Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰামৰ কঠোৰ, লোক-ধৰ্মে প্ৰভাৱিত বাক্যসমূহে সমবেত সভাৰ আগত বৈদেহী সীতাক গভীৰভাৱে আঘাত কৰে আৰু এক জনসম্মুখ নৈতিক সংকট সৃষ্টি হয়। সীতা যুক্তিসংগতভাৱে নিজৰ পক্ষ স্থাপন কৰে: “অশিষ্ট/নীচ স্ত্ৰী”ৰ আচৰণৰ মানদণ্ডে তেওঁক বিচাৰ কৰাটো অন্যায় বুলি ক’য়; বন্দীত্বত দেহৰ ওপৰত হোৱা বাধ্যতা আৰু মন-হৃদয়ৰ শুদ্ধ অভিপ্ৰায় একে নহয়। দাম্পত্যৰ দীঘলীয়া স্নেহ-ভৰসাৰ কথা স্মৰণ কৰাই তেওঁ ক’য়—যদি সন্দেহেই চূড়ান্ত হয়, তেন্তে উদ্ধাৰৰ কাৰ্য আৰু সহায়কৰ সকলো পৰিশ্ৰম অৰ্থহীন হৈ পৰিব। বাক্য-বিতৰ্কৰ পৰা আগবাঢ়ি সীতা ধৰ্মীয় প্ৰমাণৰ পথ গ্ৰহণ কৰে আৰু লক্ষ্মণক চিতা সাজিবলৈ অনুৰোধ কৰে—সভাত ত্যাজ্য হ’লে আত্মদাহেই তেওঁৰ বাবে শেষ মৰ্যাদাসম্পন্ন পথ। লক্ষ্মণ ক্ষুব্ধ হ’লেও ৰামৰ মৌন সংকেত মানি অগ্নি প্ৰস্তুত কৰে; ৰাম মৃত্যুৰ দৰে দৃঢ় সংকল্পত স্থিৰ, কাকো বাধা দিব নোৱাৰে। সীতা প্ৰদক্ষিণা কৰি দেবতা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰণাম জনায়, বিশ্বদেৱতা আৰু অগ্নিক সাক্ষী কৰি কৰ্ম, বাক্য আৰু চিন্তাত অটল পতিব্ৰতা ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ নিৰ্ভয়ে দহি উঠা অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে; মানুহ, বানৰ, ৰাক্ষস আৰু দেৱগণ বিস্ময়, বিলাপ আৰু জয়ধ্বনিত প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে—সমূহৰ সাক্ষ্যই এই অধ্যায়ত বিচাৰৰ মুখ্য আধাৰ হৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तातुवैदेहिपरुषंरोमहर्षणम् ।राघवेणसरोषेणश्रुत्वाप्रव्यथिताऽभवत् ।।।।
এনেদৰে কোৱা হোৱাত বৈদেহীয়ে ৰাঘৱৰ ক্ৰোধভৰা কঠোৰ, ৰোমহৰ্ষণকাৰী বাক্য শুনি গভীৰভাৱে ব্যথিত হ’ল।
Verse 2
सातदश्रुतपूर्वंहिजनेमहतिमैथिली ।श्रुत्वाभर्तृर्वचोरूक्षंलज्जयावनताभवत् ।।।।
তাৰ পিছত মহাজনসন্মুখত ভৰ্তাৰ ৰূক্ষ বাক্য আগতে কেতিয়াও নুশুনা দৰে শুনি মৈথিলী লাজত মূৰ নোৱাই, মুখ তললৈ কৰি থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 3
प्रविशन्तीवगात्राणिस्वानिसाजनकात्मजा ।वाक्षरैस्स्सैःसशल्येवभृशमाश्रूण्यवर्तयत् ।।।।
জনকৰ কন্যা, সেই বাণসদৃশ বাক্যৰ আঘাতত আহত যেন, নিজৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ভিতৰতে সুমাই যোৱা যেন লাগিল; আৰু অতি অধিক অশ্ৰু ঝৰালে।
