Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৪৩-ত লংকাৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত তীব্ৰ দ্বন্দ-যুদ্ধ (dvandva-yuddha) আৰম্ভ হয়। অধ্যায়টোৰ আৰম্ভণিতে ৰাক্ষসসকলৰ অসহ্য ক্ৰোধ আৰু ৰাৱণৰ বিজয়-পিপাসু বাহিনীৰ ৰথ, ঘোঁৰা আৰু যুদ্ধৰ সঁজুলিৰ গৰ্জনে চাৰিওফাল কঁপাই তোলে। সুগ্ৰীৱে প্ৰঘসৰ সৈতে আৰু লক্ষ্মণে বিৰূপাক্ষৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে। শ্ৰীৰামচন্দ্ৰই অগ্নিকেতু, ৰশ্মিকেতু, সুপ্তঘ্ন আৰু যজ্ঞকোপৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰি তেওঁৰ প্ৰচণ্ড তীক্ষ্ণ বাণেৰে তেওঁলোকৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। হনুমানৰ বুকুত জম্বুমালীৰ ৰথ-শক্তি শলে বিন্ধাৰ পাছতো তেওঁ ৰথত উঠি কেৱল এটা চৰ মাৰিয়েই জম্বুমালীক বধ কৰে। নলে প্ৰতাপনৰ চকু উলিয়াই পেলায়, মৈন্দই বজ্ৰমুষ্টিক এটা ঘোচা মাৰি ধৰাশায়ী কৰে, আৰু দ্বিবিদে শৰবিদ্ধ হোৱাৰ পাছতো এজোপা শাল গছেৰে অশনিপ্ৰভক হত্যা কৰে। নীলে নিকুম্ভৰ বাণবৰ্ষণ সহ্য কৰি ৰথৰ চকাৰে তেওঁক আৰু তেওঁৰ সাৰথিক বধ কৰে। সুষেণে গদাৰ আঘাত সহ্য কৰিও এক বিশাল শিলৰ দ্বাৰা বিদ্যুৎমালীক গুৰি কৰে। সৰ্গৰ শেষত ভঙা অস্ত্ৰ, মৃত হাতী-ঘোঁৰা আৰু তেজৰ নদীৰে ভৰা যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনাই দেৱাসুৰৰ সংগ্ৰামৰ দৰে এক ভয়ংকৰ দৃশ্য দাঙি ধৰে।
Shlokas
Verse 1
युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।
তাৰ পাছত মহাত্মা বানৰসকলে যুঁজ দি থাকোঁতে, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ বল-ক্রোধ আৰু যুদ্ধোন্মাদ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 2
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
ৰাৱণৰ জয় কামনা কৰি ভয়ংকৰ কৰ্মবন্ত ব্যাঘ্ৰসদৃশ ৰাক্ষসসকলে বাহিৰলৈ ওলাই আহিল—সুৱৰ্ণ অলংকাৰযুক্ত ঘোঁৰাত আৰোহী হৈ, অগ্নিশিখাৰ দৰে ধ্বজ উৰুৱাই, সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান ৰথত, মনোহৰ কবচেৰে সজ্জিত; তেওঁলোকৰ গর্জনত দহো দিশ নাদিত হ’ল।
Verse 3
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
সুৱৰ্ণ অলংকাৰৰে শোভিত হয়, অগ্নিশিখা-সদৃশ ধ্বজ, আদিত্যসম দীপ্ত ৰথ আৰু মনোহৰ কবচ ধৰি—ভীমকৰ্মা, ৰাৱণৰ জয় কামনা কৰা ব্যাঘ্ৰ-সদৃশ ৰাক্ষসসকল দহো দিশ নাদিত কৰি বাহিৰ হ’ল।
Verse 4
वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।
জয় কামনা কৰা বানৰসকলৰ বৃহৎ আৰু বলৱান চামুৱেও আগবাঢ়ি, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰা ৰাক্ষসসেনাৰ ওপৰত ধাৱি পৰিল।
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।
ইতিমধ্যে, পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱি আহোঁতে, ৰণভূমিত ৰাক্ষস আৰু বানৰৰ মাজত একে-একে দ্বন্দ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 6
अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী ৰাক্ষস ইন্দ্ৰজিতে বালিপুত্ৰ অংগদৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে—যেনেকৈ অন্তক (মৃত্যু) ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰে।
Verse 7
प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।
ৰণত সদায় দুৰ্মৰ্ষণীয় সম্পাতিয়ে প্ৰজঙ্ঘক সন্মুখীন কৰিলে; আৰু বানৰ হনুমানেও জম্বুমালীৰ সৈতে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 8
संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।
তাৰ পাছত ৰাৱণানুজ, মহাক্ৰোধে দগ্ধ ৰাক্ষস বিভীষণে সমৰত তীক্ষ্ণ বেগে মিত্ৰঘ্নৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁৰ সৈতে যুঁজিলে।
