
बालकाण्ड
The Book of Childhood
ಬಾಲಕಾಂಡವು ರಾಮಾಯಣದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮ (ಕಾವ್ಯ-ಜನ್ಮ), ಶ್ರೀರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ವಂಶಪರಂಪರೆ, ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೂರ್ವಪೀಠಿಕೆಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣಸರಣಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನಾರದರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಅವರಿಂದ “ರಾಮಾಯಣ-ಕಥಾ-ಸಂಕ್ಷೇಪ”ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಕಥೆಯ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕರుణ ಘಟನೆಯಿಂದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉದ್ಭವ—ಕರುಣಾರಸಾಧಾರಿತ ಕಾವ್ಯಧರ್ಮದ ಘೋಷಣೆ—ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ನೀತಿ-ಸೌಂದರ್ಯ ಬೋಧನೆಯ ಪವಿತ್ರ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಪಠಣ, ಗಾನ, ರಸ, ಸ್ವರ-ತಾಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಪರ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವವೂ ಇಲ್ಲಿ ಉನ್ನತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಥಾಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆದರ್ಶ ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ರಾಜಧರ್ಮ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಸಂಕಟ ಯಜ್ಞಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಮೇಧ ಮತ್ತು ಪುತ್ರೇಷ್ಠಿ ಯಜ್ಞಗಳು, ಋಷ್ಯಶೃಂಗರ ಪಾತ್ರ, ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಪಾಯಸ ವಿತರಣೆ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ವರು ರಾಜಕುಮಾರರ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶಾವತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಂಶಸತತೆಯೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ದೈವಯೋಜನೆಯೂ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭ. ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮ-ತಪೋಧರ್ಮಗಳ ಸಮನ್ವಯದಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತುಪಾಠ ಪಡೆದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ದೀಕ್ಷೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ತಾಟಕಾವಧ, ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹುಗಳ ನಿರೋಧ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯ ಮೊದಲ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಗಂಗಾವತರಣ, ಸಗರಪುತ್ರರ ಕಥೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸ್ವಂತ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಂತಹ ಕಾರಣಕಥೆಗಳು ಹರಿದು, ತಪಶಕ್ತಿಯ ಮಿತಿ-ಮಹಿಮೆ, ವಂಶಗೌರವ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೇರುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಗೌತಮಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೋದ್ಧಾರ ರಾಮನನ್ನು ಶುದ್ಧಿಕರ್ತನಾಗಿಯೂ ಧರ್ಮಪುನಃಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ, ರಾಮನಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಜ್ಯಾರೋಪಣ ಮಾಡಿ ಭಂಗಗೊಳಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಸೀತಾಸ್ವಯಂವರ ವಿಜಯ—ಇವು ಕಾಂಡದ ಶಿಖರ. ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ವಿವಾಹಗಳು—ರಾಮ-ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಊರ್ಮಿಳೆ, ಭರತ-ಮಾಂಡವಿ, ಶತ್ರುಘ್ನ-ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ—ರಾಜಕೀಯ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಂಧಗಳನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಶುರಾಮರೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿ ಒಂದು ವಿಧಿ-ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಕ್ಷಣ; ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುದ್ಧತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೈವಾಧಿಕಾರದ ಹಸ್ತಾಂತರ ಸೂಚ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. IIT ಕಾನ್ಪುರ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣೀ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರಂಪರಾಗತ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಅವು ಯಜ್ಞವಿವರ, ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ 24,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಆದಿಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡ ಕರುಣೆ, ಧರ್ಮ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ರಾಮಕಥೆಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपः / The Ramayana in Synopsis (Narada’s Summary to Valmiki)
ಈ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗವು ಉಪೋದ್ಘಾತರೂಪವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನಾರದರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸತ್ಯ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಧೈರ್ಯ, ಪರೋಪಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಆದರ್ಶ ಮಾನವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆಯೇ? ನಾರದರು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನು ಎಂದು; ನಂತರ ರಾಮಚರಿತ್ರವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳು, ದಶರಥನ ಯುವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಲ್ಪ, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಗಳಿಂದ ವನವಾಸ, ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಗಮನ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸ। ಮುಂದೆ ದಶರಥನ ಮರಣ, ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ರಾಜಚಿಹ್ನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಸೇವೆ, ವಿರಾಧವಧ, ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಲಾಭ, ಶೂರ್ಪಣಖಾ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನ ಯುದ್ಧ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಮಾರೀಚನ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಸೀತಾಹರಣ, ಜಟಾಯುವಿನ ವೀರಮರಣ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಕಬಂಧವಧದಿಂದ ಶಬರಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಹನುಮಾನದ ಮೂಲಕ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸಖ್ಯ, ವಾಲಿವಧ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹನುಮಾನದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತಾದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಗಮನ, ನಲನಿಂದ ಸೇತುಬಂಧ, ಲಂಕಾವಿಜಯ, ರಾವಣವಧ, ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆ, ವಿಭೀಷಣಾಭಿಷೇಕ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿಕೆ ಮತ್ತು ರಾಮರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಥೆ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ—ಈ ಪವಿತ್ರ ರಾಮಾಯಣದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿದ್ಯೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
द्वितीयः सर्गः · श्लोकप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Śloka)
ನಾರದರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ವಿದಾಯ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಗಂಗೆಯ ಸಮೀಪದ ತಮಸಾ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಸ್ಥಳದ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಧುರಸ್ವರದಿಂದ, ಬೇರ್ಪಡದ ಸಂಗಡಿಗತ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಪಾಪಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಒಬ್ಬ ನಿಷಾದ ಬೇಟೆಗಾರ ಗಂಡು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯ ಕರుణ ವಿಲಾಪವು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದಯೆಯೊಡನೆ ಕೋಪವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಛಂದೋಬದ್ಧ ಶಾಪವಾಕ್ಯ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ—ಅದೇ ಆದ್ಯ ಶ್ಲೋಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆ ವಾಕ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳು, ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಮಾಪ, ಲಯಮಯ ಸಂಗೀತತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿಯೂ ಆ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿರುವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿ, ಇದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ಘಟನೆಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಿರಕಾಲ ಜೀವಿಸುವುದನ್ನೂ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕೀರ್ತಿ ಅಕ್ಷಯವಾಗುವುದನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ನುಡಿದು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿಷ್ಯರು ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನವಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
ನಾರದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಕಥೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕೆಂದು ತೋಚಿತು (1.3.1)। ಅವರು ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಕುಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು (1.3.2)। ಆಗ ಯೋಗದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ದಶರಥ ಹಾಗೂ ಸಮಗ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ—ಕರತಲದಲ್ಲಿನ ಆಮಲಕದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ (1.3.6)—ಅವರ ಮಾತು, ನಗು, ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಗಳವರೆಗೆ ಸತ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಿದರು (1.3.3–1.3.5)। ಈ ಸತ್ಯದರ್ಶನದ ಬಳಿಕ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಗುರಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಹ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ರತ್ನಸಮೃದ್ಧ ಸಾಗರದಂತೆ ಶ್ರವಣ-ಮನೋಹರವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು (1.3.7–1.3.8)। ಮುಂದಾಗಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳ ವಿಶಾಲ ಸಂಕ್ಷೇಪ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ರಾಮಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು, ವನವಾಸ, ಮಿತ್ರತೆ-ಸಹಾಯ, ಲಂಕಾಗಮನ, ಯುದ್ಧ, ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳು (1.3.10–1.3.38); ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಕಾವ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಆಂತರಿಕ ವಿಷಯಸೂಚಿಯಂತೆಯೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ।
कुशिलवगानप्रशंसा · The Commissioning and Public Performance of the Rāmāyaṇa
ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ರಚಿತ, ಬೋಧನೀಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಗೇಯ-ಪಠನೀಯವಾದ ‘ಇತಿಹಾಸ-ಕಾವ್ಯ’ವೆಂದು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿವ್ಯ ಋಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು—ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿವರೆಗೆ—ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ರಚಿಸಿ, ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಆರು ಕಾಂಡಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉತ್ತರಕಾಂಡ. ನಂತರ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಹಾಡಿ-ಪಠಿಸಲು ಯಾರು ಯೋಗ್ಯರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿ ವೇಷಧಾರಿಗಳಾದ ಕುಶ-ಲವರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಜಪುತ್ರರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಅವರಿಗೆ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿ, ಈ ಕಾವ್ಯ ‘ವೇದೋಪಬೃಂಹಣ’—ವೇದಗಳಿಗೆ ಪೋಷಣ—ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ಪಠಣ ಮತ್ತು ಗಾನ, ಮೂರು ತಾಳ-ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಏಳು ಸ್ವರಗಳು, ತಂತ್ರೀವಾದ್ಯದ ಕಾಲನಿಯಮ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರಸಗಳು—ಇದರಿಂದ ರಾಮಾಯಣ ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೃತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬುತ್ತದೆ; ಪ್ರಶಂಸೆ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ; ದಾನ-ಉಪಹಾರಗಳು ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಠಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಗಾನ-ಪಠಣದಿಂದ ಭೂತಕಾಲದ ಘಟನೆಗಳು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಕ್ಷವಾಗಿರುವಂತೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
ಈ ಐದನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ/ಮನುವಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ವಿಜಯೀ ರಾಜರ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ ಅದನ್ನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕಥೆಯ ಖ್ಯಾತಿಯೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕೋಸಲ ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಮನುವಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಆದರ್ಶ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಪರಿಮಿತವಾದ ನಗರ; ಸುಸಂಯೋಜಿತ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು, ಶಿಸ್ತಿನ ನಾಗರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಪರಿಖೆ-ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ದೃಢ ರಕ್ಷಣೆ, ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು-ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಾಲಂಕೃತ ಭವನಗಳು, ವಾದ್ಯ-ಗಾನದ ನಾದ, ಉದ್ಯಾನಗಳು-ಮಾವಿನ ತೋಟಗಳು, ಆಹಾರಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪ್ರಚುರತೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಗರಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾರಥರು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಅರಣ್ಯಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ನಿಪುಣರಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ, ದಾನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವ್ರತದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಧರ್ಮಸಮೃದ್ಧ ನಗರಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಸ್ಥಳರೂಪ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
अयोध्यावर्णनम् · Description of Ayodhya under Daśaratha
