Sarga 64
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৬৪ত লংকাৰ ৰাজসভাত মন্ত্রণা-সভাৰ বিতৰ্ক বৰ্ণিত হৈছে। কুম্ভকৰ্ণৰ মত শুনি মহোদৰে তীক্ষ্ণ ভৰ্ৎসনা কৰি কয় যে একেলগে ৰামৰ সৈতে একাকী যুঁজিবলৈ যোৱা যুক্তি অচিন্তিত। তেওঁ জনস্থানত ৰামে পূৰ্বে ৰাক্ষসসকলক বিনাশ কৰা দৃষ্টান্ত উত্থাপন কৰি ৰামৰ পৰীক্ষিত সামৰ্থ্য আৰু তাত উদ্ভৱ হোৱা ভয়ৰ কথা স্মৰণ কৰায়। উপমাৰ দ্বাৰা ৰামক ক্ৰুদ্ধ সিংহ আৰু জাগাব নলগা নিদ্ৰিত সৰ্পৰ দৰে দেখুৱাই, সোজাকৈ উত্তেজিত কৰা কৌশলগতভাৱে অযুক্তিক বুলি স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত মহোদৰে সমালোচনাৰ পৰা সৰি এক স্পষ্ট কিন্তু নৈতিকভাৱে সন্দেহজনক পৰিকল্পনা আগবঢ়ায়: পাঁচজন যোদ্ধা—মহোদৰ, দ্বিজিহ্ব, সম্হ্ৰাদী, কুম্ভকৰ্ণ আৰু বিতৰ্দন—একে লগে ৰামৰ সন্মুখীন হ’ব। ফলাফল যিয়েই নহওক, নগৰত এই প্ৰচাৰ চলাব লাগে যে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ “গিলি পেলোৱা” হৈছে, যাতে জনমনত তীব্ৰ মানসিক আঘাত লাগে। সেই গুজৱৰ সুযোগ লৈ ৰাৱণক সীতাৰ ওচৰলৈ একান্তে গৈ সান্ত্বনা দি ধন-ধান্য আৰু ৰত্নৰ লোভ দেখুৱাই, ভয়, শোক আৰু একাকীত্বৰ জৰিয়তে বশ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। এই অধ্যায়ে নীতি-শাস্ত্ৰীয় যুক্তিৰ সূক্ষ্মতা আৰু তথ্য-চালনাৰ নৈতিক বিচ্যুতি—দুয়োটাই একেলগে প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
तदुक्तमतिकायस्यबलिनोबाहुशालिनः ।कुम्भकर्णस्यवचनंश्रुत्वोवाचमहोदरः ।।।।
অতিকায়, বলৱান আৰু বাহুশালী কুম্ভকৰ্ণৰ বাক্য শুনি মহোদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।।।
কুম্ভকৰ্ণ! উত্তম কুলত জন্ম ল’লেও তুমি ধৃষ্ট আৰু প্ৰাকৃত বোধৰ; অহংকাৰত ফুলি উঠি তুমি সকলো পৰিস্থিতিত কৰ্তব্য কি, সেয়া বুজিব নোৱাৰা।
Verse 3
कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।6.64.2।।
হে কুম্ভকৰ্ণ! উত্তম কুলত জন্মিলেও তুমি ধৃষ্ট আৰু নীচদৃষ্টিৰ; অহংকাৰত মত্ত হৈ তুমি সকলো বিষয়তে কৰ্তব্য কি, সেয়া বুজিব নোৱাৰা।
Verse 4
स्थानंवृद्धिं च हानि च देशकालविभागवित् ।आत्मनश्चपरेषां च बुध्यतेराक्षसर्षभः ।।।।
দেশ-কালৰ বিভাজন জানি থকা সেই ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠ (ৰাৱণ) নিজৰ আৰু পৰৰ স্থিতি, বৃদ্ধি আৰু হানি বুজি পায়।
Verse 5
यत्तुशक्यंबलवताकर्तुंप्राकृतबुद्धिना ।अनुपासितवृद्धेनकःकुर्यात्तादृशंनरः ।।।।
বৃদ্ধসকলৰ উপদেশে অনুশীলিত নোহোৱা, সাধাৰণ বুদ্ধিৰ বলৱান যি কৰিব পাৰে—সেইদৰে তেনে কাম কৰিবলৈ বিবেকী নৰ কোনে আগবাঢ়িব?
