Sarga 79
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৭৯ত লংকাৰ মহাযুদ্ধৰ মাজতে এক তীব্ৰ দ্বন্দ্বৰ বৰ্ণনা আছে। খৰাৰ পুত্ৰ মকৰাক্ষ উপস্থিত হোৱাত বানৰ-নায়কসকলে একত্ৰিত হৈ যুদ্ধলৈ সাজু হয়, আৰু বানৰ-ৰাক্ষসৰ বৃহৎ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়—গছ, শিল আৰু অস্ত্ৰৰ বৰ্ষণে ৰণভূমি কঁপাই তোলে। মকৰাক্ষে দণ্ডকাৰণ্যৰ পুৰণি বৈৰ স্মৰণ কৰাই ৰামক সোজাসুজি দ্বন্দ্বলৈ আহ্বান জনায় আৰু যমলোকলৈ পঠিয়াব বুলি ধমকি দিয়ে। ৰামে বাক্যযুদ্ধৰ জয় অস্বীকাৰ কৰি খৰাৰ বাহিনী ধ্বংসৰ পূৰ্ব ঘটনা স্মৰণ কৰাই কয় যে প্ৰমাণ কৰ্মতেই হয়। তাৰপিছত দুয়োপক্ষৰ বাণবৃষ্টি ভয়ংকৰ ৰূপ লয়; আকাশচাৰী দেৱগণেও সেই গম্ভীৰ ধ্বনি আৰু তেজস্বী দৃশ্য লক্ষ্য কৰে। ৰামে মকৰাক্ষৰ ৰথ ভাঙি তাক পদাতিক কৰি তোলে। তেতিয়া ৰাক্ষসে ৰুদ্ৰ-দত্ত জ্বলন্ত শূল ধাৰণ কৰে, যাক প্ৰলয়াস্ত্ৰ সদৃশ ভয়ংকৰ বুলি কোৱা হয় আৰু তাক দেখি দেৱতাসকলেও আতংকিত হয়। ৰামে তিনিটা বাণেৰে আকাশত উৰি অহা শূল চিৰি পেলায়; আকাশৰ পৰা প্রশংসা বৰ্ষে। তাৰপিছত ৰামে পাৱকাস্ত্ৰ সংযোজিত কৰি মকৰাক্ষক আঘাত কৰে; তাৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ হৈ সি ভূমিত পতিত হয়। সেনাপতি পতিত হোৱা দেখি ৰাক্ষসসকল ৰামৰ বাণভয়ে লংকাৰ ফালে পলাই যায়।
Shlokas
Verse 1
निर्गतंमकराक्षंतेदृष्टवावानरपुङ्गवाः ।आप्लुत्यसहसासर्वेयोद्धुकामाव्यवस्थिताः ।।।।
মকৰাক্ষ ওলাই অহা দেখি বানৰশ্ৰেষ্ঠসকল সকলোৱে হঠাতে জঁপিয়াই উঠি, যুদ্ধকামনাৰে নিজৰ নিজৰ স্থানত সাজু হৈ থিয় হ’ল।
Verse 2
ततःप्रवृत्तंसुमहत्तद्युद्धंरोमहर्षणम् ।निशाचरैःप्लवङ्गानांदेवानांदानवैरिव ।।।।
তাৰ পাছত নিশাচৰ আৰু প্লৱংগসকলৰ মাজত অতি বৃহৎ, ৰোমহৰ্ষক যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—দেৱ আৰু দানৱৰ প্ৰাচীন সংঘৰ্ষৰ দৰে।
Verse 3
वृक्षशूलनिपातैश्चशिलापरिघपातनैः ।अन्योन्यंमर्दयन्तिस्मतदाकपिनिशाचराः ।।।।
সেই সময়ত কপি আৰু নিশাচৰসকলে পৰস্পৰক মৰ্দন কৰিছিল—গছ আৰু শূল নিক্ষেপ কৰি, শিলা আৰু পৰিঘ আছাড় মাৰি পেলাই।
Verse 4
शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।।।
শক্তি, খড়্গ, গদা, কুন্ত, তোমৰ আদি, পট্টস, ভিণ্ডিপাল, চাৰিওফালে বাণবৃষ্টি, পাশ, মুদ্গৰ, দণ্ড আৰু অন্য নানা শস্ত্ৰ লৈ ৰজনীচৰসকলে সিংহসদৃশ কপিসকলৰ মাজত সৰ্বত্ৰ মহাসংহাৰ ঘটালে।
Verse 5
शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।6.79.4।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।6.79.5।।
শক্তি, খড়্গ, গদা, কুন্ত, তোমৰ, পট্টস, ভিণ্ডিপাল আৰু চাৰিওফালে বাণবৃষ্টি; লগতে পাশ, মুদ্গৰ, দণ্ড আদি অন্য শস্ত্ৰ লৈ ৰজনীচৰসকলে সিংহসদৃশ কপিসকলৰ মাজত চাৰিওফালে ভয়ংকৰ বিনাশ ঘটালে।