Verse 9
तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।
মহাবলৱান গজে ৰাক্ষস তপনৰ সৈতে যুঁজিলে; আৰু মহাতেজস্বী নীলেও নিকুম্ভৰ সৈতে সমৰত যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 10
वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।
বানৰেন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ প্ৰঘাসেনৰ সৈতে সমৰত মুখামুখি হ’ল; আৰু সেই যুদ্ধতে শ্ৰীমান লক্ষ্মণ বিৰূপাক্ষৰ সৈতে যুঁজত মিলিত হ’ল।
Verse 11
अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।
অতি দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, ৰাক্ষস ৰশ্মিকেতু, লগতে সুপ্তঘ্ন আৰু যজ্ঞকোপ—এই সকলোৱে ৰামৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি মুখামুখি হ’ল।
Verse 12
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।
বজ্ৰমুষ্টিৰ সৈতে মৈন্দ, আৰু অশনিপ্ৰভাৰ সৈতে দ্বিবিদ—কপিসকলৰ মুখ্য সেই দুজন বীৰ অতি ভয়ংকৰ সেই দুজন ৰাক্ষসৰ সৈতে যুদ্ধলৈ মুখামুখি হ’ল।
Verse 13
वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।
বীৰ, ঘোৰ আৰু ৰণত দুৰ্ধৰ ৰাক্ষস প্ৰতপন সমৰত তীক্ষ্ণ বেগে ধাৱমান নলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 14
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
ধৰ্মপুত্ৰ বুলি বিশ্ৰুত বলৱান সুষেণ নামৰ মহাকপিয়ে বিদ্যুন্মালীৰ সৈতে সন্মুখ সমৰত ঘোৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 15
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
আন আন ভয়ংকৰ বানৰসকলেও বহুজনৰ সৈতে সহসা অন্য ৰাক্ষসসকলৰ বিপক্ষে দ্বন্দ্বযুদ্ধলৈ ধাৱমান হ’ল; প্ৰতিটো জোৰাই মুখামুখি সমৰ বিচাৰিলে।
Verse 16
तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।
তাত জয় কামনা কৰা ৰাক্ষস আৰু বানৰ বীৰসকলৰ মাজত অতি বৃহৎ, কোলাহলময় আৰু ৰোমহৰ্ষক যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 17
हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।
বানৰ আৰু ৰাক্ষসৰ দেহৰ পৰা ৰক্তৰ প্ৰবল ধাৰা ববলৈ ধৰিলে; সেই ধাৰাই কাঠৰ গুড়িৰ দৰে শৱৰ স্তুপ বোৱাই নিলে আৰু জটা-কেশ সদৃশ ঘাঁহ-শাওঁলাৰে ঘন হৈ পৰিল।
Verse 18
अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।
ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে শতক্ৰতু ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে যিদৰে প্ৰহাৰ কৰে, তেনেদৰে শত্রুসেনা বিদাৰণকাৰী গদাধাৰী বীৰ অংগদক গদাৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 19
तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।
তেতিয়া সমৰত বেগৱান আৰু শ্ৰীমান কপি অংগদে সোণালী চিত্ৰাঙ্কিত সেই ৰথখন অশ্ব আৰু সাৰথিসহ আঘাত কৰি ধ্বংস কৰি পেলালে।
Verse 20
सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।
প্ৰজংঘে তিনিটা বাণে আঘাত কৰা সত্ত্বেও, সম্পাতিয়ে ৰণমধ্যত অশ্বকৰ্ণ গছ লৈ প্ৰজংঘক প্ৰহাৰ কৰি মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 21
जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।
ৰথত থিয় হৈ থকা মহাবলী জম্বুমালীয়ে সমৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰথশক্তিৰে হনুমানৰ বক্ষস্থল ভেদ কৰিলে।
Verse 22
तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।
মাৰুতাত্মজ হনুমানে সেই ৰথত উঠি, নিজৰ কৰতলৰ প্ৰহাৰে সেই ৰথখনো আৰু সেই একে ৰাক্ষসকো শীঘ্ৰে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে।
Verse 23
नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।
