Sarga 36
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৩৬ত এক সংক্ষিপ্ত ৰাজনৈতিক-নৈতিক নাট্য প্ৰকাশ পায়। মৃত্যুকালৰ অধীন হোৱা ৰাৱণে মালীৱানৰ হিতকৰ উপদেশ সহ্য নকৰে। ভ্ৰূ কুঁচকাই, চকু ঘূৰাই ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰি তেওঁ মালীৱানক দোষাৰোপ কৰে যে শত্রুপক্ষৰ পক্ষপাত বা কাৰো উচটনিত তেওঁ কঠোৰ বাক্য কৈছে। ৰাৱণে নিজৰ অটল অহংকাৰ ঘোষণা কৰে—নত হোৱাৰ চেয়ে ভাঙি যোৱাই ভাল—আৰু জেদক জন্মগত স্বভাৱ বুলি অতিক্ৰম কৰাটো কঠিন বুলি দেখুৱায়। সেতু নিৰ্মাণক তেওঁ কেৱল দৈৱযোগ বুলি তুচ্ছ কৰে আৰু দাবী কৰে যে বানৰসকলৰ সৈতে পাৰ হৈ ৰাম জীৱিত উভতি নাহিব। ৰাৱণৰ ৰোষ দেখি মালীৱান উত্তৰ নিদিয়াকৈ মঙ্গলাশীৰ্বাদ জনাই আঁতৰি যায়। তাৰ পিছত বাক্যৰ পৰা ব্যৱস্থাপনালৈ গতি সলনি হয়। ৰাৱণে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি লংকাৰ “অতুলনীয়” ৰক্ষা-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে: পূব দুৱাৰত প্ৰহস্ত, দক্ষিণ দুৱাৰত মহাপাৰ্শ্ব আৰু মহোদৰ, পশ্চিম দুৱাৰত ইন্দ্ৰজিত (মহামায়াসহ), উত্তৰ দুৱাৰত শুক-সাৰণ; আৰু নগৰৰ মাজত শক্তিশালী সংৰক্ষণ বাহিনী হিচাপে বিৰূপাক্ষক ৰাখে। এই আদেশ দি ভাগ্যচালিত ৰাৱণে কৰ্তব্য সম্পন্ন বুলি ভাবি, মন্ত্ৰীসকলৰ মঙ্গলবচন শুনি অন্তঃপুৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
तत्तुमाल्यवतोवाक्यंहितमुक्तंदशाननः ।नमर्षयतिदुष्टात्माकालस्यवशमागतः ।।।।
মাল্যৱানে হিতকৰ বাক্য ক’লে; কিন্তু দুষ্টাত্মা আৰু কালৰ বশগত দশানন ৰাৱণে সেই উপকাৰী কথা সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 2
नबद् ध्वाभ्रुकुटींवक्त्रेक्रोधस्यवशमागतः ।अमर्षात्परिवृत्ताक्षोमाल्यवन्तमथाब्रवीत् ।।।।
ক্ৰোধৰ বশত, ভ্ৰূকুটি কুঁচাই, অমৰ্ষত চকু ঘূৰাই ৰাৱণে তাৰ পাছত মাল্যৱানক ক’লে।
Verse 3
हितबुध्यायदहितंवचःपरुषमुच्यते ।परपक्षंप्रनिश्यैवनैतच्च्रोत्रगतंमम ।।।।
“হিতবুদ্ধিৰ ভাও ধৰি তুমি কঠোৰ বাক্য কৈছা; সেয়া মোৰ হিতৰ নহয়, যেন তুমি শত্রুপক্ষ ল’লা। এনে কথা মোৰ কাণত পৰিবলৈ মই নিদিম।”
Verse 4
मानुषंकृपणंराममेकंशाखामृगाश्रयम् ।समर्थंमन्यसेकेनत्यक्तंपित्रावनालयम् ।।।।
“কোন ভিত্তিত তুমি ৰামক—কেৱল দীন মানৱ, একাকী, বনবাসী বানৰৰ আশ্ৰয়ত থকা—সমৰ্থ বুলি মানিছা, যেতিয়া পিতাই ত্যাগ কৰি বনকেই বাসস্থান কৰাই দিলে?”
