Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১১০ত ৰাম আৰু ৰাৱণৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ অধিক তীব্ৰ হৈ উঠে আৰু সেয়া সকলো প্ৰাণীৰ দৃষ্টিগোচৰ এক মহাদৃশ্যত পৰিণত হয়। দেৱসমাজ আৰু আকাশীয় গণ বিস্ময় আৰু উদ্বেগেৰে চাই থাকে। ৰথৰ দ্ৰুত কৌশল—চক্ৰাকাৰে ঘূৰা, আগবঢ়া, পিছুৱা—সাৰথিৰ নিপুণতা আৰু প্ৰতিঘাতৰ সমতা প্ৰকাশ কৰে। ৰাৱণে বজ্ৰনিনাদ সদৃশ বাণেৰে ৰামৰ সাৰথি মাতলীক লক্ষ্য কৰে, কিন্তু মাতলী অচল থাকে; ৰামৰ প্ৰতিক্ৰিয়া ব্যক্তিগত বেদনাৰ নহয়, সহায়কৰ অপমানৰ প্ৰতি ধৰ্মসম্মত ক্ৰোধ ৰূপে বৰ্ণিত। বাণ আৰু গদা, মুসল, লৌহদণ্ড আদি ভাৰী অস্ত্ৰৰ প্ৰচণ্ড বিনিময়ে বিশ্বত আলোড়ন উঠে—সমুদ্ৰ উথলি উঠে, পাতালবাসী ব্যাকুল হয়, পৃথিৱী কঁপে, সূৰ্য ম্লান হয় আৰু বায়ু স্তব্ধ হয়। দেৱ আৰু ঋষিসকলে গোৱঁ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ মঙ্গল কামনা কৰি ৰামৰ বিজয়ৰ বাবে মঙ্গলমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰে, যাৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ ধৰ্মিক দিশ স্পষ্ট হয়। ৰামে ৰাৱণৰ এটা মূৰ ছেদন কৰে, কিন্তু তৎক্ষণাৎ আন এটা মূৰ উদ্ভৱ হয়; পুনঃপুনঃ শিৰচ্ছেদেও ৰাক্ষসৰাজৰ অন্ত নহয়। সকলো অস্ত্ৰবিদ্যাৰ পাৰদৰ্শী ৰাম চিন্তা কৰে—পূৰ্বে নিশ্চিত ফল দিয়া বাণ এতিয়া কিয় নিষ্ফল যেন লাগে। অধ্যায়ৰ অন্তত যুদ্ধ অবিৰাম চলি থাকে আৰু মাতলী কিবা ক’বলৈ উদ্যত হয়, যেন ৰাৱণৰ প্ৰাণশক্তি আৰু সংঘাত সমাপ্তিৰ যথাযথ উপায়ৰ বিষয়ে গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰকাশ দিব।
Shlokas
Verse 1
तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।
এইদৰে সমৰত ৰাম আৰু ৰাৱণ যুঁজি থাকোঁতে, সকলো ভূত-প্ৰাণীয়ে তেওঁলোকক দেখি অন্তৰাত্মাত গভীৰ বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।
Verse 2
अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।
সেই সমৰত দুয়ো যোদ্ধাৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰথ দুটা পৰস্পৰৰ দিশে চাপ দি আগবাঢ়িল; দুয়ো ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ অচল সংকল্পে পৰস্পৰলৈ ধাৱমান হ’ল।
Verse 3
परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।
পৰস্পৰ বধৰ প্ৰচেষ্টাত ৰত সেই দুয়ো ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; মণ্ডলাকাৰে ঘূৰি, পথত নানা ঘূৰণি দি, আগবাঢ়ি পুনৰ উভতি আহি, সাৰথিৰ কৌশলজাত বহুপ্ৰকাৰ গতি প্ৰদৰ্শন কৰিলে।
Verse 4
अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।
ৰামে ৰাৱণক আঘাত কৰিলে, আৰু ৰাৱণেও ৰাঘৱৰ ওপৰত প্ৰতি-আঘাত কৰিলে; প্ৰতিবেগৰ সেই বিনিময়ত দুয়োৰে অস্ত্ৰৰ গতি-ৱেগে যুদ্ধ উগ্ৰভাৱে উথলি উঠিল।
Verse 5
क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।
দুয়োয়ে ঘন শৰজাল নিক্ষেপ কৰি থাকোঁতে, তেওঁলোকৰ সেই দুটা উত্তম ৰথ সমৰভূমিত দুটা বৰষুণীয়া মেঘে ধাৰাসাৰে বৰষা কৰাৰ দৰে বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 6
दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।
ৰণত বহুবিধ গতি প্ৰদৰ্শন কৰি, তেওঁলোক দুয়ো পুনৰ পৰস্পৰৰ সন্মুখে মুখামুখি হৈ স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 7
धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।
তেতিয়া দুয়োটা ৰথ থমকি ৰ’লত ধুৰা ধুৰাৰ সৈতে লাগিল; অশ্বসকলৰ মুখ মুখামুখি একেবাৰে ওচৰ হ’ল; আৰু পতাকা পতাকাৰ সৈতে মিলিল—যেন দুয়ো একেলগে জুৰি গ’ল।
Verse 8
रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।
তাৰ পাছত ৰামে ধনুখন দৃঢ় মুঠিত ধৰি, তীক্ষ্ণ শৰেৰে চাৰিটা জ্বলন্ত বাণ নিক্ষেপ কৰি ৰাৱণৰ চাৰিটা দীপ্ত অশ্বক পিছুৱাই দিলে।
Verse 9
सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।
অশ্বসকল পিছুৱাই যোৱাত ক্ৰোধাৱিষ্ট হৈ, দশাননে ৰাঘৱৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 10
सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।
বলৱান দশগ্ৰীৱৰ তীৰে অতি বেছি বিদ্ধ হ’লেও ৰাঘৱৰ কোনো বিকাৰ নহ’ল; তেওঁ ব্যথিতো নহ’ল।
Verse 11
चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।
তাৰ পাছত বজ্ৰসদৃশ হস্তধাৰী দশাননে পুনৰ বজ্ৰপাতৰ দৰে গর্জন কৰা বাণ নিক্ষেপ কৰিলে—বজ্ৰায়ুধধাৰী ৰামৰ সাৰথি মাতলিক লক্ষ্য কৰি।
Verse 12
मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।
মাতলিৰ দেহত মহাবেগী শৰ পৰিলেও, যুঁজত তেওঁৰ অণুমাত্ৰো মোহ বা বিভ্ৰান্তি নহ’ল, নাহে কোনো ব্যথা জন্মিল।
Verse 13
तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।
মাতলিৰ প্ৰতি হোৱা সেই অপমানত—নিজ দেহৰ আঘাততকৈও অধিক—ৰাঘৱ ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল; আৰু শৰজালৰে শত্রুক বিমুখ কৰি দিলে।
Verse 14
विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।
তাৰ পাছত বীৰ ৰাঘৱে শত্রুৰ ৰথৰ ওপৰত বিশ, ত্ৰিশ, ষাঠি—পুনৰ শতশঃ আৰু সহস্ৰশঃ—শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 15
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।
তেতিয়া ৰথস্থ ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণো ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল; গদা-মুসলৰ বৰ্ষাৰে ৰণত ৰামক প্ৰত্যৰ্দন কৰিলে।
Verse 16
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।
পুনৰ যুদ্ধ প্ৰচণ্ড, ঘোৰ আৰু ৰোমহর্ষণীয় হৈ উঠিল; গদা, মুসল আৰু পৰিঘৰ ঘন নিস্স্বনে, আৰু শৰ-পুঙ্খৰ পৰা উঠা বতাহৰ ঝোকাত, সপ্ত সাগৰো ক্ষুব্ধ হৈ পৰিল।
Verse 17
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।
পুনৰ যুদ্ধ প্ৰচণ্ড, ঘোৰ আৰু ৰোমহর্ষণীয় হৈ উঠিল; গদা, মুসল আৰু পৰিঘৰ ঘন নিস্স্বনে, আৰু শৰ-পুঙ্খৰ পৰা উঠা বতাহৰ ঝোকাত, সপ্ত সাগৰো ক্ষুব্ধ হৈ পৰিল।
Verse 18
क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।
সাগৰসমূহ ক্ষুব্ধ হোৱাত পাতালতলবাসী সকলো দানৱ ব্যথিত হৈ পৰিল; আৰু সহস্ৰশঃ পন্নগ (নাগ) সকলেও কঁপি উঠিল।
Verse 19
चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।
পৰ্ব্বত-অৰণ্য-কাননসহ সমগ্ৰ মেদিনী কঁপি উঠিল; ভাস্কৰ নি:প্ৰভ যেন লাগিল, আৰু মাৰুতও নাবহিল।
Verse 20
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।
তেতিয়া দেৱাসকল গন্ধৰ্বসহ, সিদ্ধ আৰু পৰমৰ্ষিসকল, কিন্নৰ আৰু মহোৰগসকল—সকলো যুদ্ধৰ গতি দেখি চিন্তাকুল হ’ল।
Verse 21
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।
“গো-ব্ৰাহ্মণসকলৰ স্বস্তি হওক; লোকসমূহ শাশ্বতভাৱে স্থিৰ থাকক; সমৰত ৰাঘৱে ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণক জয় কৰক।” এইদৰে জপ কৰি, দেৱাসকল ঋষিগণসহ তেতিয়া ৰাম-ৰাৱণৰ অতি ঘোৰ, ৰোমহৰ্ষণকাৰী যুদ্ধ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 22
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।
এইদৰে জপ কৰি, দেৱাসকল আৰু ঋষিগণ তেতিয়া ৰাম-ৰাৱণৰ অতি ঘোৰ, ৰোমহৰ্ষণকাৰী যুদ্ধ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 23
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।
গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ দলসমূহে সেই অনুপম যুদ্ধ দেখি ক’লে: “আকাশৰ উপমা আকাশেই; সাগৰৰ উপমা সাগৰেই”—এই সমৰৰ তুলনা আন একো নাই।
Verse 24
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।
“ৰাম-ৰাৱণৰ যুদ্ধ ৰাম-ৰাৱণৰ যুদ্ধৰেই সমান।” এইদৰে কৈ তেওঁলোকে ৰাম-ৰাৱণৰ সেই সমৰখনেই চাই থাকিল।
Verse 25
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।
তাৰ পাছত ক্ৰোধত মহাবাহু, ৰঘুবংশৰ কীৰ্তি-বৰ্ধক শ্ৰীৰামে ধনুৰে আশীবিষ-সম বাণ সংধান কৰি, জ্বলন্ত কুণ্ডলৰে শোভিত ৰাৱণৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে। সেই শিৰ মাটিত পৰিল; তেতিয়া ত্ৰিলোকে তাক দেখিলে।
Verse 26
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।
শ্ৰীৰামে জ্বলন্ত কুণ্ডলৰে শোভিত ৰাৱণৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে; সেই শিৰ মাটিত পৰোঁতেই ত্ৰিলোকে তাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 27
तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।
সেইটোৰ দৰে আন এটা ৰাৱণৰ শিৰ পুনৰ উঠিল; কিন্তু ক্ষিপ্ৰহস্ত, ক্ষিপ্ৰকাৰী শ্ৰীৰামে তৎক্ষণাৎ আঘাত কৰি তাক তললৈ পেলাই দিলে।
Verse 28
द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।
যুদ্ধত ৰামৰ শৰদ্বাৰা ৰাৱণৰ দ্বিতীয় শিৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ছিন্ন হ’ল; কিন্তু ছিন্ন হোৱাৰ লগে লগে সেই শিৰ পুনৰায় দেখা দিলে।
Verse 29
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।
সেই শিৰটিও ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰসম দীপ্তিমান ৰামৰ শৰদ্বাৰা ছিন্ন হ’ল; এইদৰে সমান তেজস্বী শিৰসমূহৰ শতাধিক শিৰ ছিন্ন কৰা হ’ল।
Verse 30
न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।
