Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত এক নিৰ্ণায়ক ক্ষণত নীতি-ধৰ্মৰ গভীৰ আলোচনা দেখা যায়—বিভীষণ শৰণ ল’বলৈ আগবাঢ়ি আহে, আৰু মিত্ৰ-শিবিৰত সন্দেহৰ ঢৌ উঠে। হনুমানৰ বৃত্তান্ত শুনি ৰাম সন্তুষ্ট হয় আৰু ঘোষণা কৰে যে বিভীষণৰ বিষয়ে তেওঁ ক’ব; তাৰপিছত হিতৈষীসকলক মনোযোগে শুনিবলৈ আহ্বান জনায়। সুগ্ৰীৱ সন্দেহ প্ৰকাশ কৰি কয় যে বিভীষণ ৰাৱণৰ প্ৰেৰিত গুপ্তচৰো হ’ব পাৰে, সেয়ে সংযম, বাধা দিয়া বা বন্দী কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ৰাম প্ৰথমে নিজৰ অজেয়তা আৰু নিৰ্ভয়তা প্ৰকাশ কৰি আশ্বাস দিয়ে, তাৰপিছত ধৰ্ম-যুক্তিত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁ প্ৰাচীন দৃষ্টান্ত উল্লেখ কৰে—যেনে কপৌৱে শত্রুকো আতিথ্য দিছিল—আৰু ঋষি কন্দুৰ নামেৰে স্মৃত ধাৰ্মিক বচন উদ্ধৃত কৰি স্থাপন কৰে যে যি হাত জোৰ কৰি শৰণ প্ৰাৰ্থনা কৰে, তাক আঘাত কৰা অনুচিত। এই আলোচনা এক দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাত পৰিণত হয়: যি কোনো ব্যক্তি একবাৰো শৰণ লয়—বিভীষণ হওক, সুগ্ৰীৱ হওক, বা ৰাৱণেই হওক—ৰাম তাক অভয় দান কৰিব। ৰামৰ এই ধৰ্মনিষ্ঠ সিদ্ধান্ত আৰু বিভীষণৰ অন্তৰৰ শুদ্ধতা উপলব্ধি কৰি সুগ্ৰীৱ মত পৰিবৰ্তন কৰে, গ্ৰহণৰ সমৰ্থন দিয়ে আৰু তৎক্ষণাৎ মিত্ৰতা স্থাপন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত ৰাম বিভীষণক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে, আৰু এই ঘটনাই ৰাজধৰ্মত শৰণাগতিৰ নীতিক এক দৃঢ় আদৰ্শ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
अथरामःप्रसन्नात्माशृत्वावायुसुतस्यह ।प्रत्यभाषतदुर्धषश्रुतवानात्मनिस्थितम् ।।।।
তেতিয়া বায়ুপুত্ৰ হনুমানৰ বাক্য শুনি হৃদয়ত প্ৰসন্ন হোৱা দুৰ্ধর্ষ শ্ৰীৰামে, নিজৰ মনত স্থিৰ হোৱা কথাখিনি বিবেচনাৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
ममापितुविवक्षाऽस्तिकाचित्प्रतिविभीषणम् ।श्रोतुमिच्छामितत्सर्वंभवद्भिश्श्रेयसिस्थितैः ।।।।
মোৰো বিভীষণৰ বিষয়ে কিছুমান কথা ক’বলৈ ইচ্ছা আছে। মোৰ মঙ্গলত স্থিত আপোনালোক সকলোৱে মই কোৱা সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ শুনক।
Verse 3
मित्रभावेनसम्प्राप्तंनत्यजेयंकथञ्चन ।दोषोयद्यपितस्यस्यात्सतामेतदगर्हितम् ।।।।
মিত্ৰভাব লৈ আহি পোৱা জনক কোনোভাৱেই ত্যাগ কৰা উচিত নহয়। যদিও তাৰ দোষ থাকে, তথাপি সৎলোকৰ মাজত এই আচৰণ নিন্দনীয় নহয়।
Verse 4
सुग्रीस्त्वथतद्वाक्यमाभाष्यचविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवः ।।।।
তাৰ পাছত বানৰাধিপতিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সুগ্ৰীৱে সেই বাক্যৰ উত্তৰ দি আৰু ভাৱি-চিন্তি, তাতকৈও অধিক শুভ-মঙ্গলময় বাক্য ক’লে।
Verse 5
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।ईदृशंव्यसनंप्राप्तंभ्रातरंयःपरित्यजेत् ।।।।कोनामसभवेत्तस्ययमेषनपरित्यजेत् ।
‘এই ৰজনীচৰ ৰাক্ষস অতি দুষ্ট হওক বা অদুষ্ট—তাত কি? ই তেনে বিপদত নিজ ভ্ৰাতাই ত্যাগ কৰা অৱস্থাত আমাৰ ওচৰলৈ আহিছে। এনে লোকক কোনে ত্যাগ কৰিব? কোনে তাক অস্বীকাৰ কৰি দূৰ কৰিব?’