Verse 6
बाणौघैरर्दिताश्चापिखरपुत्रेणवानराः ।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वेदुद्रुवुर्भयपीडिताः ।।।।
খৰৰ পুত্ৰৰ বাণবৃষ্টিে আঘাতপ্ৰাপ্ত সকলো বানৰ মনত আতংক জাগি, ভয়পীড়িত হৈ দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 7
तान्दृष्टवाराक्षसास्सर्वेद्रवमाणान्वलीमुखान् ।नेदुस्तेसिम्हवद्दृष्टाराक्षसाजितकाशिनः ।।।।
পলাই যোৱা বানৰসকলক দেখি সেই সকলো ৰাক্ষসে সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে; যেন তেওঁলোকেই ইতিমধ্যে জয়ী হৈছে, তেনে ৰূপে দেখা গ’ল।
Verse 8
विद्रवत्सुतदातेषुवानरेषुसमन्ततः ।रामस्तान्वारमायासशरवर्षेणराक्षसान् ।।।।
সেই সময় বানৰসকল চাৰিওফালে পলাই ছিটিকি পৰোঁতে, ৰামে শৰবৃষ্টি কৰি সেই ৰাক্ষসসকলক বাধা দিলে।
Verse 9
रितान्राक्षसान्दृष्टवामकराक्षोनिशाचरः ।क्रोधानलसमाविष्टोवचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
বাৰিত হোৱা ৰাক্ষসসকলক দেখি, নিশাচৰ মকৰাক্ষ ক্ৰোধাগ্নিত আৱিষ্ট হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
तिष्ठराम मयासार्धंद्वन्द्वयुद्धंददामिते ।त्याजयिष्यामितेप्राणान् धनुर्मुक्सैशशितैश्शरैः ।।।।
“থিয় দে, ৰাম! মই তোৰ সৈতে দ্বন্দ্বযুদ্ধ দিম। মোৰ ধনুৰ পৰা ছুটোৱা তীক্ষ্ণ শৰৰে তোৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিম।”
Verse 11
यत्तदादण्डकारण्येपितरंहतवान्मम ।तदग्रतःस्वकर्मस्थंदृष्टवारोषोऽभिवर्धते ।।।।
“সেই সময় দণ্ডকাৰণ্যত তই মোৰ পিতাক বধ কৰিছিলি; সেই কৰ্মৰ কৰ্তা ৰূপে তোক সন্মুখত দেখি মোৰ ক্ৰোধ অধিক বৃদ্ধি পায়।”
Verse 12
दह्यन्तेधृशमङ्गानिदुरात्मन्ममराघव ।यन्मयासि न दृष्टस्त्वंतस्मिन् कालेमहावने ।।।।
“হে দুৰাত্মা ৰাঘৱ! সেই মহাবনত সেই সময়ত মই তোক দেখা নাপালোঁ; সেই কাৰণেই মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ তীব্ৰভাৱে জ্বলি উঠিছে।”
Verse 13
दिष्ट्यासिदर्शनंराम ममत्वंप्राप्तवानिह ।काङ्क्षितोऽसिक्षुधार्तस्यसिंहस्येवेतरोमृगः ।।।।
“দৈৱযোগে, হে ৰাম, তই ইয়াত মোৰ দৃষ্টিগোচৰ হ’লি। ক্ষুধাৰ্ত সিংহে যেন অন্য মৃগক আকাঙ্ক্ষা কৰে, তেনেকৈ তই মোৰ বহুদিনৰ পৰা বাঞ্ছিত।”
Verse 14
अद्यमद्बाणवेगेनप्रेतराडिवषयंगतः ।येत्वयानिहताःशूराःसहतैश्चसमेष्यसि ।।।।
আজি মোৰ বাণৰ বেগেৰে তুমি যমলোকলৈ গ’বা; আৰু তুমি যিসকল শূৰ বীৰক নিধন কৰিছা, তেওঁলোকৰ সৈতে তাতেই তুমি মিলিবা।
Verse 15
बहुनात्रकिमुक्तेनशृणुराम वचोमम ।पश्यन्तुसकलालोकास्त्वा, मांचैवरणाजिरे ।।।।