তথাপি ৰাৱণৰ জীৱনক্ষয়ৰ অন্ত দেখা নগ’ল। সেয়ে সকলো অস্ত্ৰত পাৰদৰ্শী বীৰ, কৌসল্যাৰ আনন্দবর্ধন ৰাঘৱ—বহু শৰ-অস্ত্ৰে সজ্জিত হ’লেও—চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।
“যি শৰদ্বাৰা মাৰীচ নিধন হৈছিল, আৰু যি শৰদ্বাৰা খৰ দুষণসহ পতিত হৈছিল—”
Verse 32
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
যিসকল বাণে ক্ৰৌঞ্চবনত বিৰাধ পতিত হ’ল আৰু দণ্ডক অৰণ্যত কবন্ধ বিনষ্ট হ’ল; যিসকল বাণে শালবৃক্ষ আৰু পৰ্বতসমূহো ভাঙি পৰিল; যিসকল বাণে বালী ধৰা-শায়ী হ’ল আৰু সাগৰো ক্ষুব্ধ হৈ উঠিল—
Verse 33
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
যুদ্ধত সদায় নিশ্চিত ফলদায়ী মোৰ এই সকলো বাণ এতিয়া ফল নেদেখুৱাইছে। তেন্তে কাৰণ কি, যাৰ বাবে মন্দতেজস্বী ৰাৱণৰ বিৰুদ্ধে সিহঁতে সাফল্য লাভ নকৰে?
Verse 34
इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।
এনেদৰে চিন্তা কৰিও ৰাঘৱ সমৰত অপ্রমত্ত হৈ থাকি, ৰাৱণৰ বক্ষস্থলত শৰৰ বৰ্ষা বৰষালে।
Verse 35
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।
তাৰ পাছত ৰথস্থ ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণো ক্ৰুদ্ধ হৈ, গদা আৰু মুসলৰ বৰ্ষাৰে ৰণত ৰামক প্ৰবলভাৱে চাপে পেলালে।
Verse 36
तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।
সেই মহাযুদ্ধ ভয়ংকৰ আৰু ৰোমহর্ষণকাৰী ৰূপে প্ৰবল হৈ চলি থাকিল—কেতিয়াবা অন্তৰীক্ষত, কেতিয়াবা ভূমিত, আৰু পুনৰ গিৰিশিখৰত।
Verse 37
देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।
দেৱ, দানৱ, যক্ষ, পিশাচ, নাগ আৰু ৰাক্ষসসকলে চাই থাকোঁতে, সেই মহাযুদ্ধ সাত ৰাতি ধৰি অবিৰত চলি থাকিল।
Verse 38
नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।
ন ৰাতি, ন দিন—এটা মুহূৰ্তও নহয়, এটা ক্ষণও নহয়—ৰাম আৰু ৰাৱণৰ যুদ্ধ কেতিয়াও বিৰামলৈ নগ’ল।
Verse 39
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।
দশৰথপুত্ৰ আৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ দেখি, ৰাঘৱৰ বিজয় দৰ্শন কৰিব বিচাৰি, দেৱৰাজৰ ৰথসাৰথি মহাত্মা মাতলিয়ে ৰণত তৎপৰ ৰামক শীঘ্ৰে এক বচন ক’লে।
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is his controlled wrath: he becomes furious at the torment inflicted on Mātali (an ally and charioteer) rather than reacting to his own wounds, illustrating retaliation guided by duty and protection rather than ego-driven anger.
The chapter teaches that power alone is not sufficient without right knowledge of causality: even a master of astras must discern the hidden condition sustaining adharma (Rāvaṇa’s continued life), and must align force with insight to restore order.
The text emphasizes cosmic-geographical markers rather than a single cityscape: the sapta-sāgarāḥ (seven seas) churn, pātāla-dwellers are distressed, and the whole earth with mountains and forests trembles—signaling that the duel is treated as a world-order event.