Verse 4
ततोबाष्पपरिक्लिन्नंप्रमार्जन्तीस्वमाननम् ।शनैर्गद्गदयावाचाभर्तारमिदमब्रवीत् ।।।।
তাৰ পিছত অশ্ৰুৰে ভিজা নিজৰ মুখ মচি, সি ধীৰে ধীৰে গদগদ কণ্ঠে স্বামীৰ ওচৰত এই বাক্য ক’লে।
Verse 5
किंमामसदृशंवाक्यमीदृशंश्रोत्रदारुणम् ।रूक्षंश्रावयसेवीर प्राकृतःप्राकृतमिव ।।।।
হে বীৰ! তোমাৰ সৈতে নোমেলা—কাণলৈ কঠোৰ, ৰূক্ষ—এনে বাক্য তুমি মোক কিয় শুনুৱাইছা? যেন কোনো সাধাৰণ পুৰুষে সাধাৰণ নাৰীক কোৱা দৰে।
Verse 6
न तथास्मिमहाबाहो यथामामवगच्छसि ।प्रत्ययंगच्छमेस्वेनचारित्रेणैवतेशपे ।।।।
হে মহাবাহো! তুমি মোক যিদৰে ভাবিছা, মই তেনেকুৱা নহয়; মোৰ নিজৰ আচৰণৰ দ্বাৰাই মোক বিশ্বাস কৰা—মোৰ চাৰিত্ৰ্যৰ শপথ লৈ মই কওঁ।
Verse 7
पृथकस्त्रीणांप्रचारेणजातिंत्वंपरिशङ्कसे ।परित्यजैनांशङ्कांतुयदितेऽहंपरीक्षिता ।।।।
কিছুমান নাৰীৰ আচৰণ দেখি তুমি সমগ্ৰ নাৰীজাতিক সন্দেহ কৰিছা; যদি মই তোমাৰ দৃষ্টিত পৰীক্ষিতা হওঁ, তেন্তে সেই সন্দেহ ত্যাগ কৰা।
Verse 8
यदहंगात्रसम्पर्शंगतास्मिविशवाप्रभो ।कामकारो न मेतत्रदैवंतत्रापराध्यति ।।।।
প্ৰভো! যদি মই আনৰ অঙ্গস্পৰ্শ সহিবলগীয়া হৈছিলোঁ, তেন্তে মই বিবশা আছিলোঁ; তাত মোৰ ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা নাছিল—তাত দেৱ-নিয়তি আৰু বলপ্ৰয়োগেই দোষী, মই নহয়।
Verse 9
मदधीनंतुयत्तन्मेहृदयंत्वयिवर्तते ।पराधीनेषुगात्रेषुकिंकरिष्याम्यनीश्वरी ।।।।
কিন্তু মোৰ অধীনত যি—মোৰ হৃদয়—সেয়া তোমাতেই স্থিৰ আছে; মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ পৰাধীন থাকোঁতে, মই অনীশ্বৰী হৈ কি কৰিব পাৰোঁ?
Verse 10
सहसम्वृद्धभावेनसंसर्गेण च मानद ।यदितेऽहं न विज्ञाताहतातेनास्मिशाश्वतम् ।।।।
হে মান্য ৰাম! স্নেহত একেলগে ডাঙৰ-দীঘল হৈও আৰু আমাৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধন থাকিও যদি তুমি মোক সত্যকৈ নাজানা, তেন্তে মই চিৰদিনৰ বাবে বিনষ্ট হ’লোঁ।
Verse 11
प्रेषितस्तेमहावीरोहनुमानवलोककः ।लङ्कास्थाहंत्वयाराजन्किंतदा न विसर्जिता ।।।।
হে ৰাজন! তুমি পঠোৱা মহাবীৰ হনুমান যেতিয়া মোক বিচাৰি দূত ৰূপে আহিছিল, তেতিয়া মই লংকাত আছিলোঁ—যদি তোমাৰ সন্দেহেই আছিল, তেন্তে তেতিয়াই মোক কিয় ত্যাগ নকৰিলা?