Verse 6
यांस्तुधर्मार्थकामांस्त्वंब्रवीषिपृथगाश्रयान् ।अवबोद्धुंस्वभावेतान्नहिलक्षणमस्तितान् ।।।।
ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—তুমি সিহঁতক পৃথক পৃথক আশ্ৰয়ত স্থিত বুলি কোৱা; কিন্তু সিহঁতৰ স্বভাৱত সিহঁতক সম্পূৰ্ণকৈ পৃথক কৰা কোনো নিৰ্ণায়ক লক্ষণ নাই।
Verse 7
कर्मचैवहिसर्वेषांकारणानांप्रयोजकम् ।श्रेयःपापीयसांचात्रफलंभवतिकर्मणाम् ।।।।
কৰ্মেই সকলো কাৰণক প্ৰবৃত্ত কৰোৱা প্ৰেৰক; আৰু ইয়াত কৰ্মফল কৰ্মৰ স্বভাৱ অনুসাৰে কেতিয়াবা শ্ৰেয়স্কৰ, কেতিয়াবা পাপীয়স হয়।
Verse 8
निश्श्रेयसफलावेवधर्मार्थावितरावपि ।अधर्मानर्थयोःप्राप्तिःफलं च प्रत्यवायिकम् ।।।।
ধৰ্ম আৰু অৰ্থ—আন পুৰুষাৰ্থসমূহো—যথাবিধি আচৰণ কৰিলে নিঃশ্ৰেয়সস্বৰূপ শুভ ফল দিয়ে; কিন্তু অধৰ্ম আৰু অনৰ্থৰ পৰা বিপৰীত, ক্ষতিকাৰক প্ৰত্যৱায়ফলহে লাভ হয়।
Verse 9
ऐहलौकिकपारक्यंकर्मपुम्भिर्निषेव्यते ।कर्माण्यपितुकल्यानिलभतेकाममास्थितः ।।।।
মানুহে ইহলোক আৰু পৰলোকৰ ফলৰ বাবে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়; কিন্তু যি কেৱল কামনাত স্থিত, সি কৰ্মৰ দ্বাৰাও কেৱল দেখাত সুখদ ‘কল্যাণ’ সদৃশ লাভহে পায়—ধৰ্মমূল পৰম হিত নহয়।
Verse 10
तत्रक्लुप्तमिदंराज्ञाहृदिकार्यंमतं च नः ।शत्रौहिसाहसंयत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ।।।।
তাত ৰজাই এই কাৰ্য হৃদয়তে আগতেই স্থিৰ কৰিছিল, আৰু আমাৰো মত সেইদৰে আছিল; সেয়ে সেয়া সম্পন্ন হ’ল। শত্রুৰ বিপক্ষে যদি সাহস হয়, তেন্তে ইয়াত দোষ ক’ত?
Verse 11
एकस्यैवाभियानेतुहेतुर्यःकथितस्त्वया ।तत्राप्यनुपपन्नंतेवक्ष्यामियदसाधु च ।।।।
কিন্তু একাই অভিযানলৈ যোৱাৰ বাবে তুমি যি কাৰণ কৈছা—সেইটো তাতো অনুপপন্ন আৰু অনুচিত। কিয়, সেয়া মই তোমাক ক’ম।
Verse 12
येनपूर्वंजनस्थानेबहवोऽतिबलाहताः ।राक्षसाराघवंतंत्वंकथमेकोजयिष्यसि ।।।।
যি ৰাঘৱে পূৰ্বে জনস্থানত বহু অতি বলৱান ৰাক্ষসক বধ কৰিছিল—সেই ৰাঘৱক তুমি একাই কেনেকৈ জয় কৰিবা?
