Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত সংলাপ-আকাৰত সুসংগঠিত গুপ্তচৰ-বিৱৰণ দিয়া হৈছে। সুগ্ৰীৱৰ যুক্তিসংগত উপদেশ শুনি শ্ৰীৰাম হনুমানক আদেশ কৰে—শত্ৰুসেনাৰ পৰিমাণ, প্ৰৱেশ-দুৰূহ দ্বাৰসমূহৰ সংখ্যা-স্বৰূপ, ৰক্ষাব্যৱস্থা আৰু ৰাক্ষস-নিবাসসম্বন্ধে নিখুঁত প্ৰতিবেদন দিয়া। বাক্কুশলসকলৰ অগ্ৰগণ্য হনুমান ক্ৰমে ক্ৰমে দুৰ্গ-ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ সন্মত হয়। হনুমানে লংকাক সমৃদ্ধ আৰু সদা সজাগ নগৰী ৰূপে চিত্ৰিত কৰে—ৰথ, মত্ত হস্তী আৰু অগণিত ৰাক্ষস; উচ্চ-প্ৰশস্ত দ্বাৰ, ধাতু-সংলগ্ন দুৱাৰপাট আৰু লৌহদণ্ডেৰে সুৰক্ষিত। বাণ আৰু শিল নিক্ষেপকাৰী যন্ত্ৰ, আৰু শূল-যুক্ত শস্ত্ৰ ‘শতঘ্নী’ আদি লৈ প্ৰস্তুত প্ৰহৰীসকলৰ কথাও কয়। নগৰীখন ৰত্নখচিত সুবৰ্ণ প্ৰাচীৰে বেষ্টিত; গভীৰ শীতল জলভৰা খালত মাছ আৰু কুমিৰ আছে; চলন্ত সেতু যন্ত্ৰেৰে উঠাই প্ৰৱেশ ৰোধ কৰা হয়। তদুপৰি হনুমানে ৰাৱণৰ নিৰন্তৰ সতর্কতা আৰু প্ৰতিটো দ্বাৰত ৰক্ষীদলৰ বণ্টন বৰ্ণনা কৰে। নীতিগত সিদ্ধান্ত ৰূপে তেওঁ কয়—সমুদ্ৰ অতিক্ৰম কৰিব পাৰিলে লংকাৰ পতন নিশ্চিত। শেষত শুভক্ষণত তৎক্ষণাৎ সেনা-সমাবেশ আৰু অভিযান আৰম্ভ কৰিবলৈ তেওঁ অনুৰোধ জনায়।
Shlokas
Verse 1
सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।प्रतिजग्राहकाकुत्स्थोहनूमन्तमथाब्रवीत् ।।।।
সুগ্ৰীৱৰ হেতুমত আৰু পৰমাৰ্থবত বাক্য শুনি কাকুৎস্থ ৰামে সেয়া গ্ৰহণ কৰিলে; তাৰ পাছত হনুমানক ক’লে।
Verse 2
तपसासेतुबन्धेनसागरोच्छोषणेनच ।सर्वथासुसमर्थोऽस्मिसागरस्यास्यलङ्घने ।।।।
তপস্যাৰে, সেতুবন্ধ কৰি, অথবা সাগৰ শুকুৱাইও—যিকোনো উপায়ে—এই সাগৰ লংঘনত মই সৰ্বথা সুসমৰ্থ।
Verse 3
कतिदुर्गाणिदुर्गायालङ्कायाब्रूहितानिमे ।ज्ञातुमिच्छामितत्सर्वंदर्शनादिववानर ।।।।
হে বানৰ! দুৰ্গম লংকাৰ কিমান দুৰ্গ আছে, সেয়া মোক কোৱা; তুমি যেনেকৈ দেখিছা, তেনেকৈ সকলো কথা জানিবলৈ মোৰ ইচ্ছা।
Verse 4
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि ।गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।।।
তেওঁলোকৰ সৈন্যৰ পৰিমাণো কোৱা, দুৱাৰ আৰু দুৰ্গৰ অপ্রবেশ্য ব্যৱস্থাও; লগতে লংকাৰ গোপন ৰক্ষাকৰ্ম আৰু ৰাক্ষসসকলৰ বাসস্থানসমূহো কোৱা।
Verse 5
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
