Sarga 109
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১০৯ত ৰাম আৰু ৰাৱণৰ সন্মুখীন ৰথ-দ্বৈৰথ-যুদ্ধৰ ভয়ংকৰ তীব্ৰতা বৰ্ণিত হৈছে, যাৰ প্ৰচণ্ডতা জগতৰ বাবে আতংকময় যেন লাগে। দুয়ো পক্ষৰ সেনাই কিছুখন সময় নিজৰ নিজৰ সংঘৰ্ষ থমাই, অস্ত্ৰ উঁচাই ধৰি, বিস্ময়ে নীৰৱ দৰ্শকৰ দৰে স্থিৰ হৈ থাকে—এই দ্বন্দ্বকেই ধৰ্ম আৰু কাহিনীৰ নিৰ্ণায়ক কেন্দ্ৰ ৰূপে পৃথক কৰি তোলে। ক্ৰোধে উন্মত্ত ৰাৱণে ৰামৰ ৰথ-ধ্বজক লক্ষ্য কৰি বাণ নিক্ষেপ কৰে; কিন্তু বাণে চিহ্ন ছেদন কৰিব নোৱাৰে, ৰথ স্পৰ্শ কৰি তললৈ পৰে। তেতিয়া ৰামে সংযত তেজে ৰাৱণৰ ধ্বজদণ্ড (কেতু) লক্ষ্য কৰি কাটি পেলায়; ধ্বজদণ্ড ভূমিত পৰি ৰাৱণৰ দাহক অপমান-বোধ অধিক উগ্ৰ কৰি তোলে। ৰাৱণে মায়াবলে ‘শস্ত্ৰ-বৰ্ষা’ সৃষ্টি কৰি বাণৰ বৰষুণ নামায়—গদা, লৌহদণ্ড, চক্র, মুগুৰ, পৰ্বত-শিখৰ, বৃক্ষ, ত্ৰিশূল আৰু কুঠাৰ আদি অস্ত্ৰৰ প্ৰলয়ংকৰ প্ৰবাহ। দুয়োফালৰ বাণে আকাশক ঘন জালৰ দৰে আৱৰি পেলায়, যেন দ্বিতীয় আকাশ; কোনো অস্ত্ৰ বিফল নহয়—কেতিয়াবা লক্ষ্যত লাগে, কেতিয়াবা মধ্যাকাশত সংঘৰ্ষ হৈ তললৈ সৰি পৰে। পৰস্পৰৰ অশ্বসমূহো আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়, আৰু ধ্বজহানিৰ ক্ষোভে ৰাৱণৰ ক্ৰোধ অধিক বৃদ্ধি পায়, যাৰ মাজতে যুদ্ধ কিছুখন সময়ৰ বাবে ৰোমাঞ্চকৰ, তুমুল পৰ্যায়ত উপনীত হয়।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रवृत्तंसुक्रूरंरामरावणयोस्तदा ।सुमहदद्वैरथंयुद्धंसर्वलोकभयावहम् ।।6.109.1।।
তেতিয়া ৰাম আৰু ৰাৱণৰ মাজত অতি নিষ্ঠুৰ, মহৎ ৰথ-দ্বন্দ্ব যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; সেই মহাসমৰে সকলো লোকক ভয়াকুল কৰি তুলিলে।
Verse 2
ततोराक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।प्रगृहीतप्रहरणंनिश्चेष्टंसमवर्तत ।।6.109.2।।
তেতিয়া ৰাক্ষসসেনা আৰু বানৰসকলৰ মহাবল—উভয়েই—হাতত অস্ত্ৰ ধৰি নিশ্চল হৈ থিয় দিলে; যুদ্ধ যেন নিৰ্ণায়ক সংঘাতৰ প্ৰান্তত ৰৈ গ’ল।
Verse 3
सम्प्रयुद्धेतुतौदृष्टवाबलवन्नरराक्षसौ ।व्याक्षिप्तहदृयास्सर्वेपरंविस्मयमागताः ।।6.109.3।।
সম্মুখযুদ্ধত সেই বলৱান নৰ আৰু ৰাক্ষসক দেখা মাত্রেই, সকলো দৰ্শকৰ হৃদয় ব্যাকুল হৈ পৰিল আৰু তেওঁলোক পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 4
नाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।तस्थुःप्रेक्षय च सर्वेतेनाभिजग्मुःपरस्परम् ।।6.109.4।।
নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধৰি উত্সুক বাহু উঁচাই, বিস্মিত বুদ্ধিৰে তেওঁলোক সকলোৱে চাই স্থিৰ হৈ থাকিল; পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱিত নহ’ল।
Verse 5
रक्षसांरावणंचापिवानराणां च राघवम् ।पश्यतांविस्मिताक्षाणांसैन्यंचित्रमिवाबभौ ।।6.109.5।।