Verse 6
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।।।
বানৰ-ৰাজৰ বাক্য শুনি, সত্যপৰাক্ৰমী কাকুত্স্থ ৰামে সকলোকে দৃষ্টি কৰি চালে; পুণ্যলক্ষণ লক্ষ্মণৰ ফালে অলপ হাঁহি, তাৰ পাছত বাক্য ক’লে।
Verse 7
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।6.18.6।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।6.18.7।।
বানৰ-ৰাজৰ বাক্য শুনি, সত্যপৰাক্ৰমী কাকুত্স্থ ৰামে সকলোকে দৃষ্টি কৰি চালে; পুণ্যলক্ষণ লক্ষ্মণৰ ফালে অলপ হাঁহি, তাৰ পাছত বাক্য ক’লে।
Verse 8
अनधीत्यचशास्त्राणिवृद्धाननुपसेव्यच ।नशक्यमीदृशंवक्तुंयदुवाचहरीश्वरः ।।।।
যিয়ে শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন নকৰিছে আৰু বৃদ্ধজনৰ সেৱা নকৰিছে, তেনে লোকৰ পক্ষে বানৰেশ্বৰ যিদৰে কৈছে তেনেদৰে কথা কোৱা সম্ভৱ নহয়।
Verse 9
अस्तिसूक्ष्मतरंकिंचिद्यदत्रप्रतिभातिमे ।प्रत्यक्षंलौकिकंचापिविद्यतेसर्वराजसु ।।।।
তথাপি এই বিষয়ত মোৰ মনত আৰু অধিক সূক্ষ্ম এটা কথা উদয় হৈছে—যি প্ৰত্যক্ষভাৱে লোকব্যৱহাৰত জনাজাত আৰু সকলো ৰজাৰ মাজত পোৱা যায়।
Verse 10
अमित्रास्तत्कुलीनाश्चप्रातिदेश्याश्चकीर्तिताः ।व्यसनेषुप्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ।।।।
শত্ৰু, একে কুলৰ লোক আৰু ওচৰৰ দেশৰ ৰজাসকলকো শত্ৰু বুলি কোৱা হয়; কিয়নো বিপদৰ সময়ত তেওঁলোকে আঘাত কৰে। সেয়ে এই কাৰণতেই সি ইয়ালৈ আহিছে।
Verse 11
अपापास्तत्कुलीनाश्चमानयन्तिस्वकान्हितान् ।एषप्रायोनरेन्द्राणांशङ्कनीयस्तुशोभनः ।।।।
নিৰ্দোষ আৰু একে কুলৰ লোকসকলে নিজৰ হিতৈষীসকলক মান-সম্মান দিয়ে। তথাপি ৰজাসকলৰ নীতিত, শোভন ব্যক্তিো প্ৰায়ে সন্দেহৰ পাত্ৰ হয়।
Verse 12
यस्तुदोषस्त्वयाप्रोक्तोह्यादानेऽरिबलस्यच ।तत्रतेकीर्तयिष्यामियथाशास्त्रमिदंशृणु ।।।।
শত্ৰুবলৰ পক্ষৰ লোকক গ্ৰহণ কৰাৰ বিষয়ে তুমি যি দোষ কৈছা, সেই বিষয়ে শাস্ত্ৰে যি উপদেশ দিয়ে মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিম; এই শাস্ত্ৰবচন শুনা।
Verse 13
नवयंतत्कुलीनाश्चराज्यकाङ् क्षीचराक्षसः ।पण्डिताहिभविष्यन्तितस्माद्ग्राह्योविभीषणः ।।।।
আমি সেই কুলৰ নহওঁ; আৰু ৰাজ্যকামনাৰে ৰাক্ষসেই একমাত্ৰ নহয়—তেওঁলোকৰ মাজতো বিবেকী আৰু পণ্ডিত লোক হ’ব পাৰে। সেয়ে বিভীষণক গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 14
अव्यग्राश्चप्रहृष्टाश्चनभविष्यन्तिसङ्गता ।प्रणादश्चमहानेषततोऽस्यभयमागतम् ।।।।इतिभेदंगमिष्यन्तितस्माग्राह्योविभीषणः ।
তেওঁলোকে নিৰ্ব্যগ্ৰ আৰু প্ৰহৃষ্ট হৈ একেলগে একত্ৰিত হৈ নাথাকিব। এই মহা প্ৰণাদে বুজাইছে যে তাৰ ওপৰত ভয় আহি পৰিছে; সেয়ে তেওঁলোকৰ মাজত ভেদ জন্মিব। এইহেতু বিভীষণক গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 15
नसर्वेभ्रातरस्तातभवन्तिभरतोपमाः ।मद्विथावापितुःपुत्रास्सुहृदोनाभवद्विथाः ।।।।
প্ৰিয় তাত, সকলো ভ্ৰাতা ভৰতৰ দৰে নহয়; সকলো পুত্ৰ মোৰ দৰে নহয়; আৰু সকলো সুহৃদ তোমাৰ দৰে নহয়।
Verse 16
एवमुक्तस्तुरामेणसुग्रीवस्सहलक्ष्मणः ।उत्थायेदंमहाप्राज्ञःप्रणतोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