লংকাত তুমি যেনেকৈ সুখে আৰু যথাৱৎ দেখিছা, সেই সকলো তত্ত্বসহ সত্যৰূপে কোৱা; কিয়নো তুমি সৰ্বদিশে কুশল।
Verse 6
श्रुत्वारामस्यवचनंहनुमान्मारुतात्मजः ।वाक्यंवाक्यविदांश्रेष्ठोरामंपुनरथाब्रवीत् ।।।।
ৰামৰ বচন শুনি, মাৰুতাত্মজ হনুমান—বাক্যবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—তাৰ পাছত পুনৰ ৰামক এইদৰে ক’লে।
Verse 7
श्रूयतांसर्वमाख्यास्येदुर्गकर्मविधानतः ।गुप्तापुरीयथालङ्कारक्षिताचयथाबलैः ।।।।
শুনা; দুৰ্গকৰ্মৰ বিধান অনুসাৰে মই সকলো বৰ্ণনা কৰিম—লংকা-পুৰী কেনেকৈ গোপনে সুৰক্ষিত, আৰু কেনেকৈ সৈন্যবলেৰে ৰক্ষিত।
Verse 8
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।।।
(মই ক’ম) ৰাৱণৰ তেজৰ প্ৰভাৱত ৰাক্ষসসকল কেনেকৈ স্নিগ্ধ-ভক্তিৰে তেওঁৰ প্ৰতি অনুগত থাকে, লংকাৰ পৰম সমৃদ্ধি কেনেকুৱা, আৰু সাগৰৰ ভীমতা কিমান ভয়ংকৰ—সেয়া।
Verse 9
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
সেনাদলৰ বিভাগ আৰু বাহনৰ বিন্যাসো তেওঁ নিৰ্দেশ কৰিলে; এইদৰে কৈ তত্ত্ববিত কপিশ্ৰেষ্ঠই বিস্তাৰে বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 10
हृष्टप्रमुदितालङ्कामत्तद्विपसमाकुला ।महतीरथसंपूर्णारक्षोगणसमाकुला ।।।।
হৰ্ষ-প্ৰমুদিত মহালংকা মদোন্মত্ত হাতীৰে কুলকুলাই উঠিছিল; বহু ৰথেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু ৰাক্ষসগণেৰে ঠাসা আছিল।
Verse 11
दृढबद्धकवाटानिमहापरिघवन्तिच ।द्वाराणिविपुलान्यस्याश्चत्वारिसुमहान्तिच ।।।।
তাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ আছিল বিপুল; কৱাটবোৰ দঢ়কৈ বান্ধা আৰু মহাপৰিঘেৰে সুদৃঢ় কৰা আছিল; আৰু তাৰ চাৰিটা সুমহান মহাদ্বাৰো অতি গম্ভীৰ আছিল।
Verse 12
तत्रेषूपलयन्त्राणिबलवन्तिमहान्तिच ।आगतंपरसैन्यंतैस्तत्रप्रतिनिवार्यते ।।।।
তাত বাণ আৰু শিল নিক্ষেপৰ বাবে বলৱন্ত, মহৎ যন্ত্ৰসমূহ আছিল; সেইবোৰে আগবাঢ়ি অহা শত্রুসেনাক তাতেই প্ৰতিনিবাৰণ কৰি পিছু হঁকাৰাই দিত।
Verse 13
द्वारेषुसंस्कृताभीमाःकालायसमयाश्शिताः ।शतशोरचितावीरैश्शतघ्नयोरक्षसांगणै ।।।।
দ্বাৰসমূহত ৰাক্ষস যোদ্ধাৰ গণে ক’লা লোহাৰে নিৰ্মিত আৰু তীক্ষ্ণ কৰা ভয়ংকৰ শতঘ্নীসমূহ শতশঃ সজাই থৈছিল।
Verse 14
सौवर्णस्तुमहांस्तस्याःप्राकारोदुष्प्रधर्षणः ।मणीविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ।।।।