ಈ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾಜ ದಶರಥನ ರಾಜಧರ್ಮಸಂಪನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ವೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಸರ್ವಸಂಗ್ರಹ (ಆಡಳಿತ)ದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ದೂರದರ್ಶಿಗಳು, ನಗರ–ಜನಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯರು, ಯುದ್ಧವೀರರು, ಯಜ್ಞಪರಾಯಣರು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರು; ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮನುನಂತೆ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಕವೆಂದು ಉಪಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶೌಚಾಚಾರದ ಚಿತ್ರಣ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾಗರಿಕರು ಅಲಂಕೃತರು, ಸುಸಜ್ಜಿತರು, ಆಹಾರ–ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧರು; ದೃಶ್ಯ ದಾರಿದ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕಳ್ಳತನ, ಕ್ರೂರತೆ, ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಸತ್ಯ, ಅಸಮರ್ಥತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಇವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ದಾನಶೀಲತೆ, ಭೋಜನತೃಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮ–ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ವಧರ್ಮನಿಷ್ಠರು, ವೇದಾಂಗವಿದರು, ಅಧ್ಯಯನ–ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರು; ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಗೃಹಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಯಮಿಗಳು. ವರ್ಣಸಂಬಂಧಗಳು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ—ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ವೈಶ್ಯರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅನುಗುಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಶೂದ್ರರು ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸೈನ್ಯ–ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪತ್ತು—ವೀರ ಯೋಧರು, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇಶಗಳ ಉತ್ತಮ ಅಶ್ವಗಳು, ಖ್ಯಾತ ವಂಶಗಳ ಬಲಿಷ್ಠ ಗಜಗಳು—ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸುದೃಢ ಕೋಟೆಯ ಅಜೇಯ ನಗರವನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನ ರಾಜನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಸರ್ಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಣ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅಮಾತ್ಯರು ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನರು, ಮಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು ಮತ್ತು ಇಂಗಿತಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ (ಅಂತರಾಶಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಲ್ಲಿ) ದಕ್ಷರು; ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆಗುವುದರತ್ತ ಸದಾ ಮುಖಮಾಡಿರುವವರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಂಟು ಎಂದು ಹೇಳಿ—ಧೃಷ್ಟಿ, ಜಯಂತ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ಅರ್ಥಸಾಧಕ, ಅಶೋಕ, ಮಂತ್ರಪಾಲ, ಸುಮಂತ್ರ—ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವನೀಯ ರಾಜಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವರು ಇದ್ದು, ರಾಜಕೀಯ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಿದ್ಯಾವಂತರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದವರು, ಸತ್ಯವಂತರು, ಮಾತು-ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪರು ಹಾಗೂ ಸಮಾಜವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು; ಜೊತೆಗೆ ಕೋಶವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಸಮರ್ಥರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಂಡನೀತಿ ಸಮನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ—ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೋಚಿತವಾಗಿ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವಪುತ್ರರ ಮೇಲೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಆದರೆ ನಿರ್ದೋಷರಿಗೆ ಹಾನಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಮನಸಾ-ವಾಚಾ-ಕರ್ಮಣಾ ಪೀಡಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನಗರ-ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ—ಸುಳ್ಳಿಲ್ಲ, ವ್ಯಭಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿತಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಮಾತ್ಯ-ಪರಿಸರವೇ ದಶರಥನ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಮಂತ್ರಗೋಪನ, ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹ ವಿವೇಕ, ಧರ್ಮನೀತಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಅವನ ರಾಜಶ್ರೀಯ ಆಧಾರಗಳು. ಗುಪ್ತಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ವ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
अष्टमः सर्गः · Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
ಈ ಅಷ್ಟಮ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಹೀನನಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಋತ್ವಿಜ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ವಶಿಷ್ಠನೊಂದಿಗೆ ವೇದವಿದರಾದ ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಗೌರವದಿಂದ, ಪುತ್ರಾಭಾವವೇ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ—ಯಜ್ಞಕ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಕುರಿತು ಸಲಹೆ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಈ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ, ಅಗತ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು, ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿ, ಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಇಷ್ಟಪುತ್ರರು ಲಭಿಸುವರು ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ—ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಕಲ್ಪವಿಧಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿರಬೇಕು; ಪಂಡಿತ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ‘ಛಿದ್ರ’ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಯಜ್ಞ ಯಜಮಾನನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯರು ದೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಅವರ ಮುಖಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ.
ऋश्यशृङ्गानयनकथा · The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
ಈ ಒಂಬತ್ತನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೂತ ಸुमಂತ್ರನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪದೇಶ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಥೆ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಮುನಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪೂರ್ವ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಭಾಂಡಕನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಋಶ್ಯಶೃಂಗನ ಏಕಾಂತ ಪೋಷಣೆ, ಕಠೋರ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ನಿಯಮಸೇವೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾಚರಣೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಙ್ಗದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಜ ರೋಮಪಾದನ ಆಚಾರಭಂಗದಿಂದ ಭೀಕರ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಾಚರಣೆಯ ಉಪಾಯವೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ಋಶ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಕರೆತಂದು ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಶಾಂತೆಯನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವಾಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಮಳೆ ಬಂದು ಪ್ರಜಾವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮೊದಲಿಗೆ ಋಷಿಯ ತಪೋಬಲಕ್ಕೆ ಭಯಪಟ್ಟು ಅಪವಾದಭಯದಿಂದ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಗಣಿಕರು ಮಧ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಋಶ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಮಳೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಶಾಂತೆಯ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಋಷಿ ಸಂತಾನಪ್ರದಾತನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಪ್ರಭಾವದ ಮೂಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ಋಶ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಕರೆತಂದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಸुमಂತ್ರನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ತನ್ನ ವಂಶವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
ದಶರಥನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ರೋಮಪಾದನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂಬುದು. ರೋಮಪಾದನ ಪುರೋಹಿತರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ‘ನಿರಪಾಯ’ (ಅಪಾಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ) ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ, ಸ್ತ್ರೀ-ನಗರಸೌಖ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನಭಿಜ್ಞನಾದ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಸುಶೋಭಿತ ಗಣಿಕೆಯರ ಮೂಲಕ ಆಕರ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅವರು ವಿಭಾಂಡಕನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಅವನ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ತಾನು ವಿಭಾಂಡಕನ ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯ, ಕಂದಮೂಲ-ಫಲಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ ಮರಳಿ ಬರುವ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಅವನ್ನು ‘ಹಣ್ಣು’ಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವದ ಆಕರ್ಷಣಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮರುದಿನ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ‘ಆಶ್ರಮಪದ’ಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಙ್ಗದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಜನ್ಯನು ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶುಭ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಸೂಚನೆ. ರೋಮಪಾದನು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಪೂಜೋಪಹಾರಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ವಿಭಾಂಡಕನ ಕೋಪದ ಭೀತಿಯಿಂದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಪಶ್ಶಕ್ತಿ, ರಾಜನೀತಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣ (ವೃಷ್ಟಿ-ಸಮೃದ್ಧಿ) ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ऋष्यशृङ्गानयनम् · Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ ಪರಂಪರೋಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಅಙ್ಗವಂಶದೊಂದಿಗೆ—ರೋಮಪಾದ ಹಾಗೂ ಶಾಂತೆಯ ಮೂಲಕ—ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ತಂತ್ರಮಯ ಮೈತ್ರಿಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ತಿರುಗಿ, ದಶರಥನು ವಸಿಷ್ಠನ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ರಾಣಿಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರೋಮಪಾದನ ದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅರಣ್ಯಗಳು, ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ತಪೋಪ್ರಭೆಯಿಂದ ದೀಪ್ತನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರೋಮಪಾದನು ಸ್ನೇಹಾಧಿಷ್ಠಿತ ವಿಶೇಷ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ದಶರಥನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಯಥೋಚಿತ ಪ್ರತಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವಾರ ತಂಗಿದ ಬಳಿಕ, ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪుణ್ಯಾರ್ಥ ಮಹಾಯಾಗ (ಪುತ್ರೇಷ್ಠಿ)ಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಂತೆಯನ್ನೂ ಅವಳ ಪತಿಯನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲು ದಶರಥನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ರೋಮಪಾದನು ಒಪ್ಪಿ, ಶಾಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಮರಳಿ ಬಂದು ವೇಗದ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲಂಕರಿತ ನಗರಕ್ಕೆ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿ ನಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮುಂಚೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಆತಿಥ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಶಾಂತೆಯ ಆಗಮನದಿಂದ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರು ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಇಂತೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಪುತ್ರೇಷ್ಠಿ-ಯಾಗ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರ ಜನ್ಮಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಶುಭಾರಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
द्वादशः सर्गः · Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
ಈ ದ್ವಾದಶ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ದಶರಥನು ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರಹೀನತೆಯ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಆಚರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಋಶ್ಯಶೃಂಗನ ತಪೋಬಲ-ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಫಲ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೆಂದು ವಿಶ್ವಾಸ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸுமಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ವಸಿಷ್ಠ, ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಬೇಕೆಂದು. ಸಮಾಗತ ಪುರೋಹಿತರು “ಸಾಧು” ಎಂದು ರಾಜನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ, ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು ಲಭಿಸುವರೆಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕಲ್ಪವಿಧಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ದೇಶಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ‘ಛಿದ್ರ’ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞ ದೋಷಗೊಂಡರೆ ಯಜಮಾನನಿಗೂ ಅಪಾಯವೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನು ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ—ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಕಾರ್ಯಾನುಷ್ಠಾನದತ್ತ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
हयमेध-यज्ञोपक्रमः · Commencement of the Aśvamedha Preparations
ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಸಂತವು ಪುನಃ ಬಂದಾಗ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಯಜ್ಞವಾಟಿಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಯಜ್ಞಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ನಿಂತು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಜೊತೆಗೆ ನಿಪುಣ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಬೇಕು: ಸ್ಥಪತಿಗಳು, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಡುವವರು, ಬಡಗಿಗಳು, ತೋಡುವವರು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಲೆಕ್ಕಗಾರರು, ಹಾಗೆಯೇ ನಾಟಕ-ಗಾನ ಕಲಾವಿದರು ಇತ್ಯಾದಿ, ಯಜ್ಞದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವಂತೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾಗೂ ನಗರ-ಜನಪದಗಳಿಂದ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು; ಆಚಾರದಂತೆ ಅನ್ನ-ಪಾನ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ವಿನೋದ ಒದಗಿಸಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಜನರಿಗೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸುವವರಿಗೂ ಸಮಾನ ಆದರ ಇರಬೇಕು. ಅವಮಾನದಿಂದ ನೀಡಿದ ದಾನ ದಾತನಿಗೇ ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಅವನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸುವಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜರನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಿಥಿಲೆಯ ಜನಕ, ಕಾಶಿಯ ರಾಜ, ಕೇಕಯ-ನರೇಶ, ಅಂಗದ ರೋಮಪಾದ, ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವ-ದಕ್ಷಿಣ, ಸಿಂಧು-ಸೌವೀರ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಾದಿ ಪ್ರದೇಶಾಧಿಪತಿಗಳು. ದೂತರು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಜರು ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ವಸಿಷ್ಠನು ಸತ್ಕಾರ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆದಿದ್ದು ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧತೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶುಭ ದಿನ ದಶರಥನು ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆ, ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಋಶ್ಯಶೃಂಗನೊಂದಿಗೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ.