ৰামে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, মহাপ্ৰাজ্ঞ সুগ্ৰীৱে—লক্ষ্মণসহ—উঠি, প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 17
रावणेनप्रणिहितंतमवेहिविभीषणम् ।तस्याहंनिग्रहंमन्येक्षमंक्षमवतांवर ।।।।
বুজা যে বিভীষণক ৰাৱণে প্ৰেৰণ কৰিছে। হে ক্ষমাৱানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, তাক নিবাৰণ কৰি ৰাখোৱাই উচিত বুলি মই মনে কৰোঁ।
Verse 18
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।।।
বাঁকা বুদ্ধিৰে নিযুক্ত হৈ এই ৰাক্ষস ইয়ালৈ আহিছে; বিশ্বাস লাভ কৰাৰ পাছত তোমাৰ ওপৰত, বা মোৰ ওপৰত, বা মহাবাহু লক্ষ্মণৰ ওপৰত আঘাত কৰিবলৈ, হে অনঘ! ই নিষ্ঠুৰ ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা বিভীষণ; সেয়ে ইক তাৰ সচিবসকলসহ বধ কৰা উচিত। এইদৰে ৰঘুশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামক ক’লে, বাহিনীপতি সুগ্ৰীৱ—বাক্যজ্ঞানী আৰু বাক্যকুশল—তাৰ পাছত মৌন হ’ল।
Verse 19
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।6.18.18।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।6.18.19।।
বাঁকা বুদ্ধিৰে নিযুক্ত হৈ এই ৰাক্ষস ইয়ালৈ আহিছে; বিশ্বাস লাভ কৰাৰ পাছত তোমাৰ ওপৰত, বা মোৰ ওপৰত, বা মহাবাহু লক্ষ্মণৰ ওপৰত আঘাত কৰিবলৈ, হে অনঘ! ই নিষ্ঠুৰ ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা বিভীষণ; সেয়ে ইক তাৰ সচিবসকলসহ বধ কৰা উচিত। এইদৰে ৰঘুশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামক ক’লে, বাহিনীপতি সুগ্ৰীৱ—বাক্যজ্ঞানী আৰু বাক্যকুশল—তাৰ পাছত মৌন হ’ল।
Verse 20
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंरामश्रुत्वाविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवम् ।।।।
সুগ্ৰীৱৰ বাক্য শুনি আৰু সেই বিষয়ে বিবেচনা কৰি, শ্ৰীৰামে তাৰ পাছত হৰিপুঙ্গৱ সুগ্ৰীৱক তাতকৈও অধিক শুভ আৰু যথাযথ বাক্য ক’লে।
Verse 21
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।सूक्ष्ममप्यहितंकर्तुंममाशक्तःकथञ्चन ।।।।
দুষ্ট হওক বা অদুষ্ট—এই ৰজনীচৰ মোৰ বাবে কি? মোক অতি সূক্ষ্ম অহিতো কোনো মতে কৰিব পৰা শক্তি তাৰ নাই।
Verse 22
पिशाचानदानवान् यक्ष I नपृथिव्यांचैवराक्षसान् ।अङ्गुल्यग्रेणतान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ।।।।
হে হৰিগণেশ্বৰ! মই ইচ্ছা কৰিলে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰা পিশাচ, দানৱ, যক্ষ আৰু ৰাক্ষসসকলক আঙুলিৰ অগ্ৰেৰে মাত্ৰেই সংহাৰ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 23
श्रूयतेहिकपोतेनशत्रुश्शरणमागतः ।अर्चितश्चयथान्यायंस्वैश्चमांसैर्निमन्त्रितः ।।।।
কিয়নো এইদৰে শুনা যায়—এটা কপৌতে, শত্রু শৰণলৈ আহিলে, ধৰ্মবিধি অনুসাৰে তাক সন্মান কৰিলে আৰু নিজৰেই মাংস দি সেও ভোজনৰ বাবে নিমন্ত্ৰণ কৰিলে।
Verse 24
सहितंप्रतिजग्राहभार्याहर्तारमागतः ।कपोतोवानरश्रेष्ठ: किंपुनर्मद्विधोजनः ।।।।
হে বানৰশ্ৰেষ্ঠ! সেই কপৌতে নিজৰ ভাৰ্য্যা হৰণ কৰা জনেও ওচৰলৈ আহি শৰণ ল’লে তাকো গ্ৰহণ কৰি আশ্ৰয় দিলে; তেন্তে মোৰ দৰে মানুহে কিমান অধিক কৰাটো উচিত!