ৰাক্ষসসকলে বিস্মিত নয়নে ৰাৱণক আৰু বানৰসকলে ৰাঘৱক চাই থাকোঁতে, সমগ্ৰ সৈন্যদল এক আশ্চৰ্য চিত্ৰদৃশ্যৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 6
तौतुतत्रनिमित्तानिदृष्टवाराघवरावणौ ।कृतबुद्धीस्थिरामर्षौयुयुधातेह्यभीतवत् ।।6.109.6।।
তাত দেখা নিমিত্তসমূহ দেখি ৰাঘৱ আৰু ৰাৱণ—দৃঢ় সংকল্পী, স্থিৰ ক্ৰোধী—নিঃশংকচিত্তে পৰস্পৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 7
जेतव्यमितिकाकुत्स्थोमर्तव्यमितिरावणः ।धृतौस्ववीर्यसर्वस्वंयुद्धेऽदर्शयतांतदा ।।6.109.7।।
তেতিয়া কাকুৎস্থে দৃঢ় কৰিলে—“মই জয় কৰিবই”; আৰু ৰাৱণে দৃঢ় কৰিলে—“মই মৰিবই”; আৰু দুয়োয়ে যুদ্ধত নিজৰ সম্পূৰ্ণ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 8
ततःक्रोधाद्धशग्रीवश्शरान्सन्धायवीर्यवान् ।मुमोचध्वजमुद्धिस्यराघवस्यरथेस्थितम् ।।6.109.8।।
তাৰ পাছত ক্ৰোধত পৰাক্ৰমী দশগ্ৰীৱ ৰাৱণে শৰ সংধান কৰি, ৰাঘৱৰ ৰথত স্থিত ধ্বজক লক্ষ্য কৰি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 9
तेशरास्तमनासाद्यपुरन्दररथध्वजम् ।रथशक्तिंपरामृश्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.9।।
সেই শৰসমূহ পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ ৰথধ্বজ সদৃশ সেই ধ্বজলৈ নাপাই, ৰথৰ কাঠামো অলপ স্পৰ্শ কৰি ধৰণীতলত পৰি গ’ল।
Verse 10
ततोरामोऽपिसङ्क्रुद्धश्चपमाकृष्यवीर्यवान् ।कृतप्रतिकृतंकर्तुंमनसस्सम्प्रचक्रमे ।।6.109.10।।
তেতিয়া বীৰ্যৱান ৰামো ক্ৰোধিত হৈ ধনু টানি, যি ঘটিল তাৰ যোগ্য প্ৰতিউত্তৰ দিবলৈ মনতে দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।
Verse 11
रावणध्वजमुद्दिस्यमुमोचनिशितंशरम् ।महासर्पमिवासह्यंज्वलन्तंस्वेनतेजसा ।।6.109.11।।
ৰাৱণৰ ধ্বজক লক্ষ্য কৰি ৰামে তীক্ষ্ণ শৰ মুকলি কৰিলে; সি মহাসৰ্পৰ দৰে অসহ্য, নিজৰ তেজে জ্বলি উঠা যেন আছিল।
Verse 12
रामश्चिक्षेपतेजस्वीकेतुमुद्धिश्यसायकम् ।जगाम स महींछित्त्वादशग्रीवध्वजंशरः ।।6.109.12।।
তেজস্বী ৰামে কেতুদণ্ডক লক্ষ্য কৰি সায়ক নিক্ষেপ কৰিলে; সেই শৰ দশগ্ৰীৱৰ ধ্বজ চিৰি মাটিত গৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 13
स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।
কাটি পেলোৱা ৰাৱণৰ ৰথৰ ধ্বজ ভূমিত পৰি গ’ল। ধ্বজ উখলোৱা আৰু বিনষ্ট হোৱা দেখি সেই মহাবলী ৰাৱণে তাক হৃদয়ত অপমান বুলি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 14
स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।
ক্ৰোধ আৰু অমৰ্ষত সি জ্বলি উঠিল, যেন উপহাসেৰে হাঁহিছে। ৰোষৰ বশ হৈ সি শৰবৃষ্টিৰ দৰে বাণৰ বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 15
रामस्यतुरगान्दीप्तै: शरैर्विव्याथरावणः ।तेदिव्याहरयस्तत्रनास्खलन्नापिबभ्रमुः ।।6.109.15।।बभूवुःस्वस्थहृदयाःपद्मनालैरिवाहताः ।
