Sarga 111
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১১১ত যুদ্ধৰ নিৰ্ণায়ক মুহূৰ্ত এক সুসংবদ্ধ ক্ৰমত প্ৰকাশ পায়। ৰথচালক-উপদেষ্টা মাতলিয়ে ৰামক স্মৰণ কৰায় যে ৰাৱণৰ নিৰ্ধাৰিত বিনাশৰ সময়ত পিতামহ-ব্ৰহ্মাদত্ত অস্ত্ৰ (ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। তেতিয়া ৰামে অগস্ত্যৰ পৰা প্ৰাপ্ত মহাবাণ গ্ৰহণ কৰে; পাঠত তাৰ বিশ্বতাত্ত্বিক গঠন বৰ্ণিত—বায়ু, অগ্নি, সূৰ্য, পৰ্বত আৰু আকাশ আদি তত্ত্ব তাৰ অধিষ্ঠাতা—যাৰ দ্বাৰা অস্ত্ৰক কেৱল হিংসা নহয়, ধৰ্ম-নিয়ন্ত্রিত যজ্ঞসদৃশ প্ৰযুক্তি ৰূপে দেখুওৱা হয়। বেদ-প্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে মন্ত্রসংস্কাৰ কৰি ৰামে বাণ ধনুত সংযোজিত কৰে; পৃথিৱী কঁপে আৰু সত্ত্বসমূহ ভীত হয়, যেন এই কৰ্ম সমগ্ৰ জগতৰ বাবে তাৎপৰ্যপূর্ণ। সংযত ক্ৰোধেৰে ৰামে বাণ নিক্ষেপ কৰে; ই ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে ৰাৱণৰ বক্ষত আঘাত কৰি প্ৰাণকেন্দ্ৰ বিদীৰ্ণ কৰে, প্ৰাণবায়ু হৰণ কৰে আৰু কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি নীৰৱে তূণীৰলৈ উভতি যায়। পতিত ৰাৱণৰ ধনু হাতৰ পৰা সৰি পৰে, ৰাক্ষসসকল ছত্রভঙ্গ হয় আৰু বানৰসেনা বিজয়োল্লাসে উচ্ছ্বসিত হয়। আকাশত দুন্দুভি বাজে, পুষ্পবৃষ্টি হয়, সুগন্ধি বায়ু বয় আৰু “সাধু” ধ্বনি উঠে। তাৰ পিছত বিশ্বৰ সাম্য পুনৰ স্থিৰ হয়—পৃথিৱী স্থিত হয়, দিশাসমূহ উজ্জ্বল হয়, সূৰ্য স্থিতপ্ৰায়—আৰু মিত্ৰসকল আগবাঢ়ি আহি ৰামক সন্মান কৰে; ৰাম দেৱসমূহৰ মাজত ইন্দ্ৰসম দীপ্তিমান হৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
अथसंस्मारयामासमातलिराघवंतदा ।अजानन्निवकिंवीरत्वमेनमनुवर्तसे ।।।।
তাৰ পাছত মাতলিয়ে তেতিয়াই ৰাঘৱক সোঁৱৰাই ক’লে: “হে বীৰ, তুমি যেন নাজানা মানুহ, তেনেকৈ কিয় এই পথ অনুসৰণ কৰিছা?”