কিন্তু তাৰ মহৎ প্ৰাকাৰ সুৱৰ্ণময় আৰু অতি দুৰ্ধর্ষণ আছিল; ভিতৰৰ অংশত মণি, বিদ্ৰুম, বৈদূৰ্য আৰু মুক্তাৰে জড়িত অলংকাৰে শোভিত হৈছিল।
Verse 15
सर्वतश्चमहाभीमाश्शीततोयवहाश्शुभाः ।अगाधाग्राहवत्यश्चपरिखामीनसेविता ।।।।
তাৰ চাৰিওফালে শোভন কিন্তু ভয়ংকৰ দৰ্শনীয় পৰিখাসমূহ আছিল—হিমশীতল জল বহন কৰা, অগাধ গভীৰ, আৰু মাছ আৰু গ্ৰাহেৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 16
द्वारेषुतासांचत्वारस्सङ्क्रमाःपरमायताः ।यन्त्रैरुपेताबहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ।।।।
সেই পৰিখাসমূহৰ দ্বাৰত চাৰিখন অতি দীঘল সংক্রম-সেতু আছিল; বহু মহৎ যন্ত্ৰেৰে সজ্জিত আৰু প্ৰহৰা-নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বৃহৎ গৃহপংক্তিৰে বেষ্টিত।
Verse 17
त्रायन्तेसङ्क्रमास्तत्रपरसैन्यागतेसति ।यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्तेपरिखासुसमन्ततः ।।।।
যেতিয়া তাত পৰসৈন্য আহি উপস্থিত হয়, তেতিয়া সেই সংক্রমসমূহ সুৰক্ষিত কৰা হয়; আৰু সেই যন্ত্ৰসমূহৰ দ্বাৰা প্ৰৱেশপথসমূহ চাৰিওফালে পৰিখাৰ ভিতৰলৈ টানি লোৱা হয়, যাতে প্ৰৱেশ ৰুদ্ধ হয়।
Verse 18
एकस्त्वकम्प्योबलवान्सङ्क्रमस्सुमहादृढः ।काञ्चनै र्बहुभिस्स्तम्भैर्वेदिकाभिश्चशोभितः ।।।।
এটা বিশেষ সংক্রমণ অকম্প্য—বলৱান আৰু অতি দৃঢ়; বহু কাঞ্চন স্তম্ভ আৰু বেদিকাৰে শোভিত আছিল।
Verse 19
स्वयंप्रकृतिमापन्नोयुयुत्सूराम रावण: ।उत्थितश्चाप्रमत्तश्चबलानामनुदर्शने ।।।।
হে ৰাম, যুদ্ধেচ্ছু ৰাৱণ নিজেই নিজৰ স্বভাৱত পতিত হৈছে; সি উঠি অপ্রমত্ত হৈ সেনাবলৰ বিন্যাস অনুদৰ্শন কৰি আছে।
Verse 20
लङ्कापुनर्निरालम्बादेवदुर्गाभयावहा ।नादेयंपार्वतंवान्यंकृत्रिमंचचतुर्विधम् ।।।।
আৰু লংকা পুনৰ নিৰালম্বা, দেৱদুৰ্গ সদৃশ ভয়াৱহ আৰু অপ্রাপ্য; নদীদুৰ্গ, পৰ্বতদুৰ্গ, বনদুৰ্গ আৰু কৃত্ৰিম—এই চতুৰ্বিধ দুৰ্গ-ব্যৱস্থাৰে সুৰক্ষিত।
Verse 21
स्थितापारेसमुद्रस्यदूरपारस्यराघव ।नौपथोपिश्चनास्त्यत्रनिरादेशश्चसर्वशः ।।।।
হে ৰাঘৱ, সি সমুদ্ৰৰ অতি দূৰ পাৰত অৱস্থিত; ইয়াত নৌপথো নাই, আৰু সৰ্বদিশে নিৰ্দেশহীন—অপ্ৰবেশ্য অৱস্থা।
Verse 22
शैलाग्रेरचितादुर्गासापुरैर्देवपुरोपमा ।वाजिवारणासम्पूर्णालङ्कापरमदुर्जया ।।।।
পৰ্বতৰ শিখৰত দুৰ্গৰূপে নিৰ্মিত সেই নগৰ দেৱপুৰৰ দৰে শোভা পাইছিল; ঘোঁৰা আৰু হাতীৰে পৰিপূৰ্ণ লংকা পৰম দুৰ্জয় আছিল।
