Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১২৩ত যুদ্ধোত্তৰ সংহতিৰ দৃশ্য দেৱ-সংবাদৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ইন্দ্ৰ (মহেন্দ্ৰ/পাকশাসন/সহস্ৰাক্ষ) অঞ্জলি বদ্ধ কৰি থিয় হোৱা ৰামক নিজৰ ইচ্ছা ক’বলৈ আহ্বান জনায়। ৰামৰ প্ৰাৰ্থনা ব্যক্তিগত নহয়, সামূহিক আৰু প্ৰতিদানমূলক—যিসকল বানৰ আৰু ঋক্ষ তেওঁৰ কাৰ্যৰ বাবে যুদ্ধ কৰি যমলোকলৈ গৈছে, তেওঁলোক পুনৰ জীৱন লাভ কৰক, আঘাতমুক্ত হওক আৰু স্বজনৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হওক; লগতে বানৰ-নিবাসস্থলসমূহ অকাল ফুল-ফলৰে সমৃদ্ধ হওক আৰু নদীসমূহ শুদ্ধ আৰু পূৰ্ণধাৰায় বোৱক। ইন্দ্ৰ এই মহান বৰদান নিশ্চিতভাৱে মঞ্জুৰ কৰে। তৎক্ষণাৎ ফলত পতিত আৰু আহত যোদ্ধাসকল যেন নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠাৰ দৰে উঠি দাঁড়ায়—বলবান, নিৰোগ আৰু বিস্মিত। সুৰসকলে ৰাম-লক্ষ্মণক স্তৱ কৰে আৰু অযোধ্যালৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ উপদেশ দিয়ে—বানৰসকলক বিদায় দিয়া, মৈথিলীক সান্ত্বনা দিয়া, ভৰত-শত্ৰুঘ্নক সাক্ষাৎ কৰা, মাতৃসকলৰ দৰ্শন কৰা আৰু অভিষেক গ্ৰহণ কৰা। ইন্দ্ৰ দেৱগণসহ সূৰ্য্যকান্তি বিমানত প্ৰস্থান কৰে; ৰামে বানৰসেনাক বিশ্ৰামলৈ সন্মানসহ বিদায় দিয়ে, আৰু পুনৰুজ্জীৱিত সেনা নতুন দীপ্তিত উজ্জ্বল হয়।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयातेकाकुत्स्थेमहेन्द्रःपाकशासनः ।अब्रवीत्परमप्रीतोराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
কাকুৎস্থ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, পাকশাসন মহেন্দ্ৰই পৰম প্ৰীতিসহ, অঞ্জলি বাঁধি থিয় হৈ থকা ৰাঘৱক ক’লে।
Verse 2
अमोघंदर्शनंराम तवास्माकंनरर्षभ ।प्रीतियुक्ताःस्मतेनत्वंब्रूहियन्मनसेप्सितम् ।।।।
হে ৰাম, নৰশ্ৰেষ্ঠ! তোমাৰ দৰ্শন আমাৰ বাবে অমোঘ আৰু মঙ্গলময়; সেয়েহে আমি প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ—এতিয়া তোমাৰ মনত যি ইচ্ছিত, সেয়া কোৱা।
Verse 3
एवमुक्तोमहेन्द्रेणप्रसन्नेनमहात्मना ।सुप्रसन्नमनाहृष्टोवचनंप्राहराघवः ।।।।
প্ৰসন্ন মহাত্মা মহেন্দ্ৰই এইদৰে কোৱাৰ পাছত, অতি প্ৰসন্নচিত্ত আৰু হর্ষিত ৰাঘৱে এই বাক্য ক’লে।
Verse 4
यदिप्रीतिस्समुत्पन्नामयितेविबुधेश्वर ।वक्ष्यामिकुरुमेसत्यंवचनंवदतांवर ।।।।
হে বিবুধেশ্বৰ, বক্তাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! যদি তোমাৰ অন্তৰত মোৰ প্ৰতি সঁচা প্ৰীতি উদ্ভৱ হৈছে, তেন্তে মই মোৰ প্ৰাৰ্থনা ক’ম; দয়া কৰি মোৰ বাক্য সত্য কৰি দিয়া।
Verse 5
ममहेतोःपराक्रान्तायेगतायमसादनम् ।तेसर्वेजीवितंप्राप्यसमुततिष्ठन्तुवानराः ।।।।
মোৰ হেতুৰ বাবে পৰাক্ৰমে যুদ্ধ কৰি যমসদনলৈ যোৱা সেই সকলো বানৰ পুনৰ জীৱন লাভ কৰি উঠি দাঁওক।
Verse 6
मत्कृतेविप्रयुक्तायेपुत्रैर्दारैश्चवानराः ।तान्प्रीतमनसःसर्वान्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
হে মানদ, মোৰ কাৰণে পুত্ৰ আৰু পত্নীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱা সেই সকলো বানৰক প্ৰীতিমনেৰে পুনৰ স্থিত হোৱা অৱস্থাত মই দেখা বিচাৰোঁ।
Verse 7
विक्रान्ताश्चापिशूराश्च न मृत्युंगणयन्ति च ।कृतयत्नाविपन्नाश्चजीवयैनान् पुरन्दर ।।।।