ইয়াত আৰু বেছি কি ক’ম? হে ৰাম, মোৰ বাক্য শুনা: ৰণভূমিত তোমাক আৰু মোক—দুয়োকেই—সকলো লোক চাওক।
Verse 16
अस्त्रैर्वागदयावापिबाहुभ्यांवामहाहवे ।अभ्यस्तंयेनवाराम तेनैवयुधिवर्तताम् ।।।।
অস্ত্ৰেৰে হওক বা গদাৰে, অথবা মহাযুদ্ধত কেৱল বাহুবলেৰে—হে ৰাম—য’ত তুমি অধিক অভ্যাসী, সেইমতে যুদ্ধত প্ৰৱৃত্ত হোৱা।
Verse 17
मकराक्ष्वचश्श्रुत्वारामोदशरथात्मजः ।अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ।।।।
মকৰাক্ষৰ বাক্য শুনি দশৰথনন্দন শ্ৰীৰামে হাঁহি মাৰি, ক্ৰমে ক্ৰমে অধিক উগ্ৰ প্ৰতিবাদ কৰা তাক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 18
कत्थसेकिंवृथारक्षो बहून्यसदृशानिते ।न रणेशक्यतेजेतुंविनायुद्धेनवाग्भलात् ।।।।
হে ৰাক্ষস! তুমি কিয় ব্যৰ্থভাৱে গৰ্ব কৰি ডাঙৰ কথা কৈছা? তোমাৰ বহু কথা অসম্ভৱ। ৰণক্ষেত্ৰত যুদ্ধ নকৰাকৈ, কেৱল বাক্বলৰে বিজয় লাভ কৰিব নোৱাৰি।
Verse 19
चतुर्दशसहस्राणिरक्षसांत्वत्पिता च यः ।त्रिशिरादूषणश्चापिदण्डकेनिहतामया ।।।।
দণ্ডক অৰণ্যত চৌদহ হাজাৰ ৰাক্ষসক—তোমাৰ পিতাকো সহ—ত্ৰিশিৰা আৰু দুষণসহ মই নিধন কৰিছিলোঁ।
Verse 20
स्वाशितास्तवमांसेनगृध्रगोमायुवायसाः ।भविष्यन्त्यद्यवैपाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुराः ।।।।
হে পাপী! আজি নিশ্চয় তোমাৰ মাংস খাই তীক্ষ্ণ ঠোঁট আৰু নখ থকা গিধ, শিয়াল আৰু কাকবোৰ তৃপ্ত হ’ব।
Verse 21
राघवेणैवमुक्तस्तुमकराक्षोमहाबलः ।बाणौघानमुचत्तस्मैराघवायरणाजिरे ।।।।
ৰণক্ষেত্ৰত ৰাঘৱৰ এনে বাক্য শুনি, মহাবলী মকৰাক্ষে ৰাঘৱ ৰামৰ ওপৰত বাণৰ ঘন বৰ্ষা মুকলি কৰিলে।
Verse 22
तान्शरान् शरवर्षेणरामश्चिच्छेदनैकधा ।निपेतुर्भुवितेछिन्नारुक्मपुङ्खास्सहस्रशः ।।।।
সেই শৰবোৰক ৰামে প্ৰতি-শৰবৃষ্টিৰে একে একে খণ্ড খণ্ড কৰি ছেদন কৰিলে; সোণালী পুঙ্খযুক্ত ছিন্ন শৰবোৰ হাজাৰ হাজাৰ টুকুৰা হৈ ভূমিত পৰিল।
Verse 23
तद्युद्धमभवत्तत्रसमेत्यान्योन्यमोजसा ।खरराक्षसपुत्रस्यसूनोर्धशरथस्य च ।।।।
তাত তেওঁলোকে পৰাক্ৰমে মুখামুখি হোৱামাত্ৰে, খৰ ৰাক্ষসপুত্ৰ আৰু দশৰথনন্দনৰ মাজত ভয়ংকৰ যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 24
जीमूतयोरिवाकाशेशब्दोज्यातलयोस्तदा ।धनुर्मुक्तःस्वनोत्कृष्टश्श्रूयते च रणाजिरे ।।।।
তেতিয়া ৰণাঙ্গনত, হাতেৰে মুকলি কৰা ধনুৰ জ্যাৰ তণতণনিৰ উৎকৃষ্ট নাদ আকাশত মেঘগর্জনৰ দৰে শুনা গ’ল।
Verse 25
देवदानवगन्धर्वाःकिन्नराश्चमहोरगाः ।अन्तरिक्षगतास्सर्वेद्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ।।।।
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ আৰু মহোৰগ—অন্তৰীক্ষত অৱস্থিত সকলোয়ে—সেই অদ্ভুত দৃশ্য চাবলৈ আগ্ৰহেৰে তাত একত্ৰিত হ’ল।
Verse 26