Verse 12
प्रत्यक्षंवानरस्यास्यतद्वाक्यसमनन्तरम् ।त्वयासन्त्यक्तयावीरत्यक्तंस्याजजीवितंमया ।।।।
হে বীৰ! সেই বানৰৰ সন্মুখতে, তাৰ বাক্য শুনাৰ লগে লগে যদি তুমি মোক ত্যাগ কৰিলা হেঁতেন, তেন্তে মই তেতিয়াই তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলোঁহেঁতেন।
Verse 13
न वृथातेश्रमोऽयंस्यात्संशयेन्यस्यजीवितम् ।सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायंविपुलस्तव ।।।।
যদি তোমাৰ অন্তৰত সঁচাকৈ সন্দেহ থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে তোমাৰ এই পৰিশ্ৰম বৃথা হ’লেহেঁতেন; আনৰ জীৱনো সংশয়ত পৰিলেহেঁতেন, আৰু সুহৃদসকলৰ এই বৃহৎ ক্লেশো অনাৱশ্যক হ’লেহেঁতেন।
Verse 14
त्वयातुनृपशार्दूलदोषमेवानुवर्तता ।लघुनेवमनुष्येणस्त्रीत्वमेवपुरस्कृतम् ।।।।
কিন্তু হে নৃপশাৰ্দূল! তুমি দোষকেই অনুসৰণ কৰিলা; তুচ্ছ মানুহৰ দৰে ‘স্ত্ৰীত্ব’ক আগত ৰাখি, যেন সেয়াই সন্দেহৰ কাৰণ, তেনেকৈ মোক গণিলা।
Verse 15
अपदेशेनजनकादुत्पततिर्वसुथातलात् ।ममवृत्तं च वृत्तज्ञबहुते न पुरस्कृतम् ।।6.119.15।।
জনকৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু বসুধাতলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা মোৰ জন্মকথা, আৰু হে ধৰ্মবৃত্তজ্ঞ! মোৰ আচৰণ—এই সকলো বহু প্ৰসিদ্ধ হ’লেও তুমি ইয়াক যথোচিত গুৰুত্ব দিয়া নাই।
Verse 16
न प्रमाणीकृतंपाणिर्भाल्येममनिपीडितः ।ममभक्तिश्चशीलं च सर्वंतेपृष्ठतःकृतम् ।।।।
যৌৱনত তুমি মোৰ হাত ধৰা—সেয়া কি তোমাৰ বাবে প্ৰমাণস্বৰূপ বন্ধন নাছিল? মোৰ ভক্তি, মোৰ শীল, আৰু মই পালন কৰা সকলো ধৰ্ম—এই সকলো কি তুমি পিঠিৰ পিছত ঠেলি দিলে?
Verse 17
इतिब्रुवन्तीरुदतीबाष्पगद्गगभाषिणी ।उवाचलक्ष्मणंसीतादीनंध्यानपरायणम् ।।।।
এইদৰে কৈ, কান্দি, অশ্ৰুৰে গদগদ কণ্ঠে কথা কোৱা সীতাই, দীন হৈ ধ্যানত লীন লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 18
चितांमेकुरुसौमित्रेव्यवनस्यास्यभेषजम् ।मिध्यापवादोपहतानाहंजीवितुमुत्सहे ।।।।
হে সৌমিত্ৰে, মোৰ বাবে চিতা সাজি দিয়া; এই বিপদৰ একমাত্ৰ ঔষধ এইয়েই। মিছা অপবাদে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ মই এতিয়া আৰু জীৱিবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ।
Verse 19
अप्रीतेनगुणैर्भर्त्रात्यक्तायाजनसंसदि ।याक्षमामेगतिर्गन्तुंप्रवेक्ष्येहव्यवाहनम् ।।।।
যেতিয়া মোৰ গুণতো সন্তুষ্ট নোহোৱা ভৰ্তাই জনসন্মুখত মোক ত্যাগ কৰে, তেতিয়া মোৰ বাবে একমাত্ৰ গতি থাকে: ইয়াতেই, এই মুহূৰ্ততে, মই হব্যবাহন অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 20
एवमुक्तस्तुवैदेह्यालक्ष्मणःपरवीरहा ।अमर्षवशमापन्नोराघवंसमुदैक्षत ।।।।
বৈদেহীয়ে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, পৰবীৰহা লক্ষ্মণ অমৰ্ষত আচ্ছন্ন হৈ ৰাঘৱৰ ফালে দৃষ্টি তুলিলে।
Verse 21
