Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
युद्धकाण्ड
সাগৰৰ তীৰত ৰামে শাস্ত্ৰসম্মত সংযমেৰে উপাসনা কৰে। তেওঁ কুশ ঘাঁহ বিছাই পূবমুখী হৈ সাগৰলৈ অঞ্জলি নিবেদন কৰি ব্ৰতবদ্ধ জাগৰণত শুই থাকে। তিনিৰাতি ধৰি ‘নদীনাথ’ সাগৰৰ প্ৰত্যাশা কৰিলেও, যথোচিত সন্মান সত্ত্বেও সাগৰে কোনো প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ৰূপে প্ৰকাশ নকৰে। এই অনুত্তৰত ৰামৰ আত্মসংযম ধৰ্মসম্মত ক্ৰোধলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। তেওঁ লক্ষ্মণক ক’লে—শান্তি, সহনশীলতা, সৰলতা আৰু নম্ৰ বাক্য বহু সময়ত নিৰ্গুণ বা অহংকাৰী লোকৰ ওচৰত দুৰ্বলতা বুলি ভুল বুজা হয়; কেৱল সন্ধি-সান্ত্বনাৰে যশ আৰু বিজয় নিশ্চিত নহয়। তেতিয়া তেওঁ সংকল্প কৰে—সৰ্পসদৃশ বাণেৰে সাগৰ শুকুৱাই বা দগ্ধ কৰি বানৰসেনাক পদব্ৰজে পাৰ কৰাব। যেতিয়া ৰামে ভয়ংকৰ ধনু তুলি বাণ সংধান কৰে, তেতিয়া জগত-প্ৰতিক্ৰিয়া দেখা যায়—বাণ জ্বলি পানীত প্ৰৱেশ কৰে, ঢৌ পৰ্বতৰ দৰে উথলি উঠে, শঙ্খ-শামুক ঘূৰ্ণায়মান হয়, ধোঁৱা উঠি আহে, আৰু পাতালৰ নাগ-দানৱ ব্যাকুল হয়। শেষত সৌমিত্ৰী (লক্ষ্মণ) আগবাঢ়ি ধনু ধৰি ৰামক সংযত কৰে—“এতিয়াই যথেষ্ট।”
Shlokas
Verse 1
ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
তাৰ পাছত সাগৰতীৰত ৰাঘৱে দৰ্ভা ঘাঁহ বিছাই; পূৰ্বমুখ হৈ অঞ্জলি জোৰি মহোদধিৰ কাষতে শয়ন কৰিলে। অৰিসূদনে সৰ্পভোগ সদৃশ মুৰি থকা নিজৰ বাহুকেই তকিয়া কৰি শুই পৰিল।
Verse 2
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
শ্ৰেষ্ঠ কাঁচনৰ কেয়ূৰ আৰু প্ৰবৰ মুক্তাভূষণে অলংকৃত সেই বাহুদ্বয়ক উত্তমা নাৰীসকলে বহুবার স্নেহে স্পৰ্শ কৰিছিল।
Verse 3
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
শ্ৰেষ্ঠ কাঁচনৰ কেয়ূৰ আৰু প্ৰবৰ মুক্তাভূষণে অলংকৃত সেই বাহুদ্বয়ক উত্তমা নাৰীসকলে বহুবার স্নেহে স্পৰ্শ কৰিছিল।
Verse 4
चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।
পূৰ্বে ই চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধেৰে সুবাসিত আছিল, আৰু উদয় সূৰ্যৰ পোহৰৰ দৰে দীপ্ত চন্দনলেপেৰে অধিক শোভিত হৈছিল।
Verse 5
शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।
পূৰ্বে শয্যাত বিশ্ৰামৰ সময়ত ই সীতাদেৱীৰ উত্তম অঙ্গ-সান্নিধ্যৰে শোভিত আছিল; যেন তক্ষকৰ সম্ভোগসদৃশ মিলনত গঙ্গাজলেৰে সিঞ্চিত-স্নাত হোৱা।
Verse 6
संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।
যুদ্ধত সি যুগসম মহাশক্তিসম্পন্ন আছিল; শত্রুসকলৰ শোক বৃদ্ধি কৰোঁতা, সুহৃদসকলক আনন্দ দিওঁতা, আৰু চাৰিওফালে সাগৰে বেষ্টিত পৃথিৱীৰ দৰে বিস্তৃত আৰু দীৰ্ঘ আছিল।
Verse 7
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
ধনুৰ জ্যাৰ পুনঃপুনঃ আঘাতত বাঁও বাহুৰ ছাল কঢ়িন কেলাছযুক্ত হৈছিল; সোঁ বাহু মহাপৰিঘৰ দৰে দৃঢ়—সহস্ৰ গৰু দান কৰি কৰি পৰিশ্ৰমে ক্লান্ত। ‘আজি মোৰ মৰণ হওক বা সাগৰ তৰণ হওক’ বুলি সংকল্প কৰি, মহাবাহু শ্ৰীৰামে মহোদধিৰ সন্মুখত বিধিবৎ শয়ন কৰিলে—প্ৰযত্নশীল, নিয়ত, মুনিৰ দৰে সংযমী।