Verse 2
विसृजास्मैवधायत्वमस्त्रंपैतामहंप्रभो ।विनाशकालःकथितोःयःसुरैःसोऽद्यवर्तते ।।।।
হে প্ৰভু! তাক বধ কৰিবলৈ পিতামহৰ দিৱ্য অস্ত্ৰ এৰি দিয়া। দেৱতাই যি বিনাশকাল ক’ছিল, সেয়া আজি উপস্থিত হৈছে।
Verse 3
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।।।
তাৰ পাছত মাতলিৰ বাক্যত স্মৰণ জাগি উঠা শ্ৰীৰামে সেই দীপ্ত শৰ গ্ৰহণ কৰিলে—যেন ফোঁসফোঁস কৰা সাপ। সেয়া আছিল ব্ৰহ্মদত্ত, যুঁজত অমোঘ মহাবাণ, যি ভগৱান ঋষি অগস্ত্যই পূৰ্বে তেওঁক দিছিল।
Verse 4
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।6.111.3।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।6.111.4।।
ভগৱান ঋষি অগস্ত্যই যি ব্ৰহ্মদত্ত অমোঘ মহাবাণ প্ৰথমে তেওঁক দিছিল, সেই কেতিয়াও বিফল নোহোৱা মহাবাণক সেই বীৰ্যৱানে যুদ্ধে ব্যৱহাৰৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 5
ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।दत्तंसुरपतेःपूर्वंत्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ।।।।
অমিত তেজস্বী ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে ইন্দ্ৰৰ হিতাৰ্থে ইয়াক নিৰ্মাণ কৰিছিল; ত্ৰিলোকজয় কামনা কৰা দেৱপতিক প্ৰাচীন কালত এই বাণ দান কৰিছিল।
Verse 6
यस्यवाजेषुपवनःफलेपावकभास्करौ ।शरीरमाकाशमयंगौरवेमेरुमन्दरौ ।।।।
সেই বাণৰ পাখিত পৱন অধিষ্ঠাতা আছিল; তাৰ ফ’লত অগ্নি আৰু সূৰ্য অধিষ্ঠাতা আছিল; তাৰ দেহ আকাশময় আছিল, আৰু তাৰ ভাৰ-গৌৰৱৰূপে মেরু আৰু মন্দৰ স্থাপিত আছিল।
Verse 7
जाज्वल्यमानंवपुषासुपुङ्खंहेमभूषितम् ।तेजसासर्वभूतानांकृतंभास्करवर्चसम् ।।।।
সি জাজ্বল্যমান দেহকান্তিৰে দীপ্ত আছিল; সুপুঙ্খযুক্ত আৰু হেমভূষিত, সৰ্বভূতৰ তেজেৰে গঢ়া, ভাস্কৰ-সম কান্তিত উজ্জ্বল হৈ প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 8
सधूममिवकालानगिंदीप्तमाशीविषोपमम् ।नरनागाश्ववृद्धानांभेदनंक्षिप्रकारिणम् ।।।।
যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে ধূম্ৰময়, দীপ্ত আৰু আশীবিষ সৰ্পসম ভয়ংকৰ সেই অস্ত্ৰই শত্রুৰ নৰ, নাগ আৰু অশ্বৰ দলক ক্ষিপ্ৰতাৰে ভেদি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 9
द्वाराणांपरिघाणां च गिरीणांचापिभेदनम् ।नानारुधिरदिग्धाङ्गंमेदोदिग्धंसुदारुणम् ।।।।
সি নগৰৰ দ্বাৰ, পৰিঘ আৰু পৰ্বতসমূহকো ভেদিব পৰা আছিল; নানা শত্রুৰ ৰক্তে লিপ্ত অঙ্গ, মেদ-মজ্জাৰে ছিটা পৰা, অতি দাৰুণ ৰূপে ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 10
वज्रसारंमहानादंनानासमितिदारणम् ।सर्ववित्रासनंभीमंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।।।।
বজ্ৰসাৰ সদৃশ কঠোৰ, মহা-নাদ গৰ্জন কৰা, নানা যুদ্ধ-ব্যূহ বিদীৰ্ণ কৰা; সকলোকে ত্ৰাসিত কৰা ভীম, শ্বাস লই ফোঁচফোঁচ কৰা সৰ্পৰ দৰে ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 11
कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।नित्यंभक्षप्रदंयुद्धेयमरूपंभयापहम् ।।।।
যুদ্ধত ই কঙ্ক, গৃধ্ৰ, বক আদিৰ লগতে গোমায়ু-গণ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ বাবে নিত্য ভক্ষ্য-প্ৰদ হৈ উঠে; যমৰূপধাৰী ভয়ংকৰ, ভয় হৰণকাৰী।
Verse 12
नन्दनंवानरेन्द्राणांरक्षसामवसादनम् ।वाजितंविविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ।।।।
ই বাণটো বানৰেন্দ্ৰসকলৰ বাবে আনন্দদায়ক, কিন্তু ৰাক্ষসসকলৰ বাবে বিনাশকাৰী; গৰুড়ৰ পাখিৰ দৰে চাৰু চিত্ৰযুক্ত, নানা শোভন পাখিৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 13
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।।।
লোকসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই উত্তম বাণ—ইক্ষ্বাকু-বংশৰ ভয় নাশক, শত্রুসকলৰ কীৰ্তি হৰণকাৰী আৰু ধাৰকক প্ৰহৰ্ষ দানকাৰী—মহাবলী ৰামে মন্ত্রেৰে অভিমন্ত্রিত কৰিলে; তাৰপিছত বেদোক্ত বিধি অনুসাৰে বলী ৰামে সেই মহেষুক ধনুত সংধান কৰিলে।
Verse 14
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।6.111.13।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।6.111.14।।
লোকসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই উত্তম বাণ—ইক্ষ্বাকু-বংশৰ ভয় নাশক, শত্রুসকলৰ কীৰ্তি হৰণকাৰী আৰু ধাৰকক প্ৰহৰ্ষ দানকাৰী—মহাবলী ৰামে মন্ত্রেৰে অভিমন্ত্রিত কৰিলে; তাৰপিছত বেদোক্ত বিধি অনুসাৰে বলী ৰামে সেই মহেষুক ধনুত সংধান কৰিলে।
Verse 15
तस्मिन् सधनीयमानेतुराघवेणशरोत्तमे ।सर्वभूतानिसन्त्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ।।।।
ৰাঘৱে যেতিয়া সেই শ্ৰেষ্ঠ শৰ সংধান কৰি আছিল, তেতিয়া সকলো ভূত-প্ৰাণী ভয়ত সন্ত্রস্ত হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে, আৰু বসুন্ধৰাও কঁপি উঠিল।
Verse 16
स रावणायसङ्रुद्धोभृशमायम्यकार्मुकम् ।चिक्षेपपरमायत्तःशरंमर्मविदारणम् ।।।।
ৰাৱণৰ প্ৰতি ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ সি ধনুখন অত্যন্ত টানি, সম্পূৰ্ণ সংযমে মর্মবিদাৰক শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 17
स वज्रइवदुर्धर्षोवज्रिबाहुविसर्जितः ।कृतान्तइवचावार्योन्यपतद्रावणोरसि ।।।।
ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে দুৰ্ধৰ্ষ, বজ্ৰধাৰীৰ বাহুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত যেন—কৃতান্তৰ দৰে অবাৰ্য—সেই শৰ ৰাৱণৰ বক্ষস্থলত পতিত হ’ল।
Verse 18
स विसृष्टोमहावेगश्शरीरान्तकरश्शरः ।चिच्छेदहृदयंतस्यरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
মহাবেগে নিক্ষিপ্ত, শৰীৰান্তকৰ সেই শৰ দুষ্টাত্মা ৰাৱণৰ হৃদয় চিৰি পেলালে।
Verse 19
रुधिराक्तस्सवेगेनशरीरान्तकरःशरः ।रावणस्यहरन्प्राणान्विवेशधरणीतलम् ।।।।