स विज्ञायततश्छन्दंरामस्याकारसूचितम् ।चितांचकारसौमित्रिर्मतेरामस्यवीर्यवान् ।।।।
ৰামৰ মুখভাৱত সূচিত অভিপ্ৰায় বুজি, বীৰ সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) ৰামৰ সিদ্ধান্ত অনুসাৰে ভূমিত চিতা সাজিলে।
Verse 22
नहिरामंतदाकश्चित्कालान्तकयमोपमम् ।अनुनेतुमथोवक्तुंद्रष्टुंवाप्यशकत्सुहृत् ।।।।
সেই সময়ত কালান্তক যমৰ দৰে ভাসমান শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ কোনো সুহৃদ বন্ধুয়ো আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে—ন অনুনয় কৰিবলৈ, ন কথা ক’বলৈ, ন চাবলৈও সক্ষম হ’ল।
Verse 23
अधोमुखंस्थितंरामंततःकृत्वाप्रदक्षिणम् ।उपावर्ततवैदेहीदीप्यमानंहुताशनम् ।।।।
তাৰ পাছত বৈদেহীয়ে, মুখ নত কৰি থিয় হৈ থকা শ্ৰীৰামক প্ৰদক্ষিণ কৰি, জ্বলি উঠা হুতাশন অগ্নিৰ ফালে ঘূৰি গ’ল।
Verse 24
प्रणम्यदैवतेभ्यश्चब्राह्मणेभ्यश्चमैथिली ।बद्धाञ्जलिपुटाचेदमुवाचानगिसमीपतः ।।।।
দেৱতাসকলক আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰণাম কৰি, মৈথিলীয়ে হাত জোৰ কৰি, অগ্নিৰ ওচৰৰ পৰা এই বাক্য ক’লে।
Verse 25
यथामेहृदयंनित्यंनापसर्पतिराघवात् ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
যদি মোৰ হৃদয় সদায় ৰাঘৱৰ পৰা কেতিয়াও আঁতৰি নাযায়, তেন্তে জগতৰ সাক্ষী পাৱক অগ্নিয়ে সকলো দিশৰ পৰা মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 26
यथामांशुद्धचरितांदुष्टांजानातिराघवः ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
যদি ৰাঘৱে মোক শুদ্ধচৰিত্ৰা বুলি আৰু দুষিতা নহয় বুলি জানে, তেন্তে জগতৰ সাক্ষী পাৱক অগ্নিয়ে সৰ্বত্র মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
कर्मणामनसावाचायथानातिचराम्यहम् ।राघवंसर्वधर्मज्ञंतथामांपातुपावकः ।।।।
যদি কৰ্মে, মনে বা বাক্যে মই সৰ্বধৰ্মজ্ঞ ৰাঘৱৰ প্ৰতি কেতিয়াও অতিক্ৰম নকৰোঁ, তেন্তে পাৱক অগ্নিয়ে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 28
आदित्योभगवान्वायुर्धिशश्चन्द्रस्तथैव च ।अहश्चापितथासन्ध्येरात्रिश्चपृथिवीतथआ ।।।।यथान्येऽपिविजानन्तितथाचारित्रसंयुताम् ।
ভগৱান আদিত্য, বায়ু, দিশাসকল আৰু চন্দ্ৰ, লগতে দিন, সন্ধ্যা, ৰাতি আৰু পৃথিৱী—আৰু যিসকল অন্য দেৱতা জানে—সকলে মোক সু-চৰিত্ৰেৰে যুক্ত বুলি চিনাক্ত কৰক।
Verse 29
एवमुक्त्वातुवैदेहीपरिक्रम्यहुताशनम् ।विवेशज्वलनंदीप्तंनिःशङ्केनान्तरात्मना ।।।।
এইদৰে কৈ বৈদেহীয়ে হুতাশন অগ্নিক প্ৰদক্ষিণ কৰি, নিৰ্ভয়ে, অন্তৰাত্মাত স্থিৰ হৈ, দীপ্ত জ্বালাময় অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 30
नश्चसुमहांस्तत्रबालवृद्धसमाकुलः ।।।।ददर्शमैथिलींदीप्तांप्रविशन्तींहुताशनम् ।
তাত বাল-বৃদ্ধেৰে ভৰি থকা বিশাল জনসমূহে দীপ্তিমতী মৈথিলীক হুতাশনত প্ৰৱেশ কৰোঁতে দেখিলে।
Verse 31