Verse 25
ऋषेःकण्वस्यपुत्रेणकण्डुनापरमर्षिणा ।शृणुगाथांपुरागीतांधर्मिष्ठासत्यवादिना ।।।।
ঋষি কণ্বৰ পুত্ৰ পৰমৰ্ষি কণ্ডু—ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু সত্যবাদী—এ পূৰ্বকালত গোৱা এক পুৰাতন গাথা শুনা।
Verse 26
बद्धाञ्जलिपुटंदीनंयाचन्तंशरणागतम् ।नहन्यदानृशंस्यार्थमपिशत्रुंपरन्तप ।।।।
হে পৰন্তপ! হাত জোৰ কৰি দীনভাৱে মিনতি কৰি শৰণলৈ অহা জনক—শত্রু হলেও—অনৃশংস্য, অৰ্থাৎ অক্রূৰতাৰ বিৰোধে, হত্যা কৰা উচিত নহয়।
Verse 27
आर्तोवायदिवादृप्तःपरेषांशरणांगतः ।अरिःप्राणान्परित्यज्यरक्षितव्यःकृतात्मना ।।।।
শত্রু আৰ্ত হওক বা দৰ্পিত হওক, যদি সি আনৰ পৰা শৰণ লৈ আহিছে, তেন্তে কৃতাত্মা, অৰ্থাৎ আত্মসংযমী জনে নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলেও তাক ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 28
सचेद्भयाद्वामोहाद्वाकामाद्वापिनरक्षति ।स्वयाशक्त्यायथासत्त्वंतत्पापंलोकगर्हितम् ।।।।
ভয়ৰ পৰা বা মোহৰ পৰা, অথবা লাভৰ কামনাৰ বাবেও, যদি কোনোবাই শৰণাগতক নিজৰ শক্তি অনুসাৰে ৰক্ষা নকৰে, তেন্তে সেই পাপ লোকসমাজত নিন্দিত হয়।
Verse 29
विनष्टःपश्यतस्तस्यारक्षिणश्शरणागतः ।आदायसुकृतंतस्यसर्वंगच्छेदरक्षित:।। ।।
তাৰ চকুৰ সন্মুখতে শৰণাগত অৰক্ষিত হৈ বিনষ্ট হ’লে, যি ৰক্ষকে ৰক্ষা নকৰিলে সি অপযশ পাই বিনষ্ট হয়; আৰু সেই অৰক্ষিত শৰণাগত তাৰ সকলো পুণ্য লৈ গুচি যায়।
Verse 30
एवंदोषोमहानत्रप्रपन्नानामरक्षणे ।अस्वर्ग्यंचायशस्यंचबलवीर्यविनाशनम् ।।।।
এইদৰে, শৰণ লোৱা লোকক ৰক্ষা নকৰা ইয়াত মহাদোষ; ই স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি ৰোধ কৰে, অপযশ আনে আৰু বল-ৱীৰ্য নাশ কৰে।
Verse 31
करिष्यामियथार्थंतुकण्डोर्वचनमुत्तमम् ।धर्मिष्ठंचयशस्यंचस्वर्ग्यंस्यात्तुफलोदये ।।।।
মই কণ্ডুৰ উত্তম আৰু সত্য বাক্য অনুসাৰে যথাৰ্থভাৱে কাৰ্য কৰিম; এনে আচৰণ অতি ধৰ্মিষ্ঠ, যশদায়ক, আৰু সময় আহিলে স্বৰ্গফল প্ৰদান কৰে।
Verse 32
सकृदेवप्रपन्नायतवास्मीतिचयाचते ।अभयंसर्वभूतेभ्योददाम्येतद्व्रतंमम ।।।।
যি একবাৰ মাত্ৰ শৰণ লৈ ‘মই তোমাৰ’ বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে, মই তাক সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ পৰা অভয় দিওঁ—এইয়াই মোৰ ব্ৰত।
Verse 33
अनयैनंहरिश्रेष्ठ: दत्तमस्याभयंमया ।विभीषणोवासुग्रीव: यदिवारावणस्स्वयम् ।।।।
হে হৰিশ্ৰেষ্ঠ, তাক ইয়ালৈ আনিবা; মই তাক অভয় দিছোঁ। হে সুগ্ৰীৱ, সি বিভীষণ হওক—নাইবা স্বয়ং ৰাৱণেই হওক।