अश्वमेधप्रवृत्तिः · Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದೊಂದಿಗೆ ದಶರಥನ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗದ ವಿಧಿವಿಧಾನಪೂರ್ಣ ನಿರ್ವಹಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಋಷ್ಯಶೃಂಗರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ವೇದಪಾರಂಗತ ಋತ್ವಿಜರು ಯಾವುದೇ ಲೋಪವಿಲ್ಲದೆ ಸವನಗಳು, ಪ್ರವರ್ಗ್ಯ, ಉಪಸದ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಹವಿರರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಯಾಗದ ಜೊತೆಗೆ ಲೋಕಹಿತವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು, ಆಶ್ರಿತರು, ಮಹಿಳೆಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು, ರೋಗಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮೃದ್ಧ ಅನ್ನಪಾನ ವಿತರಿಸಿ ರಾಜನ ದಾನಶೀಲತೆ ಹಾಗೂ ಸಮಾವೇಶಕ ಯಜ್ಞ-ಸಾಮೂಹಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಯಾಗರಚನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ಬಿಲ್ವ, ಖದಿರ, ಪರ್ಣಿನ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ, ದೇವದಾರು ಮರಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಯೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಣಾಲಂಕಾರ ಮಾಡಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಗರುಡಾಕಾರವಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಣಪಕ್ಷಸಮಾನವಾಗಿ ಅಗ್ನಿವೇದಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ, ಜಲಚರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೌಸಲ್ಯಾ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ಸುತ್ತ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಋತ್ವಿಜರು ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹವಿರರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ದಾನ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೂ, ಋತ್ವಿಜರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ದ್ರವ್ಯದಾನವನ್ನೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಶರಥನು ಅಪಾರ ಧನ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರಲಾಭದ ವರವನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ, ವಂಶಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ದೈವಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮಕಥೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.
पञ्चदशः सर्गः · देवकृत-प्रार्थना, रावणवधोपायः, विष्णोः मानुषावतारनियोजनम् (Sarga 15: The Devas’ Petition, the Means to Slay Ravana, and Vishnu’s Commission to Incarnate as Man)
ಋಶ್ಯಶೃಂಗನು ಚಿಂತಿಸಿ ದಶರಥನಿಗೆ—ಅಥರ್ವಶಿರ ಮಂತ್ರಗಳಂತೆ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಪುತ್ರೀಯೇಷ್ಠಿ ಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು; ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷಾದಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮಿಸಿದರು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟರು—ಬ್ರಹ್ಮನ ವರಬಲದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆಯೂ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಧೈರ್ಯ ತೋರುತ್ತಾನೆ; ಋಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವರದಾನದ ಬಿರುಕು ನೆನಪಿಸಿದನು—ರಾವಣನು ಮಾನವರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅಭೇದ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧ ಮಾನವನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಆಗಮಿಸಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದನು. ದೇವತೆಗಳು—ನೀನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ದಶರಥನ ಮೂರು ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರূপವಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆದು, ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕಕಂಟಕನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನ ಸಹಾಯಕರೊಡನೆ ಸಂಹರಿಸು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ವಿಷ್ಣು—ಭಯ ಬಿಡಿರಿ; ನಾನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಅವನ ಪಕ್ಷಧರರನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿ ಧರ್ಮಪಾಲಕನಾಗಿ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು ಎಂದು ಅಭಯವಿತ್ತನು; ಅವತಾರಕ್ಕಾಗಿ ದಶರಥನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು.
पायसप्रादुर्भावः · The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೈವಯೋಜನೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ನಾರಾಯಣ ವಿಷ್ಣು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿತಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೋಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ರಾವಣನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷಾದಿ ಅಮಾನವರಿಂದ ಅವಧ್ಯನು, ಆದರೆ ಮಾನವರಿಂದ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲೇ ಅವನ ಸಂಹಾರ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ದೇವತೆಗಳು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ದಶರಥನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ, ಅವನ ಪುತ್ರೀಯೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅವತಾರಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಿಂದ ತೇಜೋಮಯ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಪುರುಷನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮುಚ್ಚಳವಿರುವ ಬಂಗಾರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಪಾಯಸವನ್ನು ತಂದು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಪುತ್ರಪ್ರದ, ಶ್ರೀವರ್ಧಕ, ಆರೋಗ್ಯಕರವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ನಿಗದಿತ ಪಾಲಿನಂತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಪಾಯಸವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾನೆ. ಪಾಯಸ ಸೇವನೆಯ ನಂತರ ರಾಣಿಯರು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪುತ್ರಲಾಭದಿಂದ ರಾಜನ ಮನೋವ್ಯಥೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಆನಂದ ಮರಳುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞಫಲವೇ ಅವತಾರದ ಮಾನವ ಜನ್ಮಪರಂಪರೆಯ ತಕ್ಷಣದ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ।
सप्तदशः सर्गः · देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
ಈ ಹದಿನೇಳನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ದಶರಥನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವುದಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಮವಾಯಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ—ರಾಮ/ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮರೂಪತ್ವ ಹೊಂದಿದ, ಅತಿವೇಗ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾನರ-ನಾಯಕರ ದಿವ್ಯ ಜನ್ಮಗಳ ವಿವರ ಬರುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರನಿಂದ ವಾಲಿ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ, ವಾಯುದೇವನಿಂದ ಹನುಮಾನ್, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನೀಲ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಲ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಂದ ತಾರಾ, ವರುಣನಿಂದ ಸುಷೇಣ, ಪರ್ಜನ್ಯನಿಂದ ಶರಭ, ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರಿಂದ ಮೈಂದ ಹಾಗೂ ದ್ವಿವಿದ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಜಾಂಬವಂತನ ಪೂರ್ವಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜಂಭಿಸುವ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನೆಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಸಂಗದ ಸೂಚನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ದೇವರು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮೊದಲಾದವರು ಅಪ್ಸರಸರು, ನಾಗಕನ್ಯೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೂಲಕ ಅಪಾರವಾದ ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ವಾನರ-ಋಕ್ಷ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಶಿಲೆ-ಮರಗಳನ್ನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಖ-ದಂತಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕದಲಿಸುವ ಬಲ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವ ವೇಗ ಹೊಂದಿದವರಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ವಾಲಿಯನ್ನು ಭಲ್ಲೂಕಗಳು, ಗೋಪುಚ್ಛ-ವಾನರಗಳು ಮತ್ತು ಕಪಿಗಳ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯವಾಗಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂದು ಸರ್ಗವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
पुत्रजन्मोत्सवः · Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
ದಶರಥನ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹವಿರ್ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ವಧಾಮಗಳಿಗೆ ಮರಳಿದರು. ರಾಜನು ದೀಕ್ಷಾವಿಧಿಗಳನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಣಿಯರು, ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗಮಿಸಿದ ರಾಜರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು; ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಶಾಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ರೋಮಪಾದನ ಜೊತೆ ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಆರು ಋತುಗಳ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಮಜನ್ಮದ ಶುಭಕಾಲವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯವಿವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಚೈತ್ರಮಾಸ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ನವಮಿ, ಅದಿತಿ-ದೈವತ ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರ, ಐದು ಗ್ರಹಗಳು ಉಚ್ಚಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕರ್ಕಟ ಲಗ್ನ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶರೂಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು. ಕೈಕೇಯಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚತುರ್ಥಾಂಶ ಭರತನನ್ನು, ಸುಮಿತ್ರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ—ವಿಷ್ಣ್ವಂಶಗಳಾದ—ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು; ಭರತನಿಗೆ ಪುಷ್ಯ/ಮೀನ ಲಗ್ನ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಕುಮಾರರಿಗೆ ಆಶ್ಲೇಷಾ/ಕರ್ಕಟ ಲಗ್ನ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯಿತು—ಗಂಧರ್ವಗಾನ, ಅಪ್ಸರಸಿಯರ ನೃತ್ಯ, ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ. ರಾಜನು ಅಪಾರ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಮೂಲಕ ನಾಮಕರಣಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಕುಮಾರರ ವೇದವಿದ್ಯೆ, ಶೌರ್ಯ, ಪ್ರಜಾಹಿತಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಣಸಮಾನ ಅನುರಾಗ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಭರತನ ಮೇಲೆ ದೃಢ ಸ್ನೇಹ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ದಶರಥನು ಪುತ್ರರ ವಿವಾಹದ ವಿಚಾರ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ರಾಜನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜ್ಯಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ದಶರಥನು ವಿಶದ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ತಪಸ್ವಿ ಮುನಿ ಪರಮ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು.