ৰাৱণে দীপ্ত শৰৰে ৰামৰ ঘোঁৰাবোৰক বিদ্ধ কৰিলে; তথাপি সেই দিৱ্য অশ্ববোৰ তাত ন স্খলিল, ন ঘূৰিল—হৃদয়ত স্থিৰ হৈ, যেন পদ্মনালেই আঘাত কৰিছে।
Verse 16
तेषामसम्भ्रमंदृष्टवावाजिनांरावणस्तदा ।।6.109.16।।भूयएवसुसङ्क्रुद्धश्शरवर्षंमुमोच ह ।
অশ্ববোৰৰ নিৰ্ভয়-অচলতা দেখি ৰাৱণ তেতিয়া আৰু অধিক ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু পুনৰ বাৰ ভাৰী শৰবৃষ্টি মুকলি কৰিলে।
Verse 17
गदाश्चपरिघांश्चैवचक्राणिमुसलानि च ।।6.109.17।।गिरिशृङ्गाणिवृक्षांश्चतथाशूलपरश्वधान् ।
তাত গদা আৰু পৰিঘ, চক্ৰ আৰু মুসল আছিল; পৰ্বতৰ শৃংগ আৰু শিপাসহ উখলোৱা গছবোৰো, লগতে শূল আৰু পৰশু আদি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আছিল।
Verse 18
मायाविहितमेतत्तुशस्त्रवर्षमपातयत् ।।6.109.18।।सहस्रशस्तदाबाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ।
মায়াৰে বিন্যস্ত সেই অস্ত্ৰবৃষ্টি তেওঁ নামাই দিলে; অশ্ৰান্ত হৃদয় আৰু দৃঢ় উদ্যমে তেওঁ হাজাৰে হাজাৰ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 19
तुमुलंत्रासजननंभीमंभीमप्रतिस्वनम् ।।6.109.19।।तद्वर्षमभवद्युद्धेनैकशस्त्रमयंमहत् ।
যুদ্ধৰ মাজত নানা প্ৰকাৰ অস্ত্ৰেৰে ভৰা এক মহা অস্ত্ৰবৃষ্টি উঠিল—তুমুল, ত্ৰাসজনক, ভীম আৰু ভয়ংকৰ প্ৰতিধ্বনিযুক্ত।
Verse 20
राघवरथंसमन्ताद्वानरेबले ।।6.109.20।।सायकैरन्तरिक्षं च चकारसुनिरन्तरम् ।
ৰাঘৱৰ ৰথে চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰাত বানৰবলে বাণৰ ঘন বৰষুণত আচ্ছাদিত হ’ল; আকাশো যেন একো ফাঁক নথকা দৰে পূৰ্ণ হৈ পৰিল।
Verse 21
मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।
তেতিয়া দশগ্ৰীৱে নিৰ্বাধ অন্তৰাত্মাৰে, কোনো সংকোচ নকৰাকৈ, নিজৰ বাণসমূহ মুক্তভাৱে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 22
मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।
ৰণত ৰাৱণক ত্বৰিতে আগবাঢ়ি অহা দেখি কাকুৎস্থে যেন শান্ত হাসিৰে, তীক্ষ্ণ শৰ ধনুত সংধান কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁ শতশঃ আৰু সহস্ৰশঃ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 23
तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।
সেই বাণসমূহ দেখি ৰাৱণেও নিজৰ শৰদ্বাৰা আকাশখন অবিৰতভাৱে ভৰি পেলালে।
Verse 24
तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।
সেই দুয়োৰ পৰা ভাস্বৰ শৰবৃষ্টি ওলাই আহিল; আকাশৰ দীপ্ত বিস্তাৰ যেন শৰজালত বোনা—দ্বিতীয় ভাস্বৰ গগনৰ দৰে দেখা দিল।
Verse 25
नानिमित्तोऽभवद्भाणोनानिर्भेत्ता न निष्फलः ।अन्योन्यमभिसम्हत्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.25।।तथाविसृजतोर्भाणान् रामरावणयोर्मृथे ।