Verse 23
परिखाश्चशतघ्नयश्चयन्त्राणिविविधानिच ।शोभयन्तिपुरींलङ्कांरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
পৰিখা, শতঘ্নী অস্ত্ৰ আৰু নানা বিধ যন্ত্ৰ—এই সকলোয়ে দুষ্টাত্মা ৰাৱণৰ লংকা-পুৰীক শোভিত কৰিছিল।
Verse 24
अयुतंरक्षसामत्रपूर्वद्वारंसमाश्रितम् ।शूलहस्तादुराधर्षास्सर्वेखङ्गाग्रयोधिनः ।।।।
ইয়াত পূৰ্বদ্বাৰত দহ হাজাৰ ৰাক্ষস নিয়োজিত; শূলহস্ত, যুদ্ধত দুৰাধর্ষ, আৰু সকলোৱে খড়্গৰ আগত অগ্ৰপংক্তিত যুদ্ধ কৰা যোদ্ধা।
Verse 25
नियुतंरक्षसामत्रदक्षिणद्वारमाश्रितम् ।चतुरङ्गेणसैन्येनयोधास्तत्राप्यनुत्तमाः ।।।।
দক্ষিণদ্বাৰতেও এক নিয়ুত ৰাক্ষস স্থাপিত; চতুৰঙ্গ সেনাৰ সহায়ত, তাত থকা যোদ্ধাসকলও অনুত্তম।
Verse 26
प्रयुतंरक्षसामत्रपश्चिमद्वारमाश्रितम् ।चर्मखङ्गधरास्सर्वेतथासर्वास्त्रकोविदाः ।।।।
পশ্চিম দুৱাৰত ইয়াত ৰাক্ষসসকলৰ এক প্ৰয়ুত সেনা নিয়োজিত; সকলোৱে চর্ম (ঢাল) আৰু খড়্গ ধাৰণ কৰে, আৰু নানাবিধ অস্ত্ৰ-প্ৰয়োগত কুশলী।
Verse 27
न्यर्बुदंरक्षसामत्राप्युत्तरद्वारमाश्रितम् ।रथिनश्चाश्ववाहाश्चकुलपुत्त्रास्सुपूजिताः ।।।।
উত্তৰ দুৱাৰতেও ৰাক্ষসসকলৰ এক ন্যৰ্বুদ সেনা নিয়োজিত; ৰথী আৰু অশ্বাৰোহী, কুলপুত্ৰ—উচ্চ বংশীয়—সুপূজিত আৰু বিশ্বাসযোগ্য।
Verse 28
शतशोऽथसहस्राणिमध्यमंस्कन्धमाश्रिताः ।यातुधानादुराधर्षास्साग्रकोटिश्चरक्षसाम् ।।।।
নগৰৰ মধ্য ভাগত শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ দুৰাধৰ্ষ যাতুধান একত্ৰিত; ৰাক্ষসসকলৰ সংখ্যা সাগ্ৰকোটিলৈকে, আৰু তাতকৈও অধিক।
Verse 29
तेमयासङ्क्रमाभग्नाःपरिखाश्चावपूरिताः ।दग्धाचनगरीलङ्काप्राकाराश्चावसादिताः ।।।।बलैकदेशःक्षपितोराक्षसानांमहात्मनाम् ।
মই সেই সংক্রমসমূহ ভাঙি পেলালোঁ, পৰিখাসমূহ পূৰাই দিলোঁ, আৰু লংকা নগৰী দগ্ধ কৰিলোঁ; প্ৰাকাৰসমূহো ধ্বংস হ’ল। মহাত্মা ৰাক্ষসসকলৰ সেনাৰ এক অংশ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 30
येनकेनतुमार्गेणतरामवरुणालयम् ।हतेतिनगरीलङ्कावानरैरवधार्यताम् ।। ।।
যি কোনো পথেৰে আমি বৰুণালয় সমুদ্ৰ তৰি পাৰ হওঁ, সেই পথেই তৰোঁ; বানৰসকল পাৰ হোৱাৰ পিছত লংকা নগৰী হতা সমান—এই কথা নিশ্চিতভাৱে ধাৰণা কৰা হওক।
Verse 31
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।।।