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತರ್ಕಯುಕ್ತ ಸಂವಾದವು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಂಕಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಯಜ್ಞ ಸಮಾಪ್ತಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತವನ್ನು ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಸಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಶಿಸ್ತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ ಮುನಿ ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪವನ್ನಿಡದೆ, ಧರ್ಮನಿಯಂತ್ರಿತ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ರಾಜಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ದಶರಥನನ್ನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ, ಶೂರನಾದ, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸತ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು; ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೂ ರಾಮನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಲ್ಲಲಾರರು; ರಾಮನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಕೀರ್ತಿ ದೊರಕುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ನೀಡುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಮಮತದಿಂದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಧಿವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ದಶರಥನು ಭೀತಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ದೇಹವೂ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ವ್ಯಾಕುಳನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯ–ವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳ ತಣಿವಿಲ್ಲದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।
राज्ञः शङ्का-प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma): Bala Kanda, Sarga 20
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸಂಯಮ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯನೀತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅವನು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ, ಮಾಯಾವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೋಸಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಪುತ್ರವಿಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ಅವನು ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆ, ಅನುಭವಿ ವೀರರು, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ಸಹ ಹೋಗುವೆನು; ಆದರೆ ಯುವರಾಜನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು ಅನೌಚಿತವೆಂದು ಹಠವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು, ದೀರ್ಘ ಕಷ್ಟ-ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನು ದೊರೆತ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯದ ಪಣವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಕ್ತಿ, ವಂಶ, ಗಾತ್ರ, ರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿಕಾರ-ಯೋಜನೆ ಕುರಿತು ವಿವರವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪுலಸ್ತ್ಯ ವಂಶದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ—ಬ್ರಹ್ಮವರದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ವಿಘ್ನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಕೋಪವು ಘೃತಾಹುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಏರುತ್ತದೆ—ತಪೋಬಲದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ।
बालकाण्डे एकविंशः सर्गः · Daśaratha’s Promise, Vasiṣṭha’s Counsel, and Viśvāmitra’s Weapon-Lore
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸ्नेಹದಿಂದ ದಶರಥನು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಗೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಡವೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ವಚನಭಂಗದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲೋಕಕಂಪನಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ। ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನು ಧರ್ಮನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುವ ನ್ಯಾಯವಕ್ತನಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಆದರ್ಶನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಹಿಂದಿನ ಯಜ್ಞ-ದಾನಗಳ ಪುಣ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯೇ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಗೂ ಜನವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೂ ಮೂಲವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ಪ್ರಸಂಗವು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ರಕ್ಷಣಾಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಪರಾಕ್ರಮ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅತുല, ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಭೃಶಾಶ್ವನ ಧರ್ಮಶೀಲ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಜಯಾ–ಸುಪ್ರಭಾ ಜನಿಸಿದ ನೂರು ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ ಅಸ್ತ್ರಸ್ವರೂಪಗಳ ವಂಶಕಥೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವನು, ಹೊಸ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ, ಪುತ್ರಹಿತ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡುವಂತೆ ಅನುಮತಿಸುತ್ತಾನೆ।
बलातिबलोपदेशः · The Instruction of Bala and Atibala
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ತಪಸ್ವಿ-ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆ ಉಪದೇಶವಾಗುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಸಲಹೆಯ ನಂತರ ದಶರಥನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ತಾಯಿ-ತಂದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಪುರೋಹಿತರಿಂದ ನಡೆದ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣಾರಂಭವು ಪರಾಗರಹಿತ ಮೃದು ಗಾಳಿಗಳು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿ-ಶಂಖನಾದಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಾನುಮೋದಿತ ಶుభಯಾತ್ರೆಯೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮುನ್ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಧನುರ್ಧರರಾಗಿ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಬಹುಫಣಿ ನಾಗಗಳಂತೆ ಹಾಗೂ ಶಿವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸ್ಕಂದ-ವಿಶಾಖರಂತೆ ಮಹೋಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಧಿಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಿತ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರಯೂನ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಯೋಜನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಗಿದ ಬಳಿಕ ಮುನಿಯು ರಾಮನಿಗೆ ಜಲಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿ ಆಚಮನಸಮಾನ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಸಿಸಿ, ‘ಬಲಾ’ ‘ಅತಿಬಲಾ’ ಎಂಬ ಯುಗ್ಮ ವಿದ್ಯೆಗಳು/ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳ ಫಲ—ಶ್ರಮ, ಜ್ವರ, ದೇಹಕ್ಷಯಗಳ ನಿವಾರಣೆ; ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಾವಧಾನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅಜೇಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಜಪದಿಂದ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಶಮನ—ಎಂದು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಶುದ್ಧನಾಗಿ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಶರದೃತುವಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮೂವರೂ ಸರಯೂತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಶಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ರಾತ್ರಿವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮುನಿಯ ಸೌಮ್ಯ ವಚನಗಳು ಮತ್ತು ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಸೇವಾಧರ್ಮದಿಂದ ಆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū-Gaṅgā Confluence
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಜಪ ಮುಗಿಸಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕುಮಾರರು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಅವರು ಸರಯೂ ನದಿ ದಿವ್ಯ ತ್ರಿಸ್ರೋತಸ್ವಿನೀ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಪುಣ್ಯ ಸಂಗಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮುನಿಗಳು ಸಹಸ್ರಾಬ್ದಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಶ್ರಮವೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವೆಂದು ಸಹೋದರರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಈ ಸ್ಥಳ ಕಂದರ್ಪ/ಕಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದು. ಒಮ್ಮೆ ಶಿವನು ಘೋರ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕಾಮನು ವಿಘ್ನ ಮಾಡಿದನು; ಆಗ ಶಿವನ ಉಗ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಾಮನು ದಗ್ಧನಾಗಿ ಅಶರೀರನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅನಂಗ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ಈ ಪ್ರದೇಶವೂ ಅನಂಗ-ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಖ್ಯಾತಿಯಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಆ ಎರಡು ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಪೋಬಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿಯಮಶೀಲ ಆಚರಣೆ, ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಕಾಮನೆಯ ನೈತಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕುಮಾರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
गङ्गा-सरयू-सङ्गमः, मलद-करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada-Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
ಶುಭ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮಂಗಳಕರವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಮಧ್ಯಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು—ಗಂಗೆಯು ಸರಯೂ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸೇರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಈ ನಿನಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಎರಡೂ ನದಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು—ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಂಗಾ-ಸರಯೂಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಮುಂದೆ ಕಾಲಿಡದ ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯ ಕಂಡಿತು—ಘನ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಅಪಶಕುನಕರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು, ಭೀತಿಯ ವಾತಾವರಣ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಹಿಂದಿನ ವೈಭವವನ್ನು ಹೇಳಿದರು—ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಶ—ದಿವ್ಯ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತಿತ್ತು. ವೃತ್ರವಧದ ನಂತರ ಇಂದ್ರನ ಶುದ್ಧಿ ಸಂಭವಿಸಿ ಈ ಭೂಮಿಗೆ ವರ ದೊರೆತು ಆ ಹೆಸರುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು ಎಂದರು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನ ತಾಯಿ, ರೂಪಾಂತರಶೀಲ ಭಯಂಕರ ಯಕ್ಷಿಣಿ ತಾಟಕಾ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಜನರನ್ನು ತ್ರಾಸಗೊಳಿಸಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆದಳು. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು—ತಪಸ್ವಿಯ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಬಲದಿಂದ ಈ ‘ಕಂಟಕ’ವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ದೇಶಕ್ಕೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತರು.