ঘোৰ প্ৰতপনে গৰ্জন কৰি নলৰ পিছে পিছে ধাৱিত হ’ল; কিন্তু নলে তৎক্ষণাৎ প্ৰহাৰ কৰি তাৰ দুয়োটা চকু খসাই তাক অন্ধ কৰি দিলে।
Verse 24
भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।
তীক্ষ্ণ শৰবাণে অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ভিন্ন হৈ, ক্ষিপ্ৰহস্ত ৰাক্ষস প্ৰঘস যেন সেনাবাহিনী গিলি পেলাব, তেনে দেখা গৈছিল; তেতিয়া বানৰাধিপ সুগ্ৰীৱে সপ্তপৰ্ণ গছৰে তাক চিৰি বধ কৰিলে।
Verse 25
अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।
দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, ৰাক্ষস ৰশ্মিকেতু, লগতে সুপ্তঘ্ন আৰু যজ্ঞকোপ—এই চাৰিজনে শৰবাণে ৰামক পুনঃপুনঃ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 26
तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।
তাৰ পিছত ক্ৰুদ্ধ ৰামে অগ্নিশিখাৰ দৰে জ্বলি উঠা ভয়ংকৰ তীক্ষ্ণ চাৰিটা শৰবাণে সেই চাৰিজনৰ মূৰ কাটি পেলালে।
Verse 27
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।
ৰণত মৈন্দৰ মুষ্টিঘাতত আঘাতপ্ৰাপ্ত বজ্ৰমুষ্টি ৰথ আৰু অশ্বসহ ভূতলত ঢলি পৰিল—ভাঙি যোৱা প্ৰাচীৰৰ দৰে।
Verse 28
निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।
ৰণত নিকুম্ভে নীলাঞ্জনৰ ঢিপৰ দৰে শ্যাম নীলক তীক্ষ্ণ শৰবাণে বিদ্ধ কৰিলে; যেন সূৰ্যৰ কিৰণে মেঘক ভেদ কৰে।
Verse 29
पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।
পুনৰ শীঘ্ৰহস্ত নিশাচৰ নিকুম্ভে সমৰত নীলক শত শৰৰে বিদ্ধ কৰি উচ্চস্বৰে প্ৰহাস কৰিলে।
Verse 30
तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।
সমৰৰ মাজত, যুদ্ধত বিষ্ণুৰ দৰে নীলে নিজৰেই ৰথচক্ৰেৰে নিকুম্ভৰ সাৰথিৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে।
Verse 31
वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।
বজ্ৰসদৃশ কঠোৰ স্পৰ্শযুক্ত দ্বিৱিদে, সকলো ৰাক্ষসৰ চাৱনিত, গিৰিশৃঙ্গৰে অশনিপ্ৰভাক আঘাত কৰি ভূমিসাৎ কৰিলে।
Verse 32
द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।
কিন্তু সেই যুঁজত, পৰ্বত-গছ লৈ যুদ্ধ কৰা বানৰেন্দ্ৰ দ্বিৱিদক অশনিপ্ৰভে বিদ্যুৎ-সদৃশ দীপ্ত শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 33
सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।
শৰেৰে বিদ্ধ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ আৰু ক্ৰোধমূৰ্ছিত দ্ৱিৱিদে শালবৃক্ষ লৈ অশনিপ্ৰভক ৰথ, অশ্ব আৰু সাৰথিসহ বজ্ৰসদৃশ প্ৰহাৰে ধৰণীত নিপাত কৰিলে।
Verse 34
विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।
ৰথস্থ বিদ্যুন্মালীয়ে কাঞ্চনভূষিত শৰদ্বাৰা সুষেণক আঘাত কৰিলে আৰু বাৰে বাৰে উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 35
तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।
ৰথস্থ তাক দেখি, বানৰোত্তম সুষেণে এক মহৎ গিৰিশৃঙ্গ লৈ সেই ৰথখন তৎক্ষণাৎ ভূপাতিত কৰিলে।
Verse 36
लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।
লাঘৱেৰে যুক্ত নিশাচৰ বিদ্যুন্মালী তৎক্ষণাৎ ৰথৰ পৰা আঁতৰি নামি, গদা হাতে লৈ ভূমিত স্থিৰভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 37
ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।
তাৰ পাছত ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৰিপুঙ্গৱ সুষেণে অতি বৃহৎ শিলা উঠাই নিশাচৰৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 38
तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।
সুষেণ ধাৱি আহোঁতে, ৰাত্ৰিচৰ বিদ্যুন্মালী নামৰ নিশাচৰে গদাৰে বানৰশ্ৰেষ্ঠ সুষেণৰ বক্ষস্থলত তৎক্ষণাৎ প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 39
गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।
সেই মহাযুদ্ধত ভয়ংকৰ গদাপ্ৰহাৰকো অচিন্ত্য কৰি, বানৰোত্তমে এটা শিলা তুলি বিদ্যুন্মালীৰ উৰসত জোৰেৰে পেলাই দিলে।
Verse 40
शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।
শিলাৰ প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত নিশাচৰ বিদ্যুন্মালী—হৃদয় চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ—প্ৰাণ ত্যাগ কৰি ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 41
एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।
এইদৰে সেই শূৰ বানৰসকলে তাত দ্বন্দ্বযুদ্ধত শূৰ ৰজনীচৰসকলক চূৰ্ণ কৰিলে—যেনেদৰে দেৱসকলে দানৱসকলক নিধন কৰে।
Verse 42
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
যুদ্ধভূমি ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—ভগ্ন খড়্গ, গদা, শক্তি-তোমৰ-পট্টস; চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ উলটি পৰা ৰথ আৰু সঙ্ৰামী ঘোঁৰা; নিধন হোৱা কুঞ্জৰ, আৰু বানৰ-ৰাক্ষসৰ ঢেৰ; ভূমিত ছিটিকি থকা ভগ্ন চক্ৰ, অক্ষ, যুগ আৰু দণ্ড—এনেদৰে যে তাত গোমায়ুৰ জাক জাক ঘূৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 43
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
যুদ্ধভূমি ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—ভগ্ন খড়্গ, গদা, শক্তি-তোমৰ-পট্টস; চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ উলটি পৰা ৰথ আৰু সঙ্ৰামী ঘোঁৰা; নিধন হোৱা কুঞ্জৰ, আৰু বানৰ-ৰাক্ষসৰ ঢেৰ; ভূমিত ছিটিকি থকা ভগ্ন চক্ৰ, অক্ষ, যুগ আৰু দণ্ড—এনেদৰে যে তাত গোমায়ুৰ জাক জাক ঘূৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 44
कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।
দেৱ-অসুৰ ৰণৰ সদৃশ সেই ঘোৰ, তুমুল সংঘৰ্ষত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ কবন্ধ ধড় দিশে-দিশে উফৰি উঠি ছিটিকি পৰিল।
Verse 45
विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।
তেতিয়া হৰিপুঙ্গৱসকলৰ প্ৰহাৰত বিদাৰিত আৰু সৰ্বাঙ্গে ৰক্তলিপ্ত নিশাচৰসকলে সূৰ্যাস্তৰ আকাঙ্ক্ষা কৰিলে; তথাপি তৎক্ষণাৎ বেগে ব’ল সঞ্চয় কৰি পুনৰ ভয়ংকৰ যুঁজত প্ৰবেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes violence into dvandva-yuddha (paired single combats), implying an epic norm of ordered engagement amid chaos. The pivotal actions include counterblows after injury (e.g., Hanumān responding to a chest-wound; Rāma responding to arrow-mangling) that frame retaliation as duty-bound defense rather than indiscriminate slaughter.
There is minimal dialogue; the instruction is conveyed through action: steadfastness under harm, disciplined execution of one’s role in an alliance, and the principle that adharmic aggression meets proportionate, decisive resistance. The repeated motif of endurance followed by lawful counteraction models controlled power under dharma.
The primary ‘landmark’ is the ayodhana (battlefield) itself, mapped through objects and terrain: chariots, wheels, broken weapons, trees used as improvised arms (saptaparṇī, aśvakarṇa, sāla), and a mountain peak as a projectile. The closing imagery—blood-streams, severed trunks, and jackals—functions as a cultural-epic marker of battlefield aftermath in Itihāsa narration.