Verse 5
रक्षसामीश्वरंमांचदेवानांचभयङ्करम् ।हीनंमांमन्यसेकेनह्यहीनंसर्वविक्रमैः ।।।।
“মই ৰাক্ষসসকলৰ অধীশ্বৰ, দেৱতাসকলৰ বাবেও ভয়ংকৰ। সকলো প্ৰকাৰ বিক্ৰমে সমৃদ্ধ মোক তুমি কিয় হীন বুলি ভাবিছা?”
Verse 6
वीरद्वेषेणवाशङ्केपक्षपातेनवारिपोः ।त्वयाहंपरुषाण्युक्तःपरप्रोत्साहनेनवा ।।।।
হে শত্রু! মোৰ সন্দেহ হয়—তুমি বীৰৰ প্ৰতি দ্বেষত, বা শত্রুপক্ষপাতত, অথবা আনৰ প্ৰোৎসাহনত মোক কঠোৰ বাক্য কৈছা।
Verse 7
प्रभवन्तंपदस्थंहिपरुषंकोऽभिभाषते ।पण्डितश्शास्त्रतत्त्वज्ञोविनाप्रोत्साहनाद्रिपोः ।।।।
প্ৰভাৱশালী আৰু পদস্থ পুৰুষক পণ্ডিত, শাস্ত্ৰ-তত্ত্বজ্ঞ কোনে কঠোৰভাৱে সম্বোধন কৰিব? শত্রুৰ প্ৰোৎসাহন নাথাকিলে তেনে নহয়।
Verse 8
आनीयचवनासतीतांपद्महीनामिवश्रियम् ।किमर्थंप्रतिदास्यामिराघवस्यभयादहम् ।।।।
বনৰ পৰা সীতাক আনি—পদ্মহীন শ্ৰীৰ দৰে—মই ৰাঘৱৰ ভয়ত তেওঁক কিয় পুনৰ উভতাই দিম?
Verse 9
वृतंवानरकोटीभिस्ससुग्रीवंसलक्ष्मणम् ।पश्यकैश्चिदहोभिस्त्वंराघवंनिहतंमया ।।।।
সুগ্ৰীৱ আৰু লক্ষ্মণসহ, কোটি কোটি বানৰে ঘেৰিলেও, ৰাঘৱক মই নিধন কৰিছোঁ—এই কথা তুমি কিছুমান দিনৰ ভিতৰতে দেখিবা।
Verse 10
द्वन्द्वेयस्यनतिष्ठन्तिदैवतान्यपिसंयुगे ।सकस्माद्रावणोयुद्धेभयमाहारयिष्यति ।।।।
যুদ্ধভূমিত একক দ্বন্দ্বযুদ্ধত যাৰ সন্মুখত দেৱতাসকলেও স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে, তেন্তে ৰাৱণে যুদ্ধত কাৰ পৰা ভয় ল’ব?
Verse 11
द्विधाभज्येयमप्येवंननमेयंतुकस्यचित् ।एषमेसहजोदोषस्स्वभावोदुरतिक्रमः ।।।।
মই এনেকৈ দুটা ভাগত ভাঙি পৰিলেও কাকো নমিম নোৱাৰোঁ; এইটো মোৰ সহজাত দোষ—মোৰ স্বভাৱ, যাক অতিক্ৰম কৰা দুষ্কৰ।
Verse 12
यदितावत्समुद्रेतुसेतुर्बद्धोयदृच्छया ।रामेणविस्मयःकोऽत्रयेवमेभयमागतम् ।।।।
যদি যদৃচ্ছাবশত ৰামে সাগৰৰ ওপৰত সেতু বান্ধিলে, তাত আশ্চৰ্যই বা কি? তাৰ বাবে তোমাৰ মনত ভয় কেনেকৈ আহিল?