তেওঁলোক বিক্ৰমী আৰু শূৰ আছিল; মৃত্যুক গণনা নকৰিছিল। সৰ্বোচ্চ চেষ্টা কৰিও বিপদত পতিত হৈছে—হে পুৰন্দৰ! এঁলোকক পুনৰ জীৱন দিয়া।
Verse 8
मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युंगणयन्तिये ।त्वत्प्रसादात्समेयुस्तेवरमेतमहंवृणे ।।।।
যিসকল মোৰ প্ৰিয় কাৰ্যত অনুৰক্ত হৈ মৃত্যুক গণনা নকৰিছিল, তোমাৰ প্ৰসাদে তেওঁলোক পুনৰ একত্ৰ হোৱাঁক—এই বৰেই মই বৰণ কৰোঁ।
Verse 9
नीरुजोनिर्व्रणांश्चैवसम्पन्नबलपौरुषान् ।गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षांन्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
হে মানদ! দীঘল নেজযুক্ত বানৰসকল আৰু ঋক্ষসকলক নিৰোগী, নিৰ্ব্ৰণ আৰু পুনৰ বল-পৌৰুষে সম্পন্ন ৰূপে মই দেখা পাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 10
अकालेचापिपुष्पाणिमूलानि च फलानि च ।नद्यश्चविमलास्तत्रतिष्ठेयुर्यत्रवानराः ।।।।
য’ত বানৰসকল বাস কৰে, তাত ঋতুৰ বাহিৰেও ফুল, মূল আৰু ফল থাকক; আৰু তাত নির্মল নদীসমূহ বোৱাই থাকক।
Verse 11
श्रुत्वातुवचनंतस्यराघवस्यमहात्मनः ।महेन्द्रःप्रत्युवाचेदंवचनंप्रीतिसंयुतम् ।।।।
মহাত্মা ৰাঘৱৰ বচন শুনি, মহেন্দ্ৰই প্ৰীতিসংযুক্ত এই বচন প্ৰত্যুত্তৰ স্বৰূপে ক’লে।
Verse 12
महानयंवरस्तातयस्त्वयोक्तोरघूत्तम ।वदिर्मयानोक्तपूर्वं च तस्मादेतद्भविष्यति ।।।।
বৎস, হে ৰঘূত্তম! তুমি যি বৰ বিচাৰিছা সেয়া মহান। মই ইয়াক পূৰ্বে কেতিয়াও অস্বীকাৰ কৰা নাছিলোঁ; সেয়ে ই নিশ্চয় সিদ্ধ হ’ব।
Verse 13
समुत्तिष्ठन्तुतेसर्वेहतायेयुधिराक्षसैः ।ऋक्षाश्चसहगोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः ।।।।
যুদ্ধত ৰাক্ষসসকলে যিসকলক বধ কৰিছিল, তেওঁলোক সকলোৱে এতিয়া উঠি থিয় হওক—দীঘল পুচ্ছধাৰী বানৰ আৰু ঋক্ষসকলেও; মুখ আৰু বাহু কাটি পেলোৱা হৈছিল যদিও।
Verse 14
नीरुजोनिर्व्रणाश्चैवसम्पन्नबलपौरुषाः ।समुत्थास्यन्तिहरयस्सुप्तानिद्राक्ष्येयथा ।।।।
হৰিসকল বেদনাৰহিত, ক্ষতৰহিত হৈ, পুনৰ বল-পৌৰুষে সম্পন্ন হৈ, নিদ্ৰা শেষ হ’লে শুই থকা মানুহ যেনেকৈ উঠে তেনেকৈ উঠিব।
Verse 15
सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैवज्ञातिभिःस्वजनेन च ।सर्वएवसमेष्यन्तिसम्युक्ताःपरयामुदा ।।।।
সুহৃদ, বান্ধৱ, জ্ঞাতি আৰু স্বজনৰ সৈতে সকলোৱে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব; পৰম আনন্দেৰে সংযুক্ত হৈ মিলিত হ’ব।
Verse 16
अकालेपुष्पशबलाःफलवन्तश्चपादपाः ।भविष्यन्तिमहेष्वास नद्यश्चसलिलायुताः ।।।।
হে মহেষ্বাস! অকালোও বৃক্ষসমূহ ফুলেৰে শোভিত আৰু ফলৱন্ত হ’ব; নদীসমূহো জলেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ব।
Verse 17
सव्रणैःप्रथमंगात्रैरिदानींनिर्व्रणैस्समैः ।ततस्समुत्थितास्सर्वेसुप्त्वेवहरियूथपाः ।।।।बभूवुर्वानरास्सर्वेकिंन्वेतदितिविस्मिताः ।
প্ৰথমে যি অঙ্গসমূহ ক্ষতযুক্ত আছিল, সেয়া এতিয়া সমভাবে ক্ষতৰহিত আৰু সম্পূৰ্ণ হ’ল; তাৰ পিছত সকলো হৰিযূথপতি যেন নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠা মানুহৰ দৰে উঠিল। সকলো বানৰ ‘এয়া কি?’ বুলি কৈ বিস্মিত হ’ল।
Verse 18
काकुत्स्थंपरिपूर्णार्थंदृष्टवासर्वेसुरोत्तमाः ।।।।अब्रुवन्परमप्रीतास्स्तुत्वारामंसलक्ष्मणम् ।