কোনো বাণ লক্ষ্যচ্যুত নহ’ল; কোনো বাণৰ ভেদক শক্তি কম নহ’ল; কোনো বাণ নিষ্ফল নহ’ল। পৰস্পৰে সংঘাত কৰি সিহঁত ধৰণীতলে পৰিল—যুদ্ধত ৰাম-ৰাৱণৰ মাজত তেনে শৰবিনিময় চলিল।
Verse 26
प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौसव्यदक्षिणम् ।।6.109.26।।चक्रतुश्चशरैर्घोरैर्निरुच्छवासमिवाम्बरम् ।
সিহঁতে অবিচ্ছিন্নভাৱে যুদ্ধ কৰি, বাঁও-সোঁও দিশৰ পৰা বাণ নিক্ষেপ কৰিছিল; ভয়ংকৰ শৰদ্বাৰা আকাশখনক মাজত একো ফাঁক নথকা যেন, নিশ্বাসৰুদ্ধৰ দৰে কৰি তুলিলে।
Verse 27
रावणस्यहयान्रामोहयान्रामस्यरावणः ।।6.109.27।।जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंकृतानुकृतकारिणौ ।
ৰামে ৰাৱণৰ ঘোঁৰাসমূহ নিধন কৰিলে, আৰু ৰাৱণে ৰামৰ ঘোঁৰাসমূহ নিধন কৰিলে; দুয়োয়ে পৰস্পৰৰ আঘাতক আঘাতেৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 28
एवंतुतौसुसङ्क्रुद्धौचक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।।6.109.28।।मुहूर्तमभवद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।
এইদৰে সেই দুয়ো অতি ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ উত্তম দ্বন্দ্বযুদ্ধ কৰিলে; কিছু সময়লৈকে যুদ্ধ ঘোৰ কোলাহলময় আৰু ৰোমাঞ্চ জগোৱা হৈ উঠিল।
Verse 29
তীক্ষ্ণ বাণেৰে মহাবলী ৰাৱণ আৰু লক্ষ্মণৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা ৰণত যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে, ৰাক্ষসাধিপতিৰ ধ্বজদণ্ড পতিত হোৱাত ৰঘুবংশশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি সি ভয়ংকৰভাৱে ক্ৰোধিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is symbolic and strategic: Rama targets and severs Ravana’s dhvaja/ketu (battle standard). This is not mere spectacle; it functions as a controlled, morale-breaking strike that provokes Ravana’s rage while marking a visible turning of prestige within the dharmic framework of decisive combat.
The chapter teaches that righteous resolve must govern wrath: Rama’s anger is depicted as disciplined and purposive (aimed action), whereas Ravana’s response expands into excessive, māyā-driven saturation violence. The contrast frames victory as the product of steadied mind and proportionate force rather than uncontrolled fury.
No new geographic landmark is foregrounded; the ‘landmark’ is martial-cultural: chariot warfare (dvairatha-yuddha), the battlefield standard (dhvaja/ketu) as a sign of sovereignty, and the epic convention of armies pausing to witness a decisive duel.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.