ৰক্তে লিপ্ত হৈ বেগে আগবাঢ়ি যোৱা প্ৰাণহাৰী সেই শৰ ৰাৱণৰ প্ৰাণ হৰণ কৰি ধৰণীতলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
स शरोरावणंहत्वारुधिरार्द्रीकृतच्छविः ।कृतकर्मानिभृतवत्स्वतूणींपुनराविशत् ।।।।
সেই শৰ ৰাৱণক বধ কৰি, ৰক্তে নিজৰ দীপ্তি মলিন কৰি; কৰ্ম সম্পন্ন কৰি নীৰৱে পুনৰ নিজৰ তূণীৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 21
तस्यहस्ताद्धतस्याशुकार्मुकं च ससायकम् ।निपपातसहप्राणैर्भ्रश्यमानस्यजीवितात् ।।।।
সি হতা হোৱাত আৰু জীৱন সৰি যোৱাত, তাৰ হাতৰ ধনু আৰু বাণ তৎক্ষণাৎ প্ৰাণৰ সৈতে যেন একেলগে তললৈ পৰি গ’ল।
Verse 22
गतासुर्भीमवेगस्तुनैरृतेन्द्रोमहाद्युतिः ।पपातस्यन्दनाद्भूमौवृत्रोवज्रहतोयथा ।।।।
প্ৰাণশূন্য হৈ, ভীষণ বেগ আৰু মহাদ্যুতিৰে দীপ্ত নৈঋতেন্দ্ৰ ৰথৰ পৰা ভূমিত পৰিল—ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰাহত বৃত্ৰ যেন।
Verse 23
तंदृष्टवापतितंभूमौहतशेषानिशाचराः ।हतनाधाभयत्रस्तास्सर्वतस्सम्प्रदुद्रुवुः ।।।।
তাক ভূমিত পতিত দেখা পাই, অৱশিষ্ট নিশাচৰসকল—স্বামী হতা হোৱাত নাথহীন—ভয়ত আতংকিত হৈ চাৰিওফালে দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 24
सर्वतश्चाभिपेतुस्तान्वानराद्रुमयोधिनः ।दशग्रीववधंदृष्टवावानराजितकाशिनः ।।।।
চাৰিওফালৰ পৰা গছক অস্ত্ৰ কৰি যুঁজ কৰা বানৰ-যোদ্ধাসকলে সিহঁতৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল; দশগ্ৰীৱ ৰাৱণৰ বধ দেখা মাত্ৰ বানৰসকল বিজয়োল্লাসে জয়লক্ষণ ধৰি উল্লসিতভাৱে ঘূৰি ফুৰিল।
Verse 25
अर्दितावानरैर्भ्रष्टालङ्कामभ्यपतन् भयात् ।हताश्रयात्वात्करुणैर्भाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ।।।।
বানৰসকলৰ আঘাতত আহত হৈ আৰু যুদ্ধত ভাঙি পৰি সিহঁতে ভয়তে লংকাৰ ফালে দৌৰি গ’ল; আশ্ৰয় নোহোৱা হোৱাত কৰুণ মুখেৰে চকুপানী ধাৰাসাৰে ববলৈ ধৰিলে।
Verse 26
ततोविनेदुःसम्हृष्टावानराःजितकाशिनः ।वदन्तोराघवजयंरावणस्य ज तद्वधम् ।।।।
তাৰ পিছত উল্লাসে ভৰা, জয়লক্ষণধাৰী বানৰসকলে উচ্চ নিনাদ তুলিলে—ৰাঘৱৰ জয় আৰু ৰাৱণৰ বধ ঘোষণা কৰি।
Verse 27
अथान्तरिक्षेव्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्धुभिः ।दिव्यगन्धशहस्तत्रमारुतस्सुसुकोववौ ।।।।
তাৰ পিছত আকাশত দেৱতাসকলৰ মঙ্গল দুন্দুভি-নিনাদ গুঞ্জৰি উঠিল; আৰু দিৱ্য সুগন্ধ বহন কৰা কোমল, সুখদ মাৰুত আনন্দেৰে ববলৈ ধৰিলে।
Verse 28
निपपातान्तरिक्षाच्चपुष्पवृष्टिस्तदाभुवि ।किरन्तीराघवरथंदुरवापामनोहरा ।।।।
তেতিয়া আকাশৰ পৰা পৃথিৱীত মনোহৰ পুষ্পবৃষ্টি পৰিল; অদ্ভুত আৰু অদুৰ্লভ যেন লগা সেই পুষ্পধাৰাই ৰাঘৱৰ ৰথৰ ওপৰত ছটিয়াই তাক আৱৰি ধৰিলে।
Verse 29
राघवस्तवसंयुक्तागगने च विशुश्रुवे ।साधुसाध्वितिवागग्य्रादेवतानांमहात्मनाम् ।।।।
আকাশৰ পৰা মহাত্মা দেৱতাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ বাণী স্পষ্টকৈ শুনা গ’ল—ৰাঘৱৰ স্তৱ কৰি: “সাধু! সাধু!”