विद्धमन्योन्यगात्रेषुद्विगुणंवर्धतेपरम् ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंकुरुतांतौरणाजिरे ।।।।
পৰস্পৰৰ দেহাঙ্গত বাৰে বাৰে বিদ্ধ হ’লেও, ৰণাঙ্গনত প্ৰতিঘাতৰ প্ৰতিঘাত দিয়া সেই দুয়োৰ উত্সাহ দিগুণ হৈ অধিক বৃদ্ধি পাই থাকিল।
Verse 27
राममुक्तांस्तुबाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद्रणे ।रक्षोमुक्तांस्तुरामोवैनैकथाप्राच्छिनच्छरैः ।।।।
ৰণসংঘৰ্ষত ৰাক্ষসে ৰামে মুকলি কৰা বাণসমূহৰ বাণবৃষ্টি কাটি পেলালে; আৰু ৰামে ৰাক্ষসে মুকলি কৰা অস্ত্ৰ-বাণসমূহক নিজৰ শৰদ্বাৰা নানাভাৱে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি দিলে।
Verse 28
बाणौघैर्विततास्सर्वादिशश्चप्रदिशस्तथा ।सञ्छन्नावसुधाचैवसमन्तान्नप्रकाशते ।।।।
বাণৰ প্ৰবল ধাৰাই সকলো দিশ আৰু উপদিশ আৱৰি পেলালে; চাৰিওফালে ঢাক খোৱা পৃথিৱীও স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়।
Verse 29
तःक्रुद्धोमहाबाहुर्धनुच्शिच्छेदरक्षसः ।अष्टाभिरथनाराचैस्सूतंविव्याधराघवः ।।।।
তেতিয়া ক্ৰোধিত মহাবাহু ৰাঘৱে ৰাক্ষসৰ ধনুখন ছেদন কৰিলে; আৰু আঠটা নাৰাচ বাণে সাৰথিকো বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 30
भित्त्वारथंशरैरामोहत्वाआश्वानपातयत् ।विरथोवसुधास्थश्चमकराक्षोनिशाचरः ।।।।
ৰামে শৰবৃষ্টিৰে ৰথখন ভেদি চূৰ্ণ কৰিলে, অশ্বসকলক বধ কৰি পেলালে; ৰথহীন নিশাচৰ মকৰাক্ষ পৃথিৱীত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 31
तत्तिष्ठद्वसुधांरक्षश्शूलंजग्राहपाणिना ।त्रासनंसर्वभूतानांयुगान्ताग्निसमप्रभम् ।।।।
পৃথিৱীত থিয় হৈ সেই ৰাক্ষসে হাতত শূল ধৰি ল’লে—সৰ্বভূতৰ বাবে ত্ৰাসজনক, যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 32
दुरवापम् महच्छूलंरुद्रदत्तंभयङ्करम् ।जाज्वल्यमानमाकाशेसंहारास्त्रमिवापरम् ।।।।यंदृष्टवादेवताःसर्वाभयार्ताविद्रुतादिशः ।
দুৰ্লভ আৰু ভয়ংকৰ, ৰুদ্ৰদত্ত মহাশূল আকাশত জাজ্বল্যমান হৈ যেন আন এক সংহাৰাস্ত্ৰৰ দৰে দীপ্ত হ’ল। তাক দেখি সকলো দেৱতা ভয়াৰ্ত হৈ দিশেদিশে পলাই গ’ল।
Verse 33
विभ्राम्यतुमहच्छूलंप्रज्वलन्तन्निशाचरः ।।।।स क्रोधाप्राहिणोत्तस्मैराघवायमहात्मने ।
নিশাচৰে সেই প্ৰজ্বলন্ত মহাশূল ঘূৰাই, ক্ৰোধত মহাত্মা ৰাঘৱৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 34
तमापतन्तंज्वलितंखरपुत्रकराच्च्युतम् ।।।।बाणैत्रिभिराकाशेशूलंचिच्छेदराघवः ।
খৰপুত্ৰৰ হাতৰ পৰা ছুটি ৰাঘৱৰ দিশে ধাৱমান সেই জ্বলন্ত শূলক ৰাঘৱে আকাশতেই তিনিটা বাণেৰে ছেদ কৰিলে।
Verse 35
सच्छन्नोनैकथाशूलोदिव्यहाटकमण्डितः ।।।।व्यशीर्यतमहोल्केवरामबाणार्दितोभुवि ।
