱ ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 27
स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।
পতিত হ’লেও সেই কপি পুনৰ উঠি, ভীষণ নিনাদে অশনি সদৃশ প্ৰচণ্ড তালপ্ৰহাৰ তাৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 28
तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।
সুগ্ৰীৱে উঠোৱা সেই তালপ্ৰহাৰ ৰাক্ষসটোৱে নৈপুণ্যে এৰাই গৈ, তাৰ পাছত মুষ্টি বদ্ধ কৰি তাৰ বক্ষস্থলত আঘাত কৰিলে।
Verse 29
तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।
নিজৰ প্ৰহাৰ ৰাক্ষসটোৱে এৰাই দিয়া দেখি, বানৰেশ্বৰ সুগ্ৰীৱ আৰু অধিক ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 30
ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।
বানৰে বিৰূপাক্ষৰ এটা ফাঁক দেখা পালে; তাৰ পাছত ক্ৰোধেৰে তাৰ শঙ্খদেশত মহৎ তালপ্ৰহাৰ প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 31
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।
মহেন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ সেই কৰতল-প্ৰহাৰত ভূমিত আঘাত পাই বিৰূপাক্ষ লুটাই পৰিল; ৰক্তেৰে সিক্ত, ৰক্ত উগলিত; আৰু তাৰ দেহৰ স্ৰোতসমূহৰ পৰা জলপ্ৰপাতৰ পানীৰ দৰে ৰক্তধাৰা বৈ উঠিল।
Verse 32
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।
মহেন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ সেই কৰতল-প্ৰহাৰত ভূমিত আঘাত পাই বিৰূপাক্ষ লুটাই পৰিল; ৰক্তেৰে সিক্ত, ৰক্ত উগলিত; আৰু তাৰ দেহৰ স্ৰোতসমূহৰ পৰা জলপ্ৰপাতৰ পানীৰ দৰে ৰক্তধাৰা বৈ উঠিল।
Verse 33
विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।
তেওঁলোকে দেখিলে বিৰূপাক্ষক—ক্ৰোধত চকু উলটি যোৱা, ফেনাৰে মলিন মুখ-শ্বাস, ৰক্তে সিক্ত—পতনৰ হিংস্ৰতাই তাক আৰু অধিক বিকট কৰি তুলিছিল।
Verse 34
स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।
বানৰসকলে সেই শত্রুক দেখিলে—কঁপনি ধৰি, এফালে-সেফালে গড়াগড়ি খাই, পাৰ্শ্ব ৰক্তে সিক্ত; কৰুণ স্বৰে বিনন্দন কৰি—দৰ্শকৰ মনত শোক আৰু কঠোৰ দয়া জগাই তুলিলে।
Verse 35
तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।
এইদৰে ঘনিষ্ঠ সমৰত মুখামুখি হৈ, বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ পৰাক্ৰমী বাহিনী পৰস্পৰে সংঘৰ্ষ কৰি টক্কৰ খালে।
Verse 36
विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।
বানৰ-ৰাজাই মহাবলী বিৰূপনেত্ৰক বিনাশ কৰা দেখি, বানৰ-ৰাক্ষসসকলৰ সমগ্ৰ বাহিনী উন্মত্ত হৈ উঠিল—উফান ধৰা গংগাৰ প্ৰচণ্ড সোঁতৰ দৰে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugrīva’s leadership choice under collapse: he first delegates protection to Suṣeṇa for the routed Vanaras, then personally re-enters combat to restore cohesion and morale—an ethical model of responsibility before heroics.
Without extended dialogue, the upadeśa is conveyed through action and outcome: disciplined leadership can reverse collective fear; however, victory is portrayed with stark realism—suffering and bodily ruin remain integral to war’s moral gravity.
No distinct landmark is foregrounded beyond the Laṅkā battlefield setting; emphasis falls instead on martial culture—named champions, elephant warfare, and the symbolic arsenal (arrows, sword, shield, rocks, uprooted trees) used to map combat roles and status.