ताटकावृत्तान्तः · The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ–ರಾಮರ ನಡುವೆ ಉಪದೇಶರೂಪ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಋಷಿವಚನವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಸಂಶಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಯಕ್ಷರ ಶಕ್ತಿ ಸೀಮಿತವೆಂದು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರ ಗಜಗಳಷ್ಟು ಬಲ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ವಂಶ-ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಕ್ಷ ಸುಕೇತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ತಾಟಕಾ ಎಂಬ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಅವಳಿಗೆ ಸಹಸ್ರ-ಗಜತೂಲ್ಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಬಲವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು। ತಾಟಕೆಯ ವಿವಾಹ ಸುಂದನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದು ಮಾರೀಚನು ಜನಿಸಿದನು; ನಂತರ ಶಾಪವಶಾತ್ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಸುಂದನ ಮರಣಾನಂತರ ತಾಟಕಾ ಮತ್ತು ಮಾರೀಚರು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು; ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರূপ ಧರಿಸುವ ಶಾಪವನ್ನೂ, ತಾಟಕೆಗೆ ಯಕ್ಷೀರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಯಂಕರ ನರಭಕ್ಷಿಣಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗುವ ಶಾಪವನ್ನೂ ನೀಡಿದನು। ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ, ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾಲನೆ ಇವು ರಾಜನ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧರ್ಮಕಾರಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯಾದರೂ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ಹಿಂಜರಿಯಬಾರದು. ಇಂದ್ರನು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ವಧಿಸಿದುದು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ಕಾವ್ಯೆಯನ್ನು (ಭೃಗುಪತ್ನಿಯನ್ನು) ನಾಶಮಾಡಿದುದು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರದೊಳಗಿನ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ।
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಅನುಸರಣೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಶರಥನ ವಚನಪಾಲನೆ, ಕೌಶಿಕ ಮುನಿಯ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಗೌರವ, ಹಾಗೆಯೇ ಗೋ‑ಬ್ರಾಹ್ಮಣ‑ಹಿತ ಮತ್ತು ಜನಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಗ್ರಹ ಧರ್ಮವೆಂದು. ನಂತರ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಜ್ಯೆ ಕಟ್ಟಿಸಿ ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅರಣ್ಯವೇ ಭೀತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾಟಕಾ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಅವಳ ಭೀಕರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಮಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಕಾರಣ ಕೊಲ್ಲದೆ ಅವಳ ಬಲ ಮತ್ತು ಚಲನೆ ನಾಶಮಾಡುವುದು. ಆದರೆ ತಾಟಕಾ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಧೂಳಿನ ಮೋಡ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಪ್ಪಾದ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಹೇಳಿ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೀಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಶಬ್ದವೇಧಿ ಕೌಶಲದಿಂದ ಅವಳ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ವಜ್ರದಂತೆ ಧಾವಿಸಿ ಬರುವ ತಾಟಕೆಯ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಿ ವಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಸಂಧ್ಯೆ ಬಂದಾಗ ಶಾಪಮುಕ್ತ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ಅವರು ಶಿಬಿರ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸ्नेಹದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವುದಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
अस्त्रप्रदानम् · Bestowal of Divine Astras to Rama
ರಾತ್ರಿವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಾನುಮೋದನೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡಲು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಚಕ್ರ, ಪಾಶ, ಗದಾ, ವಜ್ರ ಮೊದಲಾದ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಸರುಹೆಸರಾಗಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಪೂರ್ವಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತು ಮಹರ್ಷಿ ಅನುತ್ತಮ ಮಂತ್ರಸಮೂಹಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿ ಆ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಶಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬದ್ಧ ಸೇವಕರಂತೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ—ಅವಿವೇಕ ಪ್ರಯೋಗವಲ್ಲ, ಸಂಯಮಿತ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಧೀನ ನಿಯಂತ್ರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च · Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
ಶುದ್ಧಿಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥಾಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಈಗ ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಜೇಯ’ನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅವನು ಕೇವಲ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರ—ಅಂದರೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ/ನಿವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ—ಎಂಬ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಪೂರಕ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಂಯಮ, ನೈತಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಶಕ್ತಿಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಂಹಾರಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಭೃಶಾಶ್ವನ ಪುತ್ರರೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿ, ರೂಪಾಂತರಶೀಲ ಅನೇಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರದೇವತೆಗಳು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ—ಕೆಲವರು ಅಂಗಾರದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಕೆಲವರು ಹೊಗೆಯಂತೆ, ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತೆ ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿ—ಅಂಜಲಿ ಬಿಗಿದು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆವು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ರಾಮನು “ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಸಿರಿ; ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ ಸಹಾಯಮಾಡಿರಿ” ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಅವರನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುವಾಗ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪ ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಒಂದು ವನಖಂಡವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಣಿಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಮಧುರ ನಾದಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದದು. ಅದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಡೆಯುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
ರಾಮನು ‘ಆ ವನ ಯಾವುದು?’ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಪುರಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಶ್ರಮದ ಪವಿತ್ರತೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಯೋಗ-ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ—ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಷ್ಣು ಇಲ್ಲಿ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವೈರೋಚನಿ ಬಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಣ ದೇವಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ‘ಮಾಯಾಯೋಗದಿಂದ’ ವಾಮನರೂಪ ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಶ್ಯಪ-ಅದಿತಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯ ಸಹಸ್ರವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು, ವಿಷ್ಣುಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ವರಪ್ರದಾನ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಅದಿತೀ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನ್ಮಿಸುವೆ’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ವಾಮನಾವತಾರದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಮನನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪುನಃ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮ ‘ಶ್ರಮನಾಶನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮುನಿಗಳು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಬಳಿಕ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ದೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ನಿಯತೇಂದ್ರಿಯರಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಜಪ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಧ್ಯಾಯವು ಆಶ್ರಮರಕ್ಷಣಧರ್ಮದ ಪೂರ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् · Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇಶ‑ಕಾಲಜ್ಞರೂ ವಾಕ್ಕುಶಲರೂ ಆದ ರಾಮ‑ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವಾಗ ಬರುವರು ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದೀಕ್ಷಾ‑ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂದು ಋಷಿಗಳು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರನೇ ದಿನ ಯಜ್ಞತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರು, ಕುಶ, ಸ್ರುಕ್, ಸಮಿಧೆ ಮತ್ತು ಹವಿಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಧ್ವನಿ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಅನুচರರೊಂದಿಗೆ ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ರಕ್ತವರ್ಷೆ ಸುರಿಸಿ ವೇದಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಬರುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ‘ಮಾನವಾಸ್ತ್ರ’ವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಣಹರಣಕ್ಕಿಂತ ನಿಯಂತ್ರಣಭಾವದಿಂದ—ಅದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಉಕ್ಕುವ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಉಳಿದ ಕ್ರೂರ ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕಾರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯ ‘ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ‘ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ—ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ‘ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ಋಷಿಗಳು ವಿಜಯಾನಂತರ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् · Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಉದ್ದೇಶ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿದ ಬಳಿಕ ಕಥೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆಯತ್ತ ಸಾಗುವ ಯಾತ್ರೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಮರ್ಪಿತ ಸೇವಕರಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ಸು-ಯಜ್ಞಕ್ರಮದಲ್ಲಿನ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸೇವಾಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಸಮೂಹ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜನ ಆಗಮ್ಯ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಯಜ್ಞದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ “ಧನು-ರತ್ನ”ವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಧನುಸ್ಸು ಭಯಂಕರ, ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯುತ, ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀಡಿದುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅಪ್ರಾಪ್ಯತೆ ಇಷ್ಟೆ—ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಬಲ ರಾಜರು-ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಅದನ್ನು ಬಿಗಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎತ್ತಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜನಕನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಯಜ್ಞಫಲರೂಪ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಸುಗಂಧ, ಚಂದನ, ಧೂಪ ಮತ್ತು ಅಗರಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯೂ, ವಿಧಿವಸ್ತುವೂ ಆಗಿ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವನದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳು ಕೂಡ ಕೆಲದೂರ ಅನುಸರಿಸಿ, ನಂತರ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೋಣಾ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಸಿರಮ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನಿಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ಕಾರಣಕಥೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
कुशवंशवर्णनम् · The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಧರ್ಮಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಶವಂಶದ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಂಶಕಥೆ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಸಂಭವ, ತಪೋನಿಷ್ಠ, ಸಜ್ಜನಪೂಜಾಪರಾಯಣನಾದ ಕುಶನ ಪರಿಚಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು—ಕುಶಾಂಬ, ಕುಶನಾಭ, ಅಧೂರ್ಥರಜಸ್ ಮತ್ತು ವಸು—ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ನಗರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ: ಕೌಶಾಂಬೀ, ಮಹೋದಯ, ಧರ್ಮಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಗಿರಿವ್ರಜ. ವಸುವಿನ ದೇಶ ‘ವಸುಮತೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಐದು ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹರಿಯುವ ಸುಮಾಗಧೀ/ಮಾಗಧೀ ನದಿಯ ಖ್ಯಾತಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಕಥೆ ಕುಶನಾಭನ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ, ಅಪ್ಸರೆ ಘೃತಾಚಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ನೂರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಉದ್ಯಾನಶೋಭೆಯೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯ-ಯೌವನವನ್ನು ಕಂಡ ವಾಯು ವಿವಾಹಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡಿ ಅಮರತ್ವ ಮತ್ತು ಅಜರಯೌವನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರಿಯರು ವಿವಾಹಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಆಜ್ಞೆಯೇ ಆಧಾರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ತೇಜೋಬಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯು ಅವರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕುಬ್ಜರಾಗಿ ವಿಕೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಜ್ಜಿತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅವರು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ; ಕುಶನಾಭ ಧರ್ಮಭಂಗದ ಆಘಾತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಅಂತರ್ಮುಖನಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಇದು ನೀತಿಪಾಠವೂ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿಬಿಂದುವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.
कुशनाभकन्याशतविवाहः · The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎರಡು ಧರ್ಮಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ, ಕುಶನಾಭನ ನೂರು ಪುತ್ರಿಯರು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ವಾಯುದೇವನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಇಲ್ಲ; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸ್ತಾವವೂ ಪಿತೃಸಮ್ಮತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯವೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಶನಾಭನು ಅವರ ಏಕಮತ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ—ಕ್ಷಮೆ ವಂಶರಕ್ಷಕವೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಜಗದಾಧಾರವೂ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ನೀತಿಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಂಶಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ದೈವಯೋಜಿತ ಪರಿಹಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ತಪಸ್ವಿ ಚೂಳೀ, ಊರ್ಮಿಲೆಯ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಗಂಧರ್ವಿ ಸೋಮದೆಯ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಮನೋಜಾತ ಪುತ್ರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಮುಂದೆ ಕಾಂಪಿಲ್ಯದ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕುಶನಾಭನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇಶ-ಕಾಲ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ವರನ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನೇ ವರನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ತನ್ನ ನೂರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೀಡಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಪುತ್ರಿಯರ ವಿಕೃತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖ ತಕ್ಷಣವೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ—ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿವಾಹದಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಸೌಹಾರ್ದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸಂಕೇತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಸೋಮದೆ ಪುತ್ರನ ಯಥೋಚಿತ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ತಮ್ಮ ವಂಶಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ ವಿವಾಹಾನಂತರ ಅವನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ಕುಶನಾಭನ ಪುತ್ರೇಷ್ಠಿ ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಗಾಧಿಯ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಗಾಧಿಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಕುಶವಂಶಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ “ಕೌಶಿಕ” ಎಂಬ ಉಪನಾಮದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ಪುಣ್ಯಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಋಚೀಕ ಮುನಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದ ಸತ್ಯವತಿ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಹಿಮವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಮಹಾ ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯಾಗಿ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಚಿತ್ರಣ—ನಿಶ್ಚಲ ವೃಕ್ಷಗಳು, ವಿಶ್ರಾಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಭರಿತ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಉದಯಿಸುವ ಚಂದ್ರ; ಜೊತೆಗೆ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ನಿಶಾಚರರ ಸಂಚಾರ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ವಚನ ಮುಗಿದಾಗ ಋಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಶಯನಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ.