Verse 13
येपुरानिर्जितास्तेनजनस्थानेमहौजसः ।राक्षसांस्तान्पुरेसर्वान्भीतानद्यापिपश्यसि ।।।।
জনস্থানত পূৰ্বে তেওঁৰ দ্বাৰা পৰাজিত সেই মহৌজস্বী ৰাক্ষসসকল—সিহঁত সকলোৱে আজিও নগৰত ভীত হৈ তোমাৰ চকুত পৰে।
Verse 14
तंसिंहमिवसङ्क्रुद्धंरामंदशरथात्मजम् ।सर्पंसुप्तमिवबुद्ध्यप्रबोधयितुमिच्छसि ।।।।
দশৰথনন্দন শ্ৰীৰাম ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ দৰে, শুই থকা সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ—তুমি জানি-বুজি তেওঁক জাগ্ৰত কৰিব বিচাৰিছা নে?
Verse 15
ज्वलन्तंतेजसानित्यंक्रोधेन च दुरासदम् ।कस्तंमृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।।।।
যি সদায় তেজে জ্বলি থাকে আৰু ক্ৰোধত অগম্য—মৃত্যুৰ দৰে অসহ্য সেইজনৰ ওচৰলৈ যাবলৈ কোনে সাহস কৰিব পাৰে?
Verse 16
संशयस्थमिदंसर्वंशत्रोःप्रतिसमासने ।एकस्यगमनंतत्र न हिमेरोचतेभृशम् ।।।।
শত্ৰুৰ সন্মুখ সমাসনত এই সমগ্ৰ বাহিনী সন্দেহাৱস্থাত আছে; সেয়ে তাত তোমাৰ একেলগে যোৱা মোৰ একেবাৰে ভাল নালাগে।
Verse 17
हीनार्थस्तुसमृद्धार्थंकोरिपुंप्राकृतंयथा ।निश्चित्यजीवितत्यागेवशमानेतुमिच्छति ।।।।
সাধনত হীন মানুহে কোনে, কোনো সাধাৰণ মূৰ্খৰ দৰে, সমৃদ্ধ সাধনসম্পন্ন শত্রুৰ ওচৰত—জীৱনত্যাগৰ সংকল্প কৰি—নিজকে বশ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিব?
Verse 18
यस्यनास्तिमनुष्येषुसदृशोराक्षसोत्तम ।कथमाशंससेयोद्धुंतुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।।।।
হে ৰাক্ষসোত্তম! মানুহৰ মাজত তেওঁৰ সমান কোনো নাই; ইন্দ্ৰ আৰু বিবস্বান (সূৰ্য)ৰ সমকক্ষ যোদ্ধাৰ সৈতে যুঁজিবলৈ তুমি কেনেকৈ আশা কৰিছা?
Verse 19
एवमुक्त्वातुसम्रब्दःकुम्भकर्णंमहोदरः ।उवाचरक्षसांमध्येरावणंलोकरावणम् ।।।।
এইদৰে কৈ, উত্তেজিত মহোদৰে ৰাক্ষসসকলৰ মাজত কুম্ভকৰ্ণৰ বিষয়ে ‘লোকৰাৱণ’ ৰাৱণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 20
लब्ध्वापुनस्त्वंवैदेहींकिमर्थंसम्प्रजल्पसि ।यदीच्छसितदासीतावशगातेभविष्यति ।।।।
বৈদেহীক লাভ কৰিও তুমি কিয় এনে ধৰণে অনৰ্থক কথা কৈছা? তুমি ইচ্ছা কৰিলে সীতা তোমাৰ বশগা হ’ব।
Verse 21
दृष्टःकश्चदुपायोमेसीतोपस्थानकारकः ।रुचितश्चेत्स्वयाबुध्याराक्षसेन्द्र तंशृणु ।।।।
হে ৰাক্ষসেন্দ্ৰ! সীতাক তোমাৰ সন্মুখলৈ আনিব পৰা (অথবা তোমাক স্বীকাৰ কৰাব পৰা) এটা উপায় মই দেখিছোঁ। সেয়া যদি তোমাৰ বুদ্ধিক ৰুচে, তেন্তে শুনা।
Verse 22
अहंद्विजिह्वस्सम्ह्रादीकुम्भकर्णोवितर्दनः ।पञ्चरामवधायैतेनिर्यान्त्वित्यवघोषय ।।।।