सातप्तनवहेमाभातप्तकाञ्चनभूषणा ।।।।पपातज्वलनंदीप्तंसर्वलोकस्यसन्निधौ ।
তপ্ত নৱসুৱৰ্ণৰ দৰে দীপ্ত, তপ্ত কাঞ্চন অলংকাৰৰে শোভিত সেইজনী, সৰ্বলোকৰ সন্নিধিত দীপ্ত জ্বলনত পতিত হ’ল।
Verse 32
ददृशुस्तांविशालाक्षींपतन्तींहव्यवाहनम् ।।।।सीतांसर्वाणिरूपाणिरुक्मवेदिनिभांतदा ।
তেতিয়া সকলো প্ৰাণীয়ে বিশালনয়না সীতাক হব্যবাহন অগ্নিত পতিত হওঁতে দেখিলে; সেই সময়ত তাই সুৱৰ্ণ বেদীৰ দৰে দীপ্ত আছিল।
Verse 33
ददृशुस्तांमहाभागांप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।सीतांकृत्स्नास्त्रयोलोकाःपुण्यामाज्याहुतीमिव ।
সমগ্ৰ ত্ৰিলোকে মহাভাগ্যৱতী সীতাক হুতাশনত প্ৰৱেশ কৰোঁতে দেখিলে—যেন অগ্নিত ঢালি দিয়া পুণ্য ঘৃতাহুতি।
Verse 34
प्रचुक्रुशुःस्त्रियःसर्वास्तांदृष्टवाहव्यवाहवे ।।।।पतन्तींसंस्कृतांमन्रन्स्सैर्वसोर्दारामिवाध्वरे ।
হব্যবাহন অগ্নিত মন্ত্ৰেৰে সংস্কৃত হৈ পতিত হওঁতে তাক দেখি সকলো স্ত্ৰীয়ে ক্ৰন্দন কৰি উঠিল—যেন অধ্বৰত মন্ত্ৰশুদ্ধ ঘৃতধাৰা, বসুৰ ধাৰাৰ দৰে।
Verse 35
ददृशुस्तांत्रयोलोकादेवगन्धर्वदानवाः ।।।।शस्तांपतन्तींनिरयेत्रिविवाद्धेवतामिव ।
তিনিও লোকৰ দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলে তাইক দেখিলে—স্তৱিত হৈ তাই নৰকলৈ পতিত হ’বলৈ ধৰিছিল; যেন স্বৰ্গৰ পৰা নৰকলৈ পৰি যোৱা কোনো দেৱীৰ দৰে।
Verse 36
तस्यामग्निंविशन्त्यांतुहाहेतिविपुलःस्वनः ।।।।रक्षसांवानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।
তাই অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই ‘হা হা’ বুলি এক বৃহৎ নাদ উঠিল; ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলৰ মাজত আশ্চৰ্যভৰা, অদ্ভুতোপম ধ্বনি উদ্ভৱ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The sarga centers on a public dharma-conflict: Rama’s concern for royal reputation and communal judgment versus Sita’s claim to unimpeachable fidelity under coercive captivity. The decisive action is Sita’s choice of ritual ordeal—entering fire—to establish truth through cosmic and communal witnessing.
It distinguishes moral culpability by intention and agency (mind/word/deed) rather than mere physical contact under compulsion, while also showing how public office can demand proofs framed for society. The text thereby stages a tension between inner virtue and external validation mechanisms.
Key landmarks include Lanka as the site of captivity recalled in argument, and the public assembly setting where reputation is negotiated. Culturally, the chapter highlights pradakṣiṇa, salutations to gods and brahmanas, and the fire-ordeal (Agni as witness) as a ritual-legal idiom of verification.