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೋಣ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನೂ ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನಾದಿ ವಿಧಿಗಳು ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು—ಆಳವಾದ, ಮರಳುತೀರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಶೋಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವುದು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪೂರ್ವ ಋಷಿಗಳು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಸಾಗಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಧದಿನ ವಿವಿಧ ಅರಣ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಅವರು ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗಾ) ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ವಿಗಳು ಪೂಜಿಸುವ, ಹಂಸ-ಕ್ರೌಂಚಾದಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ರಮಣೀಯವಾದ ನದಿ. ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರವಿಟ್ಟು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಶೇಷವನ್ನು ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸುತ್ತ ನಿಂತು/ಕುಳಿತು ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಗಂಗೆಯನ್ನು ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ? ಅವಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಗಂಗಾಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮವಾನ್ ಮಹಾಧಾತುನಿಧಿ; ಅವನ ಪತ್ನಿ ಮನೋರಮಾ (ಮೇರು ಪುತ್ರಿ). ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರು—ಜ್ಯೇಷ್ಠೆ ಗಂಗಾ, ಕನಿಷ್ಠೆ ಉಮಾ. ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದಾಗ ಹಿಮವಾನ್ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ತ್ರಿಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಉಮಾ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ರುದ್ರನೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗಂಗಾ ಸ್ವರ್ಗಗಾಮಿನಿ, ಪಾಪಹಾರಿಣಿ ದಿವ್ಯ ನದಿ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
बालकाण्ड सर्ग ३६ · गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಗಂಗೆಯು ಏಕೆ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹರಿಯುವವಳು) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು ಮತ್ತು ಯಾವ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಅವಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶಿವ-ಉಮೆಯ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವ-ಉಮೆಯ ಸಂಯೋಗವು ಶತ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಡೆದರೂ ಸಂತಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು—ಶಿವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದರೆ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಭಯಪಟ್ಟು—ತ್ರಿಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಿವನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿ, ತೇಜಸ್ಸು ಹೊರಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸುವರು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಧರಾ (ಭೂಮಿ)ಯನ್ನು ಪಾತ್ರವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಯುವಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಶ್ವೇತಪರ್ವತ ಮತ್ತು ದೀಪ್ತ ಶರವಣ ವನ ಉಂಟಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜಾತ ಮಹಾಬಲ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನು ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಶಿವ-ಉಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವ್ಯತ್ಯಯದಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಉಮೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅವರ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನಹೀನರಾಗಲಿ; ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅವಳು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ಅಧಿಪತಿಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿ, ಪುತ್ರಪ್ರಸವಸೌಖ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಲಿ. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ‘ಪರ್ವತನಂದಿನಿ’ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿದುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಗಂಗಾಜನ್ಮಕಥೆಗೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
कुमारसम्भवः · गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಮೆಯ ಅಚ್ಯುತ ವಾಕ್ಯದ ಫಲವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಗಳಿಂದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರದೆ, ಹೊಸ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಬೇಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಗ್ನಿ ಶಿವ/ಈಶ್ವರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಹೊತ್ತು ದಿವ್ಯ ಗಂಗೆಯ ಮೂಲಕ ಪುತ್ರನನ್ನು ಜನ್ಮಗೊಳಿಸುವನು; ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಮೆಗೆ ಸಹ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರತ್ನಭೂಷಿತ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಿಕ್ಷೇಪಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಗಾ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ದಾಹಕ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ಅಗ್ನಿಯ ಆದೇಶದಂತೆ ಹಿಮವಂತನ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ಭವನ್ನು ಇಟ್ಟು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೊರಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಭೂಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ‘ಜಾತರೂಪ’ (ಸುವರ್ಣ) ಹಾಗೂ ಇತರ ಲೋಹ-ಖನಿಜಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ಹಿಮಾಲಯದ ಕನಕವನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕುಮಾರನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೃತ್ತಿಕೆಗಳು ಧಾತ್ರಿಗಳಾಗಿ ನೇಮಕವಾದುದರಿಂದ ಅವನು ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಕನ್ನ’ (ಹರಿದು ಇಳಿದ) ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಕಂದ ಎಂಬ ನಾಮವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸೌಮ್ಯ ದೇಹವಿದ್ದರೂ ಸಹಜ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೈತ್ಯಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ವಿಧಿವತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ದೀರ್ಘಾಯು, ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
सगरस्य पुत्रलाभः · Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ ಸಗರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದರೂ ಅವನು ಸಂತಾನಹೀನನಾಗಿದ್ದ. ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ರಾಣಿಯರು: ವಿದರ್ಭರಾಜಕುಮಾರಿ ಕೇಶಿನೀ ಮತ್ತು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯ ಪುತ್ರಿ ಸುಮತಿ; ಸುಮತಿ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯವತಿಯಾಗಿದ್ದು ಸುಪರ್ಣ (ಗರುಡ)ನ ಸಹೋದರಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಸಗರನು ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದ ಭೃಗುಪ್ರಸ್ರವಣದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗು ವರ ನೀಡಿದನು—ಒಬ್ಬ ರಾಣಿಗೆ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು. ರಾಣಿಯರು ವರಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಾಗ, ಕೇಶಿನೀ ವಂಶಧರನಾದ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನ ವರವನ್ನು, ಸುಮತಿ ಬಹುಪುತ್ರತ್ವದ ವರವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೇಶಿನಿಗೆ ಅಸಮಂಜಸನು ಜನಿಸಿದನು; ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೀರ್ತಿಹೀನನಾದುದರಿಂದ, ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆಯ ಕಾರಣ ಸಗರನು ಅವನನ್ನು ನಿರ್ವಾಸಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ಪುತ್ರ ಅಂಶುಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಸರ್ವಪ್ರಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಸುಮತಿ ಕುಂಬಳಕಾಯಿ সদೃಶವಾದ ಒಂದು ಗರ್ಭಪಿಂಡವನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು; ಅದು ಒಡೆದು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅವರನ್ನು ತುಪ್ಪ ತುಂಬಿದ ಘಟಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಿಸಿ ಯೌವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಗರನು ಯಜ್ಞಾರಂಭಕ್ಕೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಮುಂದಿನ ವಂಶ-ಯಜ್ಞಕಥೆಗಳ ಕಾರಣಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
सगरयज्ञाश्वहरणम् · The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
ಹಿಂದಿನ ಕಥನ ಮುಗಿದಾಗ, ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಇದ್ದ ರಾಮನು—ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಸಗರನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಗರೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು—ಹಿಮವಾನ್ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಂಶುಮಾನನನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲಿ (ಪೂರ್ಣಿಮೆ/ಸಮಾಪ್ತಿದಿನ) ವಾಸವನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಾಕ್ಷಸರೂಪ ಧರಿಸಿ ಯಜ್ಞೀಯ ಅಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಋತ್ವಿಜರು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಗರನಿಗೆ—ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾದರೆ ಅನಿಷ್ಟ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಶ್ವವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಮರಳಿ ತರಬೇಕು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಸಗರನು ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿಯೇ ಅಂಶುಮಾನ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತವರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದು, ತನ್ನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಗೆ—ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ; ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋಡಿ ಮುಂದುವರೆಯಿರಿ; ಅಶ್ವವೂ ಕಳ್ಳನೂ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಬೇಡಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾಜಕುಮಾರರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಜ್ರದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ನಖಗಳು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಶೂಲಗಳಿಂದ ವಿಶಾಲ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಚೀರಿ ತೋಡಿದರು. ಭೂಮಿಮಥನದಿಂದ ಭಯಾನಕ ಧ್ವನಿಗಳು ಎದ್ದವು; ಪಾತಾಳದ ಜೀವಿಗಳೂ ಹತರಾಗತೊಡಗಿದವು. ಆಗ ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವ, ಅಸುರ ಮತ್ತು ನಾಗರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ—ಸಗರಪುತ್ರರು ‘ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕಾರಿ’ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲಾ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದರು.