এইদৰে ঘোষণা কৰা: ‘মই দ্বিজিহ্ব, সম্হ্ৰাদী, কুম্ভকৰ্ণ আৰু বিতৰ্দন—এই পাঁচজন ৰামবধৰ বাবে ওলাই যাম।’
Verse 23
ततोगत्वावयंयुद्धंदास्यामस्तस्ययत्नतः ।जेष्यामोयदितेशत्रून्नोपायैःकृत्यमस्तिनः ।।।।
সেয়ে আমি-সকলে ওলাই গৈ, মহা প্ৰচেষ্টাৰে তাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম। যদি আমি তোমাৰ শত্রুসকলক জয় কৰোঁ, তেন্তে আন কোনো উপায়-নীতি গ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন নাথাকে।
Verse 24
अथजीवतिनश्शत्रुर्वयं च कृतसम्युगाः ।ततस्तदभिपत्स्यामोमनसायत्समीक्षितम् ।।।।
আৰু যদি যুদ্ধত লিপ্ত হোৱাৰ পাছতো আমাৰ শত্রু জীয়াই থাকে, তেন্তে মনত আগতেই যি গতি আমি চিন্তা কৰি ৰাখিছোঁ, সেই গতিকেই আমি লাভ কৰিম।
Verse 25
वयंयुद्धादिहेष्यामोरुधिरेणसमुक्षिताः ।विदार्यस्वतनुंबाणैरामनामाङ्कितैश्शितैः ।।।।
আমি-সকলে যুদ্ধভূমিৰ পৰা ইয়ালৈ উভতি আহিম—ৰক্তত স্নাত হৈ, ৰামনাম অঙ্কিত তীক্ষ্ণ বাণে নিজৰ দেহ বিদাৰিত অৱস্থাত।
Verse 26
भक्षितोराघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेतिवादिनः ।तवपादौग्रहीष्यामस्त्वंनःकामंप्रपूरय ।।।।
‘ৰাঘৱ আৰু লক্ষ্মণক আমি ভক্ষণ কৰিলোঁ’ বুলি ক’তে ক’তে আমি তোমাৰ পদযুগল ধৰি ল’ম; তেতিয়া তুমি আমাৰ কামনা পূৰ্ণ কৰা।
Verse 27
ततोऽवघोषयपुरेगजस्कन्धेनपार्थिव ।हतोरामस्सहभ्रात्राससैन्यइतिसर्वतः ।।।।
তাৰ পাছত, হে পাৰ্থিৱ! হাতীৰ পিঠিত আৰোহী দূতসকলৰ দ্বাৰা নগৰত সৰ্বত্ৰ ঘোষণা কৰোৱা— ‘ৰাম ভ্ৰাতাসহ সসৈন্য হতো হৈছে’ বুলি।
Verse 28
प्रीतोनामततोभूत्वाभृत्यानांत्वमरिन्दम ।भोगांश्चपरिवारांश्चकामांश्चवसुदापय ।।।।
হে অৰিন্দম! তাৰ পাছত প্ৰীতচিত্ত হৈ ভৃত্যসকল আৰু পৰিচাৰক-পরিবাৰজনক ভোগ-বস্তু আৰু দান দিয়া; তেওঁলোকৰ ইচ্ছা অনুসাৰে ধনো বিতৰণ কৰোৱা।
Verse 29
ततोमाल्यानिवासांसिवीराणामनुलेपनम् ।पेयं च बहुयोधेभ्यस्स्वयं च मुदितःपिब ।।।।
তাৰ পাছত বীৰসকলক মাল্য, বস্ত্ৰ আৰু সুগন্ধি অনুলেপন দিয়া; যোদ্ধাসকলক প্ৰচুৰ পেয় দিয়া, আৰু তুমিও আনন্দচিত্তে পান কৰা।
Verse 30
ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।।।
তাৰ পাছত ‘সুহৃদসকলসহ ৰামক ৰাক্ষসসকলে ভক্ষণ কৰিলে’ বুলি খবৰ কুলীনসমাজত আৰু সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰিলে, তুমি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি গোপনে সীতাক আশ্বাস দি সান্ত্বনা কৰা; তাৰ পাছত ধন-ধান্য, ভোগসুখ আৰু ৰত্নেৰে তেওঁক প্ৰলোভিত কৰা।
Verse 31
ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।6.64.30।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।6.64.31।।