Verse 8
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
হাজাৰ গোধন দান দিয়া যেন বাহু ক্লান্ত হয়, তেনে ক্লান্ত নিজৰ মহাবাহুক ভৰ দি ৰামে সংকল্প কৰিলে: “আজি হয় মোৰ মৃত্যু, নহয় সাগৰ-তৰণ।”
Verse 9
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
মহাসাগৰত মন স্থিৰ কৰি মহাবাহু ৰামে বিধিপূৰ্বক শয়ন কৰিলে—সংযমী, নিয়ত, মুনিৰ সদৃশ।
Verse 10
तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।
কুশ ঘাঁহ বিছোৱা মাটিত ৰামে শয়ন কৰি থাকোঁতে, নিয়ম-ব্ৰতত অপ্রমত্ত আৰু সতৰ্ক থকা তেওঁৰ বাবে তিনিটা ৰাতি শীঘ্ৰে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 11
सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।
সেই ঠাইত তিনিটা ৰাতি থাকি, ধৰ্মৱৎসল আৰু নীতিজ্ঞানী ৰামে নদীসমূহৰ পতি সাগৰক উপাসনা কৰি অপেক্ষা কৰি থাকিল।
Verse 12
नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।
সংযমী ৰামে যথাৰ্হ বিধিৰে সাগৰক পূজা কৰিলেও, মন্দস্বভাৱ সাগৰে তেওঁক নিজৰ ৰূপ দৰ্শন নকৰালে।
Verse 13
समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।
তেতিয়া সাগৰৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ ৰাম, চকুৰ কোণ ৰক্তিম হৈ, ওচৰত থিয় হৈ থকা শুভলক্ষণ লক্ষ্মণক এই বাক্য ক’লে।
Verse 14
अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।
‘সাগৰৰ অহংকাৰ এনেকুৱা যে সি নিজে আগবাঢ়ি আহি দেখা নিদিয়ে। শম, ক্ষমা, আর্জৱ আৰু প্ৰিয়বচন—সজ্জনৰ এই গুণসমূহ নিৰ্গুণ লোকৰ আগত দেখুৱালে সিহঁতে তাক দুৰ্বলতা বুলিয়েই ধৰে।’
Verse 15
आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।
‘নিজকে নিজে প্ৰশংসা কৰা, ধৃষ্ট আৰু উদ্ধত, বিপৰীত আচৰণ কৰা, সৰ্বত্ৰ দণ্ড উছলোৱা মানুহকেই লোকজনে সন্মান কৰে বুলি দেখা যায়।’
Verse 16
नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।
‘লক্ষ্মণ, এই লোকত কেৱল সাম-নীতিৰে ন কীৰ্তি পোৱা যায়, ন যশ; আৰু কেৱল তাৰে যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত বিজয়ো লাভ নহয়।’
Verse 17
अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।
‘সৌমিত্ৰে, চোৱা—আজি মকৰৰ নিবাস এই সাগৰত মোৰ বাণে মকৰসমূহ ভাঙি পেলাইছে; চাৰিওফালে জল উথলি ছিটা মাৰে, আৰু সিহঁত জঁপিয়াই ভাঁহি থকা দেখা যায়।’
Verse 18
महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।
হে লক্ষ্মণ, চোৱা: মহাভোগী মহামাছ, সাগৰৰ গজ সদৃশ কৰিমাছ আৰু বৃহৎ কুণ্ডলীধাৰী নাগসমূহ—মোৰ দ্বাৰা ছিন্ন হৈ ইয়াত চাৰিওফালে ছিটাই পৰি আছে।
Verse 19
सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।
শঙ্খ-শুক্তিৰ জালসহ, মাছ আৰু মকৰসমূহসহ—আজি এই মহাযুদ্ধৰ প্ৰহাৰে মই সাগৰকেই শোষাই দিম।
Verse 20
क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।
মোৰ ক্ষমাশীলতাৰ বাবে এই মকৰালয় সাগৰে মোক অক্ষম বুলি ভাবে। এনে জনে ক্ষমাক দুৰ্বলতা বুলি ভুল বুজিলে—সেই ক্ষমাক ধিক্!