কাকুৎস্থৰ উদ্দেশ্য সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হোৱা দেখি, সকলো শ্ৰেষ্ঠ দেৱতা পৰম আনন্দিত হৈ লক্ষ্মণসহিত শ্ৰীৰামক স্তৱ কৰি তাৰ পাছত ক’লে।
Verse 19
गच्छायोध्यामितोराजन्विसर्जय च वानरान् ।।।।मैथिलींसान्त्वयस्वैनामनुरक्तांयशस्विनीम् ।
হে ৰাজন, ইয়াৰ পৰা অযোধ্যালৈ যোৱা আৰু বানৰসকলক বিদায় দিয়া; আৰু তোমাত অনুৰক্তা, যশস্বিনী মৈথিলীক সান্ত্বনা দি তাইৰ হৃদয় আশ্বস্ত কৰা।
Verse 20
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।।।
হে পৰন্তপ, তোমাৰ শোকত ব্ৰতচাৰী হৈ ক্ষীণ হোৱা ভ্ৰাতা ভৰতক চোৱা; মহাত্মা শত্রুঘ্নক আৰু সকলো মাতৃকো চোৱা। তুমি নিজে ৰাজাভিষেক গ্ৰহণ কৰি পৌৰসকলৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকক আনন্দিত কৰা।
Verse 21
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।6.123.20।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।6.123.21।।
হে পৰন্তপ, তোমাৰ শোকত ব্ৰতচাৰী হৈ ক্ষীণ হোৱা ভ্ৰাতা ভৰতক চোৱা; মহাত্মা শত্রুঘ্নক আৰু সকলো মাতৃকো চোৱা। তুমি নিজে ৰাজাভিষেক গ্ৰহণ কৰি পৌৰসকলৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকক আনন্দিত কৰা।
Verse 22
एवमुक्त्वासहस्राक्षोरामंसौमित्रिणासह ।विमानैःसूर्यसङ्काशैर्ययौहृष्टःसुरैःसह ।।।।
এইদৰে কৈ সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰই ৰামক সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)সহ লৈ, সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান বিমানত দেৱসকলৰ সৈতে হৃষ্টচিত্তে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 23
अभिवाद्य च काकुत्स्थ: सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावासमाज्ञापयत्तदा ।।।।
তেতিয়া কাকুৎস্থ শ্ৰীৰামে সেই সকলো দেৱোত্তমক প্ৰণাম জনাই, ভ্ৰাতা লক্ষ্মণসহ সেনাক নিজ নিজ নিবাসস্থানলৈ উভতি গৈ থাকিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 24
ततस्तुसालक्ष्मणरामपालितामहाचमूर्हृष्टजनायशस्विनी ।श्रियाज्वलन्तीविरराजसर्वतोनिशाप्रणीतेवहिशीतरश्मिना ।।।।
তাৰ পাছত ৰাম-লক্ষ্মণে ৰক্ষা কৰা, হৰ্ষিত জনসমূহেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু যশস্বিনী সেই মহাচমূ চৌদিশে শ্ৰীৰে দীপ্ত হৈ উঠিল; যেন শীতকিৰণ চন্দ্ৰই নিশাক আলোকিত কৰে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s choice of boon: rather than personal reward, he seeks restitution for allies—revival of the fallen vānaras/ṛkṣas, healing of wounds, and reunion with families—framing victory as an obligation to repair loss.
The dialogue teaches that legitimate leadership is measured by gratitude and care for dependents; divine power is invoked not for domination but for restoration—life, health, community reunification, and ecological well-being as signs of dharmic completion.
Ayodhyā is foregrounded as the destination of civic restoration (reunion with Bharata, Śatrughna, and the mothers; consecration), while the vānaras’ habitation is culturally marked by prosperity motifs—unseasonal blossoms/fruits and pure, full rivers—signifying renewed order.