Verse 30
अविवेशमहान् हर्षोदेवानांचारणैःसह ।रावणेनिहतेरौद्रेसर्वलोकभयङ्करे ।।।।
সকলো লোকৰ বাবে ভয়ংকৰ ৰৌদ্ৰ ৰাৱণ নিধন হোৱাত, চাৰণসকলৰ সৈতে দেৱতাসকলৰ মাজত মহা হৰ্ষ প্ৰবেশ কৰিলে।
Verse 31
ततःसकामंसुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।चकारराघवःप्रीतोहत्वाराक्षसपुङ्गवम् ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনক বধ কৰি প্ৰীত হোৱা ৰাঘৱে সুগ্ৰীৱ, অংগদ আৰু বিভীষণৰ কামনা পূৰণ কৰি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 32
ततःप्रजग्मुःप्रशमंमरुद्गणादिशःप्रसेदुर्विमलंनभोऽभवत् ।महीचकम्पे न च मारुतोववौस्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ।।।।
তাৰ পাছত মৰুদ্গণ শান্ত হ’ল; দিশাসমূহ প্ৰসন্ন হ’ল; আকাশ নিৰ্মল হ’ল। পৃথিৱীৰ কম্পন থমকি গ’ল, বতাহ উগ্ৰভাৱে নাবহিল, আৰু সূৰ্যও স্থিৰ প্ৰভাৰে দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 33
ततस्तुसुग्रीवविभीषणाङ्गदाःसुहृद्विशिष्टास्सहलक्ष्मणास्तदा ।समेत्यहृष्टाविजयेनराघवंरणेऽभिरामंविधिनाभ्यपूजयन् ।।।।
তেতিয়া সুগ্ৰীৱ, বিভীষণ আৰু অংগদ—লক্ষ্মণ আৰু অন্যান্য শ্ৰেষ্ঠ সুহৃদসকলসহ—বিজয়ৰ আনন্দত একেলগে আহি, ৰণত অভিৰাম ৰাঘৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 34
स तुनिहतरिपुस्स्थिरप्रतिज्ञःस्वजनबलाभिवृतोरणेरराज ।रघुकुलनृपनन्दनोमहौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतोयथेन्द्रः ।।।।
শত্ৰু নিধন কৰি, প্ৰতিজ্ঞাত অচল হৈ, নিজৰ স্বজন আৰু সেনাবলেৰে আৱৃত হৈ সি ৰণভূমিত দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে—ৰঘুকুল নৃপসকলৰ আনন্দ, মহাতেজস্বী ৰাম—যেনেদৰে দেৱগণৰে পৰিবেষ্টিত ইন্দ্ৰ শোভে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sanctioned use of the Paitāmaha/Brahmāstra against Rāvaṇa at the foretold “time of destruction.” The text frames this not as escalation for its own sake but as a dharmically authorized terminal act, executed only after counsel (Mātali) and with ritual correctness, indicating controlled force rather than uncontrolled vengeance.
Power is legitimate only when aligned with right procedure and right purpose: the Vedic charging of the arrow and its return to the quiver after completing its task symbolize disciplined agency—violence confined to necessity, culminating in the re-stabilization of the cosmos (earth steadies, sky clears, directions brighten).
Laṅkā functions as the implied war-theatre, while the sarga emphasizes cultural-ritual landmarks: Veda-prokta vidhi (Vedic protocol), celestial acclamation (divine drums, flower-shower), and cosmological “landmarks” (Meru, Mandara, sun, wind, fire) embedded in the arrow’s description to map the event onto a universe-scale register.