প্ৰৱেশ কৰি তুমি গোপনে সীতাক আশ্বাস দিয়া; সান্ত্বনা দি তাইৰ মনোবল দৃঢ় কৰা। তাৰ পাছত ধন-ধান্য, ভোগসুখ আৰু ৰত্নেৰে তাইক প্ৰলোভিত কৰি বশ কৰ।
Verse 32
अनयोपधयाराजन् भयशोकानुबन्धया ।अकामात्वद्वशंसीतानष्टनाथाभविष्यति ।।।।
হে ৰাজন, ভয় আৰু শোক-অনুবন্ধযুক্ত এই উপায়ে, স্বামী নষ্ট হৈছে বুলি ভাবি, অনিচ্ছাসত্ত্বেও সীতা তোমাৰ বশতাত পৰিব।
Verse 33
ञ्जनीयम्हिभर्तारंविनष्टमवगम्यसा ।नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्चत्वद्वशंप्रतिपत्स्यते ।।।।
ৰঞ্জনীয় নিজৰ ভৰ্ত্তা বিনষ্ট হৈছে বুলি বুজি, নিৰাশা আৰু নাৰীস্বভাৱৰ চঞ্চলতা বুলি কোৱা গুণৰ বাবে, সীতা তোমাৰ বশতাত পৰিব।
Verse 34
सापुरासुखसम्वृद्धासुखार्हादुःखकर्शिता ।त्वय्यधीनंसुखंज्ञात्वासर्वथोगमिष्यति ।।।।
যি সীতা পূৰ্বে সুখত লালিত-পালিত আৰু সুখৰ যোগ্য আছিল, সি দুখেৰে ক্ষীণ হৈছে; সুখ তোমাৰ অধীন বুলি জানি, সি সকলো প্ৰকাৰেই তোমাৰ ফালে আহিব।
Verse 35
एतत्सुनीतंममदर्शनेनरामंहिदृष्टवैभवेदनर्धः ।इहैवतेसेत्स्यतिमोत्सुकोभूर्महानयुद्धेनसुखस्यलाभः ।।।।
মোৰ দৃষ্টিত এইয়েই সুনীতি: ৰামক দেখা মাত্ৰেই অনর্থ ঘটিব। সেয়ে যুদ্ধৰ বাবে উৎকণ্ঠিত নহ’বা; ইয়াতেই, অযুদ্ধৰে, তোমাৰ মহৎ কল্যাণ-লাভ সিদ্ধ হ’ব।
Verse 36
अदृष्टसैन्योह्यनवाप्तसंशयोरिपूनयुद्धेनजयन् जनाधिप ।यशश्चपुण्यं च महन्महीपतेश्रशियं च कीर्तिं च चिरं ।।।।
হে জনাধিপ! যাৰ সেনা অক্ষত থাকে, সন্দেহ-ভয় নোহোৱাকৈ আৰু যুদ্ধ নকৰিয়েই যি শত্রুক জয় কৰে—সেই মহাবলী ভূপতিয়ে মহৎ যশ আৰু পুণ্য লাভ কৰে, আৰু দীৰ্ঘকাল শ্ৰী আৰু কীৰ্তিও স্থায়ী হয়।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of using deception and psychological coercion as policy: Mahodara recommends spreading a false public proclamation that Rāma and Lakṣmaṇa are “devoured,” then using Sītā’s induced fear and grief to pressure her into submission.
It illustrates that effective nīti (strategy) requires accurate appraisal of an adversary and avoidance of reckless pride; simultaneously, it warns that technically clever counsel can become adharmic when it relies on manipulation, falsehood, and exploitation of vulnerability.
Janasthāna is cited as a historical benchmark of Rāma’s power, while Lanka’s “pura” (city) is depicted as an information space where proclamations from elephant-back (gajaskandha) can rapidly shape public belief and morale.