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् · The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು—ಇದು ಪೂರ್ವನಿಯತ ಕ್ರಮ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾಸುದೇವನೇ ಕಪಿಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗರಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೀರಿ ಹುಡುಕುವುದು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರ ವಿನಾಶವು ಅನಿವಾರ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕಪಿಲನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಚೋರನನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಪುನಃ ತೋಡಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಗರನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ರಸಾತಲದತ್ತ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪದ್ಮ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸೌಮನಸ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರ—ಪರ್ವತಸಮಾನವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವರು. ಪವಿತ್ರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪಗಳು ಸಂಭವಿಸುವುದು ಅವರ ತಲೆಯ ಚಲನೆಯಿಂದೆಂದು ಕಾರಣವೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ತೋಡುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಕಪಿಲ ಮುನಿಯನ್ನು (ಶಾಶ್ವತ ವಾಸುದೇವ) ಮತ್ತು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮೇಯುತ್ತಿರುವ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕಪಿಲನೇ ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಅವರು ಆಯುಧ-ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಪಿಲನ ಒಂದೇ ವಚನದಿಂದ ಅವರು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾದ ತಪ್ಪು ಗುರುತು, ಯಜ್ಞದ ಆತುರ, ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಮೇಲಿನ ಅಧರ್ಮ—ಇವುಗಳ ಭಯಾನಕ ಫಲವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
अंशुमान् · अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
ರಾಜ ಸಗರನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಬಹುಕಾಲ ಕಾಣಿಸದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪರಾಕ್ರಮ-ವಿದ್ಯೆ-ವಂಶಶೋಭೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಾನನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಕಳ್ಳನನ್ನೂ ಕಾಣೆಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನೂ ಹುಡುಕಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಧನುಸ್ಸು-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಯಜ್ಞದ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಅಂಶುಮಾನನು ಸಗರಪುತ್ರರು ತೋಡಿದ ಭೂಗರ್ಭ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರಾದ ದಿಶಾಗಜಗಳನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು; ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಅವರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಿನಯದಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ದಿಶಾಗಜರು ‘ನೀನು ಅಶ್ವಸಹಿತವಾಗಿ ಮರಳುವೆ’ ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿದರು. ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದ ಅಂಶುಮಾನನು ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಿಸಿದನು; ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವು ಮೇಯುತ್ತಿತ್ತು. ಪಿತೃತರ್ಪಣಕ್ಕಾಗಿ ಜಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ಗರುಡ (ಸುಪರ್ಣ/ವೈನತೇಯ) ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಕಪಿಲಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ದಗ್ಧರಾದರು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಜಲದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ—ಹಿಮವಂತನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿ ಗಂಗೆಯೇ ಭಸ್ಮವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಗತಿಯನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲಳು ಎಂದು ಗರುಡನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಅಂಶುಮಾನನು ಅಶ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಗರನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು; ಸಗರನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಗ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾರದೆ ಉಳಿದನು. ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯ ಮಾಡಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
गङ्गावतरण-प्रार्थना (Bhagīratha’s Petition for the Descent of Gaṅgā)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಗರಪುತ್ರರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಕಥಾನಕ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಗರನ ನಿಧನಾನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅಂಶುಮಾನನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಂಶುಮಾನನು ದಿಲೀಪನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಹಿಮವಂತನ ಪವಿತ್ರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸದೆಲೇ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಿಲೀಪನು ಪೂರ್ವಜರ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾ ಗಂಗಾವತರಣಕ್ಕೂ ಅಗತ್ಯ ಜಲಕ್ರಿಯೆಗೂ ಉಪಾಯ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳದೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುತ್ರನಾದ ಭಗೀರಥನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿಲೀಪನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಯಜ್ಞಯಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿಸಿ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಂಶವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪಿತೃಮೋಕ್ಷದ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಭಗೀರಥನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಆಡಳಿತಭಾರ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪಂಚತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ, ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗೀರಥನು ಸಗರಪುತ್ರರ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಜಲಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ನಿರಂತರತೆಗೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ ನೀಡಿದರೂ, ಗಂಗೆಯ ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಶಿವನೊಬ್ಬನೇ ಸಮರ್ಥನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
ಬ್ರಹ್ಮನು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯ ಅತಿಪ್ರಚಂಡ ವೇಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಶಿವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಒಂದು ಪಾದದ ಬೆರಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ಪರ್ವತಜಾತ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ಕ್ಷಣಿಕ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಗಂಗಾ ಶಿವನನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನ ಜಟಾಜಾಲದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ನಿಶ್ಚಲಳಾದಳು. ಭಗೀರಥನು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಶಿವನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹನಿ ಹನಿಯಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು; ಅವಳು ‘ಬಿಂದುಸರ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಳಾಗಿ ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತಳಾದಳು—ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮೂರು (ಹ್ಲಾದಿನಿ, ಪಾವನಿ, ನಲಿನಿ), ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮೂರು (ಸುಚಕ್ಷು, ಸೀತಾ, ಸಿಂಧು), ಏಳನೆಯದು ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ದೇವರು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಜಲಚರರು ನುರಿತ ಬೆಳಕು, ಮಿಂಚಿನಂತ ದೀಪ್ತಿ, ಮೇಘರಹಿತ ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆ ಅವತರಣವನ್ನು ಕಂಡರು. ನಂತರ ಗಂಗೆಯ ಹರಿವು ಋಷಿ ಜಹ್ನುವಿನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಾಕಿದಾಗ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಜಹ್ನು ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಕುಡಿದು, ಬಳಿಕ ಕಿವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ಜಾಹ್ನವಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಗಂಗಾ ಭಗೀರಥನೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಸಗರಪುತ್ರರ ಭಸ್ಮವನ್ನು ತೊಳೆದು ಅವರನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು—ಕರ್ಮ, ತೀರ್ಥಜಲ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಫಲಗಳ ಪವಿತ್ರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾ।
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾವತರಣ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಕರೆತಂದು, ನಂತರ ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಅಧೋಲೋಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಆ ಭಸ್ಮಗಳು ಪ್ಲಾವಿತವಾದ ತಕ್ಷಣ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅವರ ಮುಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪಿತೃಉದ್ಧಾರವು ವಿಧಿಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೈವಾನುಮೋದನೆಯಿಂದ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ‘ಭಾಗೀರಥೀ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ತ್ರಿಲೋಕಪಾವನಿ ದಿವ್ಯ ನದಿ, ಭಗೀರಥನ ವ್ರತಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ. ಅವನು ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಸಲಿಲಕ್ರಿಯೆ (ಜಲಕರ್ಮ) ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸಗರ, ಅಂಶುಮಾನ್ ಮತ್ತು ದಿಲೀಪರು ಸಾಧಿಸಲಾರಿದ ವ್ರತವನ್ನು ಭಗೀರಥನು ಸಾಧಿಸಿದನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಗೀರಥನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಕೀರ್ತಿಲಾಭ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ ಸ್ಥಾನ’ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನಾದಿ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ; ಭಗೀರಥನು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಜಲಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಮರಳಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಪುಣ್ಯಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಪಠಿಸಿದರೂ ಪುಣ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ದೀರ್ಘಾಯು, ಸಂತಾನ, ದೇವ-ಪಿತೃ ತೋಷ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
विशालानगरीप्रवेशः · Entry toward Viśālā and the Indra-Kṣīrodamathana Legend
ಸರ್ಗ 45ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪುಣ್ಯಕಥೆಯನ್ನು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು) ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅತೀವ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮನನಮಾಡುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ—ಧ್ಯಾನಮಗ್ನತೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆದಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತಪಸ್ವಿ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಿಶಾಲಾನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ವಿಶಾಲೆಯ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತು ನಗರೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಕೇಂದ್ರಿತ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವರು ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರು ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮಥನದಂಡವಾಗಿ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಥನದಿಂದ ಮೊದಲು ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷ ಹೊರಬಂದಾಗ ದೇವರುಗಳು ರುದ್ರ/ಶಂಕರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹರಿಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಶಿವನು ವಿಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣು ಕೂರ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂದರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಧನ್ವಂತರಿ, ಅಪ್ಸರಸರು, ವಾರುಣಿ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವ, ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಮೃತ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ದೇವ-ದೈತ್ಯರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ಮೋಹಿನೀ ರೂಪದ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಮೃತ ದೊರಕಿಸಿ, ಇಂದ್ರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಗಂಗಾತೀರದ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲಾಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರ್ಗವು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः (Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ದೇವ–ಅಸುರ ನೈತಿಕ ಸಂಘರ್ಷವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರುಗಳು ಅವಳ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ದಿತಿ ಮರೀಚಿಪುತ್ರನಾದ ಕಶ್ಯಪನನ್ನು ಶರಣಾಗಿ—ಇಂದ್ರನ ವಧಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನಾದ ಮಹಾಬಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಅಂಥ ಜನನಾರ್ಥವಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಕೋರುತ್ತಾಳೆ. ಕಶ್ಯಪನು ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅಖಂಡ ಶೌಚ ಮತ್ತು ನಿಯಮಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ತ್ರಿಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುವನು. ನಂತರ ದಿತಿ ಕುಶಪ್ಲವನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬರುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಅರಿತ ಇಂದ್ರನು ನೇರ ವೈರವಲ್ಲದೆ ತಂತ್ರದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿ, ಕುಶ, ಜಲ, ಫಲ-ಮೂಲಾದಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ದಿತಿಯ ಶ್ರಮ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಪರಿಚರ್ಯೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ಸು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಇನ್ನೂ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದಾಗ ದಿತಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ—ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನು ದೊರೆಯುವನು, ಜಯಫಲದಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗಾರನಾಗುವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ದಿತಿ ಅಶುಚಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ತಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪಾದಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ನಿಯಮಭಂಗವನ್ನು ಅವಕಾಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಚೀರುತ್ತಾನೆ; “ಮಾ ರುದಃ” (ಅಳಬೇಡ) ಎಂದು ಪುನಃಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಾ ಮರುತಗಳ ನಾಮೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿತಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ವಧವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅಶೌಚದಿಂದಲೇ ಅವಕಾಶ ದೊರಕಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಗೆ ಶೌಚಾಚರಣೆಯ ಅಗತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಶಿಸ್ತಿನ ಭಂಗವೂ ಮಹತ್ತರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಸರ್ಗವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೈವ-ಪುರಾಣಘಟ್ಟವನ್ನೂ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜವಂಶವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಕಥಾಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಛಿನ್ನವಾದುದರಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ದಿತಿ, ಅಜೇಯನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ—ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಪ್ರಮಾದ/ವ್ರತಭಂಗವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಆ ನಷ್ಟವನ್ನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಆ ಏಳು ಖಂಡಗಳು ‘ಮರುತರು’ ಆಗಿ ವಾಯುವಿನ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೂ ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ದಿವ್ಯ ರಕ್ಷಕರಾಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಂದ್ರನು ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ, ಅವರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುವ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ರರು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಥೆ ಸ್ಥಳ-ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ವಾಸಿಸಿದ್ದ ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುತ್ರ ವಿಶಾಲ (ಅಲಂಬುಷೆಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು) ವೈಶಾಲೀ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ನಂತರ ಹೇಮಚಂದ್ರ, ಸುಚಂದ್ರ, ಧೂಮ್ರಾಶ್ವ, ಸಂಜಯ, ಸಹದೇವ, ಕುಶಾಶ್ವ, ಸೋಮದತ್ತ, ಕಕುತ್ಸ್ಥ ಎಂಬ ರಾಜರ ಪರಂಪರೆ ಹೇಳಿ, ವರ್ತಮಾನ ರಾಜ ಸುಮತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದಂತೆ ರಾತ್ರಿವಾಸದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಾಗಿ ಜನಕದರ್ಶನದ ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಸುಮತಿ ಸ್ವತಃ ಹೊರಬಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಮುನಿಯ ಆಗಮನವನ್ನು ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಿಥಿಲೆಯತ್ತ ಸಾಗುವಾಗ ಯಜ್ಞೀಯ ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಪರಂಪರೆಯೊಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಸ್ಪರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ನಂತರ ಸುಮತಿ ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಅವರು ಜನಕನ ಶುಭನಗರಿ ಮಿಥಿಲೆಯತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಸಮಾಗತ ಋಷಿಗಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಿಥಿಲೆಯ ಸಮೀಪ ರಾಮನು ಪ್ರಾಚೀನ, ಸುಂದರ ಆದರೆ ನಿರ್ಜನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು—ಇದು ದೇವರಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತ ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮ; ಅಲ್ಲಿ ಗೌತಮ ಮತ್ತು ಅಹಲ್ಯಾ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು—ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಕಾಶ ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ಗೌತಮನ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ಸಂಗಮವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಹಲ್ಯಾ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೂ ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿವಶವಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ತಪೋಪ್ರಭೆಯಿಂದ ದೀಪ್ತನಾದ ಗೌತಮನು ಮರಳಿ ಬಂದು ವಂಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ—ಇಂದ್ರನಿಗೆ ವೀರ್ಯನಾಶದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ವಾಯುಭಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ ಭಸ್ಮಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಪರಿಹಾರವೂ ಇದೆ—ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವಳ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಅಹಲ್ಯಾ ಶುದ್ಧಳಾಗಿ ಪುನಃ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಗೌತಮನು ಹಿಮವಂತಕ್ಕೆ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ತೆರಳಿ, ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಅಪರಾಧ–ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ–ವಿಮೋಚನೆಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಮಾರಕಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
अहल्याशापमोक्षः · The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೈವ-ಯಜ್ಞಪ್ರಸಂಗವೂ ಧರ್ಮಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಥನವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಗೌತಮ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನಮಾಡಿ, ಪರಸ್ತ್ರೀಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದ ಕಾರಣ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅಳಲುತ್ತಾ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಒಂದು ಮೇಷದ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಯಜ್ಞಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವೃಷಣಚ್ಛಿನ್ನ ಮೇಷವೂ ಹವಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯ ಎಂಬ ರೂಢಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಗೌತಮಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ರಾಮಾಗಮನದವರೆಗೆ ಶಾಪದಿಂದ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಮೋಕ್ಷವು ರಾಮನಿಂದಲೇ ಎಂದು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮಂಜಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತೆ, ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ—ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ದೀಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪಕಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಹಲ್ಯೆ ಪಾದ್ಯ-ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಕ್ಷಣ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ದುಂದುಭಿನಾದ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರಸರ ಗಾನ-ನೃತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದಿವ್ಯೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗೌತಮ ಮುನಿಗಳು ಅಹಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ ಪಡೆದು ರಾಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಮಿಥಿಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ.