Verse 34
रामस्यतुवच्शुत्वासुग्रीवःप्लवगेश्वरः ।प्रत्यभाषतकाकुत्स्थंसौहार्देनप्रचोदितः ।।।।
ৰামৰ বচন শুনি, প্লৱগেশ্বৰ সুগ্ৰীৱে স্নেহ-সৌহাৰ্দ্যত প্ৰেৰিত হৈ কাকুত্স্থক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 35
किमत्रचित्रंधर्मज्ञ: लोकनाथ: सुखावहा: ।यत्त्वमार्यंप्रभाषेथास्सत्त्ववान् सत्पथेस्थितः ।।।।
হে ধৰ্মজ্ঞ, লোকনাথ, সুখপ্ৰদ! ইয়াত আশ্চৰ্য কি? তুমি সত্ত্ববান হৈ সৎপথত দৃঢ়ভাৱে স্থিত, এনে আৰ্য বচন উচ্চাৰণ কৰিছা।
Verse 36
ममचाप्यन्तरात्मायंशुद्धंवेत्तिविभीषणम् ।अनुमानाच्चभावाच्चसर्वतस्सुपरीक्षितः ।।।।
মোৰ অন্তৰাত্মাই বিভীষণক শুদ্ধ বুলি জানে; অনুমান আৰু তাৰ ভাব-ভঙ্গীৰ দ্বাৰাও, সি সকলো দিশৰ পৰা সুপৰীক্ষিত।
Verse 37
तस्मात् क्षिप्रंसहास्माभिस्तुल्योभवतराघव: ।विभीषणोमहाप्राज्ञस्सखित्वंचाभ्युपैतुनः ।।।।
সেয়ে, হে ৰাঘৱ! মহাপ্ৰাজ্ঞ বিভীষণ শীঘ্ৰে আমাৰ মাজত সমান স্থান লাভ কৰক আৰু আমাৰ সৈতে সখ্যতাত প্ৰৱেশ কৰক।
Verse 38
ततस्तुसुग्रीववचोनिशम्यतद्दरीश्वरेणाभिहितंनरेश्वरः ।विभीषणेनाशुजगामसङ्गमंपतत्त्रिराजेनयथापुरन्दरः ।।।।
তাৰ পাছত দৰীশ্বৰ সুগ্ৰীৱৰ যথোচিত বাক্য শুনি নৰেশ্বৰ ৰামে তৎক্ষণাৎ বিভীষণৰ সৈতে মিলনৰ বাবে গ’ল—যেনেকৈ পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰ পত্তত্ত্ৰিৰাজক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ যায়।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Vibhīṣaṇa—Rāvaṇa’s brother—should be treated as a dangerous infiltrator (Sugrīva’s suspicion) or as a legitimate refugee deserving protection. The action resolved is Rāma’s decision to accept and protect the śaraṇāgata despite strategic risk.
The upadeśa is that śaraṇāgati creates a binding moral obligation: a suppliant who begs for refuge must not be harmed, and failure to protect is portrayed as a grave lapse with social and spiritual consequences. Rāma formalizes this as a personal vow to grant abhaya even to an enemy who seeks shelter.
Rather than naming a specific locale, the chapter highlights cultural-ethical institutions: the tradition of hospitality to a seeker of protection (illustrated by the dove exemplum) and the authority of śāstra/ṛṣi-teaching (Kandu and Kanva lineage) as normative landmarks guiding royal decision-making.