দিব্য সোণাৰে অলংকৃত সেই শূল ৰামবাণৰ আঘাতত মহা জ্বলন্ত উল্কাৰ দৰে বহু খণ্ডত ভাঙি ভূমিকৈ পৰি গ’ল।
Verse 36
च्छूलंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।साधुसावधितिभूतानिव्याहरन्तिनभोगताः ।
অক্লিষ্টকৰ্মা ৰামে শূল নিহত কৰা দেখি, আকাশস্থ ভূতগণে ‘সাধু! সাধু!’ বুলি প্ৰশংসা কৰি উঠিল।
Verse 37
तंदृष्टवानिहतंशूलंमकराक्षोनिशाचरः ।।।।मुष्टिमुद्यम्यकाकुत्स्थंतिष्ठतिष्ठेतिचाब्रवीत् ।
নিজৰ শূল ধ্বংস হোৱা দেখি নিশাচৰ মকৰাক্ষে মুঠি উঠাই কাকুৎস্থক—“থিয় হওঁ, থিয় হওঁ!” বুলি চিঞৰি ক’লে।
Verse 38
सःतंदृष्टवाऽपतन्तंवैप्रहस्यरघुनन्दनः ।।।।पावकास्त्रंततोरामस्सन्दधेतुशरासने ।
তাক ধাৱি অহা দেখি ৰঘুনন্দন শ্ৰীৰামে হাঁহিলে; তাৰপিছত ধনুত পাৱকাস্ত্ৰ সংধান কৰিলে।
Verse 39
तेनास्त्रणहतंरक्षःकाकुत्थ्सेनतदारणे ।।।।सञ्चिन्नहृदयंतत्रपपात च ममार च ।
কাকুৎস্থৰ সেই অস্ত্ৰত ৰণত ৰাক্ষসজন আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ল; হৃদয় বিদীৰ্ণ হৈ সি তাতেই পৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 40
दृष्टवातेराक्षसास्सर्वेमकराक्षस्यपातनम् ।।।।लङ्कामेवप्रधावन्तरामबाणभयार्दिताः ।
মকৰাক্ষৰ পতন দেখি, ৰামৰ বাণভয়ত আতুৰ হৈ সেই সকলো ৰাক্ষস সিধাই লংকাৰ দিশে ধাৱমান হ’ল।
Verse 41
दशरथनृपसूनुबाणवेगैःरजनिचरंनिहतंखरात्मजंतम् ।ददृशुरथदेवताःप्रहृष्टागिरिमववज्रहतंक्षितौकीर्णम् ।।।।
তাৰ পাছত হৰ্ষিত দেৱতাসকলে দৰ্শন কৰিলে—দশৰথ নৃপপুত্ৰৰ বাণবেগে খৰৰ পুত্ৰ সেই নিশাচৰ নিধনপ্ৰাপ্ত হৈ, বজ্ৰাহত পৰ্বতৰ দৰে পৃথিৱীত চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ ছিটিকি পৰি আছে।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts boastful threat-speech with accountable battlefield conduct: Makarākṣa seeks to establish dominance through intimidation and vendetta, while Rāma insists that victory is determined by disciplined action in combat, not by rhetorical force.
The dialogue teaches that anger and inherited grievance, when absolutized, distort judgment; principled restraint and clarity of purpose govern legitimate force. Rāma’s response models measured confidence: words are secondary to ethical agency and demonstrable capability.
Daṇḍakāraṇya is cited as the earlier theater of conflict motivating Makarākṣa’s grievance, and Laṅkā functions as the immediate strategic center to which the Rākṣasas retreat. The reference to Yama’s realm frames the duel within a culturally legible horizon of death, judgment, and consequence.