হে ৰাঘৱ! অঙ্গদ, দ্বিৱিদ, মৈন্দ, জাম্বৱান, পনস, অনল আৰু সেনাপতি নীল ইয়াত উপস্থিত থাকোঁতে বাকী সেনাৰ তোৰ কি প্ৰয়োজন? তেওঁলোকে পলৱমান হৈ গৈ ৰাৱণৰ মহাপুৰীত উপনীত হ’ব আৰু পৰ্বত-ৱন-ৰক্ষাব্যৱস্থা, খাত আৰু প্ৰতোৰণ, প্ৰাকাৰ আৰু ভৱন ভেদি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 32
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
হে ৰাঘৱ! অঙ্গদ, দ্বিৱিদ, মৈন্দ, জাম্বৱান, পনস, অনল আৰু সেনাপতি নীল ইয়াত উপস্থিত থাকোঁতে বাকী সেনাৰ তোৰ কি প্ৰয়োজন? তেওঁলোকে পলৱমান হৈ গৈ ৰাৱণৰ মহাপুৰীত উপনীত হ’ব আৰু পৰ্বত-ৱন-ৰক্ষাব্যৱস্থা, খাত আৰু প্ৰতোৰণ, প্ৰাকাৰ আৰু ভৱন ভেদি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 33
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
হে ৰাঘৱ! অঙ্গদ, দ্বিৱিদ, মৈন্দ, জাম্বৱান, পনস, অনল আৰু সেনাপতি নীল ইয়াত উপস্থিত থাকোঁতে বাকী সেনাৰ তোৰ কি প্ৰয়োজন? তেওঁলোকে পলৱমান হৈ গৈ ৰাৱণৰ মহাপুৰীত উপনীত হ’ব আৰু পৰ্বত-ৱন-ৰক্ষাব্যৱস্থা, খাত আৰু প্ৰতোৰণ, প্ৰাকাৰ আৰু ভৱন ভেদি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 34
एवमाज्ञापयक्षिप्रंबलानांसर्वसङ्ग्रहम् ।मुहूर्तेनतुयुक्तेनप्रस्थानमभिरोचय ।।।।
সেয়ে তুমি শীঘ্ৰে সকলো সৈন্যৰ সম্পূৰ্ণ সমাৱেশৰ আজ্ঞা দিয়া; আৰু শুভ, যোগ্য মুহূৰ্তত প্ৰস্থানক অনুমোদন কৰা।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s decision to ground warfare in verified intelligence: he formally requests detailed, truthful reconnaissance before committing the army, modeling rājadharma as evidence-based command rather than impulse.
The chapter teaches that dharmic action in crisis requires disciplined speech and accurate knowledge: Hanuman’s truthful, structured report and Rama’s careful inquiry show that moral intent must be paired with strategic clarity.
Lanka is mapped as an island-fortress across the ocean (Varuna’s abode), protected by golden walls, deep moats with crocodiles and fish, engineered movable bridges, and four major gates with massive garrisons—an archetype of a ‘city-as-fort’ in epic military geography.