Verse 13
सतुतीर्त्वार्णवंरामस्सहवानरसेनया ।प्रतिजानामितेसत्यंनजीवन्प्रतियास्यति ।।।।
কিন্তু ৰাম যদি বানৰসেনাৰ সৈতে সাগৰ তীৰ্ণ কৰে, তেন্তে মই তোমাক সত্যকৈ কওঁ—সেই জীৱিত অৱস্থাত উভতি নাহিব।
Verse 14
एवंब्रुवाणंसंरब्धंरुष्टंविज्ञायरावणम् ।व्रीळितोमाल्यवान्वाक्यंनोत्तरंप्रत्यपद्यत ।।।।
এইদৰে উত্তেজিত আৰু ক্ৰুদ্ধ হৈ কথা কোৱা ৰাৱণক দেখি, লজ্জিত মাল্যৱানে কোনো উত্তৰ নিদিলে।
Verse 15
जयाशिषाचराजानंवर्धयित्वायथोचितम् ।माल्यवानभ्यनुज्ञातोजगामस्वंनिवेशनम् ।।।।
যথোচিতভাৱে ৰজাক জয়-আশীৰ্বাদ জনাই, অনুমতি পাই মাল্যৱান নিজৰ নিবাসলৈ গ’ল।
Verse 16
रावणस्तुसहामात्योमन्त्रयित्वाविमृश्यच ।लङ्कायामतुलांगुप्तिंकारयामासराक्षसः ।।।।
তাৰ পাছত ৰাক্ষস ৰাৱণে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি আৰু ভালদৰে বিবেচনা কৰি, লংকাত অতুলনীয় ৰক্ষা-ব্যৱস্থা কৰাবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 17
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।।।
সেয়ে পূৰ্ব দ্ৱাৰত ৰাক্ষস প্ৰহস্তক নিযুক্ত কৰিলে; আৰু দক্ষিণ দ্ৱাৰত মহাবীৰ্য মহাপাৰ্শ্ব আৰু মহোদৰক স্থাপন কৰিলে।
Verse 18
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।6.36.17।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।6.36.18।।
পশ্চিম দুৱাৰত তেতিয়া তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিত—মহামায়াক—বহু ৰাক্ষসৰ ঘেৰাত নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 19
उतरस्यांपुरद्वारिव्यादिश्यशुकसारणौ ।स्वयंचात्रगमिष्यामिमन्त्रिणस्तानुवाचह ।।।।
উত্তৰ নগৰদ্বাৰত শুক আৰু সাৰণক নিযুক্ত কৰি তেওঁ মন্ত্ৰীসকলক ক’লে: “মই নিজেও তাতেই যাম।”
Verse 20
राक्षसांतुविरूपाक्षंमहावीर्यपराक्रमम् ।मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मेबहुभिस्सहराक्षसैः ।।।।
নগৰৰ মধ্য খণ্ডত সি মহাবীৰ্য-পরাক্ৰমী বিৰূপাক্ষক বহু ৰাক্ষসসহ গুল্মৰ মাজত স্থাপন কৰিলে।
Verse 21
एवंविधानंलङ्कायांकृत्वाराक्षसपुङ्गवः ।कृतकृत्यमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।
এইদৰে লংকাত সকলো ব্যৱস্থা সজাই, ৰাক্ষসপুঙ্গৱ সি কালৰ প্ৰেৰণাৱশত নিজকে কৃতকৃত্য, যেন কাম সম্পূৰ্ণ হ’ল, বুলি মন কৰিলে।
Verse 22
विसर्जयामासततस्समन्त्रिणोविधानमाज्ञाप्यपुरस्यपुष्कलम् ।जयाशिषामन्त्रिगणेनपूजितोविवेशचाऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ।।।।
তাৰ পাছত নগৰৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে প্ৰচুৰ আদেশ দি সি মন্ত্ৰীসকলক বিদায় দিলে; মন্ত্ৰী-গণে জয় আৰু কল্যাণৰ আশীৰ্বাদেৰে পূজিত হৈ, সি মহা সমৃদ্ধিশালী অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under warning: whether a ruler accepts corrective counsel that may avert disaster. Ravana chooses anger and suspicion over deliberation, treating prudent advice as betrayal, and thereby models how power can misread truth as hostility.
Speech and pride are framed as fate-amplifiers: when ego becomes “naturalized” as unchangeable character, it blocks self-correction. The sarga implies that kāla (destiny) operates through inner dispositions—especially refusal to bend—turning strategic situations into moral inevitabilities.
Key landmarks are Laṅkā’s city gates (east, south, west, north) as a tactical map of defense, the ocean-crossing context, and the bridge (setu) whose construction becomes a contested symbol—dismissed by Ravana yet central to Rama’s arrival and the war’s logistics.