Verse 21
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
সামৰ বচনে ক’লেও সাগৰে মোক নিজৰ সত্য স্বভাৱ দেখুৱাই নেদেখুৱায়। হে সৌমিত্ৰে, ধনু আন আৰু আশীবিষ সদৃশ শৰসমূহো; মই সাগৰক শোষাই দিম—তাৰপিছত প্লৱংগমা পায়ে হেঁটি যাঁওক।
Verse 22
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
সামৰ বচনে ক’লেও সাগৰে মোক নিজৰ সত্য স্বভাৱ দেখুৱাই নেদেখুৱায়। হে সৌমিত্ৰে, ধনু আন আৰু আশীবিষ সদৃশ শৰসমূহো; মই সাগৰক শোষাই দিম—তাৰপিছত প্লৱংগমা পায়ে হেঁটি যাঁওক।
Verse 23
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
আজি ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ, অক্ষোভ্য বুলি কোৱা সাগৰকো মই কঁপাই তুলিম; তীৰৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা, সহস্ৰ ঢৌত আৱদ্ধ সেই সাগৰক। মোৰ শৰবাণেৰে বৰুণৰ আলয়ক সীমাহীন কৰি দিম; মহাদানৱেৰে ভৰপূৰ সেই মহাৰ্ণৱক মই মথি উথল-পাথল কৰিম।
Verse 24
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
আজি ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ, অক্ষোভ্য বুলি কোৱা সাগৰকো মই কঁপাই তুলিম; তীৰৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা, সহস্ৰ ঢৌত আৱদ্ধ সেই সাগৰক। মোৰ শৰবাণেৰে বৰুণৰ আলয়ক সীমাহীন কৰি দিম; মহাদানৱেৰে ভৰপূৰ সেই মহাৰ্ণৱক মই মথি উথল-পাথল কৰিম।
Verse 25
एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।
এনেদৰে কৈ, ধনুষ হাতত ধৰি, ক্ৰোধে বিস্ফাৰিত দৃষ্টিযুক্ত ৰাম দুৰ্ধর্ষ হৈ উঠিল—যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা।
Verse 26
सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।
ভয়ংকৰ ধনুষখন টানি, শৰবাণেৰে জগতক কঁপাই, তেওঁ উগ্ৰ বিশিখা মুকলি কৰিলে—যেন শতিক্ৰতু ইন্দ্ৰে বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰে।
Verse 27
तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।
তেজে জ্বলি আৰু মহাবেগে ধাৱমান সেই শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহ সাগৰৰ জলত প্ৰৱেশ কৰিলে; ভিতৰৰ পন্নগসকল ত্ৰস্ত হৈ উঠিল।
Verse 28
तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।
তেতিয়া সাগৰৰ জলবেগ অতি বিশাল আৰু মহাভয়ংকৰ হৈ উঠিল; নক্ৰ-মকৰৰে ভৰপূৰ হৈ, বতাহৰ গর্জনৰ দৰে ৰৱ কৰি উথল-পাথল হ’ল।
Verse 29
महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।
হঠাৎ মহাসাগৰ—বিস্তৃত ঢৌসমূহে আৱৃত আৰু শঙ্খ-শুক্তিৰ জালে ভৰা—ধোঁৱাময় হৈ উঠিল; তাৰ তৰংগবোৰ ঘূৰ্ণাই ঘূৰ্ণাই উত্তেজনাৰে উথলি উঠিল।
Verse 30
व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।
পন্নগসকলও ব্যথিত হ’ল—জ্বলা ফণা আৰু দীপ্ত নয়নধাৰী; আৰু পাতালতলত বাস কৰা মহাবীৰ্য দানৱসকলেও তেনেদৰে কঁপি উঠিল।
Verse 31
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।
তাৰ পাছত সিন্ধুৰাজৰ ঢৌসমূহ—নকৰ আৰু মকৰসহ—সহস্ৰ সহস্ৰকৈ উথলি উঠিল; সিহঁত বিন্ধ্য আৰু মন্দৰ পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 32
आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।
জলাশয়ত ভয়ংকৰ উথল-পাথল উঠিল; ঘূৰ্ণিত তৰংগ-প্ৰবাহত নাগ আৰু ৰাক্ষসসকল বিভ্ৰান্ত হ’ল, আৰু মহাগ্ৰাহসমূহ উলটাই উঠি চাৰিওফালে ছিটিকি পৰিল।
Verse 33
ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।
তাৰ পাছত সৌমিত্ৰি জঁপিয়াই ৰাঘৱৰ ওচৰলৈ গ’ল—যি উগ্ৰ বেগে অপ্রমেয় ধনু টানি, গম্ভীৰ শ্বাস লৈ আছিল; আৰু “সাক—নিজকে সামলাই উভতি আহা” বুলি কৈ ধনুটো ধৰি ল’লে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.
The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.
Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.