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆಯ ಯಜ್ಞವಾಟದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ವಾಗತಕ್ರಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಯಜ್ಞಪರಿಸರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಹಾಸಮಾವೇಶ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕುಟೀರಗಳು, ಶಕಟಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶಿಬಿರಗಳು ಕಂಡು ರಾಮನು ಯೋಗ್ಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನೀರಿನ ಸಮೀಪದ ಶಾಂತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಗಮನದ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ಜನಕನು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತ ಶತಾನಂದನೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋತ್ವಿಜರು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಸ್ಪರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಗತಿ ವಿಚಾರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಹುದ್ದೆ-ಮರ್ಯಾದೆಯಂತೆ ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞ ಸಫಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಜನಕನು ಘೋಷಿಸಿ, ಇನ್ನೂ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳು ಉಳಿದಿವೆ; ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಆಗಮಿಸುವರು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಜನಕನು ಭಕ್ತಿಯುತ ಕೌತುಕದಿಂದ—ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳು, ಸಮಸೌಷ್ಟವಿಗಳು, ದಿವ್ಯಸನ್ನಿಭರಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ಯುವಕರು ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವರನ್ನು ದಶರಥನ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವಾಸ, ರಾಕ್ಷಸವಧ, ವಿಶಾಲಾದರ್ಶನ, ಅಹಲ್ಯಾದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಗೌತಮಸಮಾಗಮ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿವನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಮೌನವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞವಾಟ-ರಾಜಸಭೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಮಯ ದೃಶ್ಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
शतानन्दोपदेशः · Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವేదికೆಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ಪುನರುತ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಂಶ-ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬೋಧಾರೂಪವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌತಮನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀಪ್ತನಾದ ಶತಾನಂದನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷ-ವಿಸ್ಮಯಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು—ರಾಮನಿಗೆ ಅಹಲ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತೇ, ಅವಳು ವನ್ಯ ಹವಿಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದಳೇ, ಇಂದ್ರನ ದೋಷಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಘಟನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತೇ, ಮತ್ತು ರಾಮಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆ ಗೌತಮನೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ ಹೊಂದಿದಳೇ—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು—ಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಅಹಲ್ಯೆ ಗೌತಮನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಯೋಗ ಪಡೆದಳು, ರೇಣುಕಾ ಜಮದಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ—ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ವಾಗತ ಹೇಳಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ರಾಮನ ರಕ್ಷಕ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮಯಾತ್ರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಸರ್ಗವು ಇತಿಹಾಸಕಥನಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಪೂರ್ವ ರಾಜತ್ವ, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ರಾಜ್ಯಶಾಸನ, ಹಾಗೂ ಕುಶ → ಕುಶನಾಭ → ಗಾಧಿ → ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಎಂಬ ವಂಶಪರಂಪರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದ ಮನೋಹರ ವರ್ಣನೆ—ಎರಡನೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತೆ; ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾನಾವಿಧ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಿರುವುದು; ಯಾರೋ ಜಲಾಹಾರಿಗಳು, ಯಾರೋ ವಾಯುಭಕ್ಷಕರು, ಇನ್ನಾರೋ ಎಲೆ-ಹಣ್ಣು-ಬೇರುಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರು—ಇವು ಮುಂದಿನ ವಸಿಷ್ಠ–ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
ಈ 52ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಮೂಲಕ ರಾಜಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಭೇಟಿಯು ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ವೀರನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಅವನನ್ನು ಸಾದರವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ಆಸನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅರಣ್ಯದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪರಸ್ಪರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ—ತಪಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಶಿಷ್ಯರು, ಆಶ್ರಮದ ವೃಕ್ಷಗಳವರೆಗೆ; ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಜನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಜೆಗಳು, ಸೇವಕರು, ಖಜಾನೆ, ಸೇನೆ, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು. ಸೌಹಾರ್ದಪೂರ್ಣ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೂ ಅವನ ಸೇನೆಗೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೈಭವಯುತ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೊದಲಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ—ಫಲ-ಮೂಲಗಳೂ ಋಷಿದರ್ಶನವೂ ಸಾಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ವಸಿಷ್ಠನು ಪುನಃಪುನಃ ಆಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಪ್ಪಿಗೆ ದೊರೆತಾಗ ವಸಿಷ್ಠನು ಚಿತ್ತರಗೋವು ಶಬಲಾ (ಕಾಮಧೇನು)ಯನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ಷಡ್ರಸಸಂಪನ್ನವಾದ ಅಪಾರ ಭೋಜನ-ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು—ಪೇಯ, ಖಾದ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ—ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮಸಮೃದ್ಧಿ, ತಪೋಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
शबलाप्रार्थना-वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಬಲಾ (ಕಾಮಧೇನು)ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ‘ರತ್ನಗಳ’ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕು ಇದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ವಿನಿಮಯವಾಗಿ ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು, ನಂತರ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಿತ ಆನೆಗಳನ್ನು, ನಾಲ್ಕು ಶ್ವೇತ ಅಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಂಟು ನೂರು ಸ್ವರ್ಣರಥಗಳನ್ನು, ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಯುವ ಗೋವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅಪಾರ ರತ್ನ-ಸ್ವರ್ಣವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಮರುಮರು ದೃಢವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ—ಶಬಲೆಯೇ ತನ್ನ ರತ್ನ, ಧನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಬೇರ್ಪಡದಂತೆ ತಾನು ಶಬಲೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಪಾಲನೆ, ಬಲಿ-ಹೋಮ, ಸ್ವಾಹಾ-ವಾಷಟ್ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವೂ ಶಬಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಖರೀದಿ-ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ಪಾಲಕತ್ವ, ಹಾಗೆಯೇ ಪವಿತ್ರ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅವಿಕ್ರೇಯತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಶಾಂತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅರ್ಥಬಲಾಧಾರಿತ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಬಲಾಧಾರಿತ ತಪೋ-ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ।
शबलाहरणम् · The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಬಲ (ರಾಜಸತ್ತೆಯ ಬಲಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಬಲ (ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ತಪಸ್ಸು–ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರದ ಶಕ್ತಿ)ಗಳ ನಡುವೆ ನ್ಯಾಯ್ಯ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಕಾಮಧೇನು ಶಬಲೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಬಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ‘ಗುರು ನನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೇ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ, ರಾಜಸೇವಕರ ಬಂಧನವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನೇರವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಶರಣಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ತಾವು ಆಕೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಲ್ಲ; ರಾಜನು ಬಲದಿಂದ ಹರಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ರಾಜಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯ ಲೋಕಬಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಬಲೆ ತತ್ತ್ವಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣಬಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಅಪರಿಮಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆಕೆ ತನ್ನ ‘ಹುಂಬಾ’ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಪಪ್ಲವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಹತರಾದ ಬಳಿಕ ಶಕರು ಯವನರೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತ ದಳಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿ ಉಳಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಹಿಸಿ ಚದುರಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜಬಲ, ಅದ್ಭುತ ಸೃಷ್ಟಿಬಲ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಧಿಷ್ಠಿತ ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿಸ್ಥರಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದಸಾಧನೆಯ ಆಸೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः · Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಬಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೇನೆ ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಅಣಚಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡ ವಸಿಷ್ಠರು ಕಾಮಧೇನುವಿಗೆ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೊಸ ಹೊಸ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವಳ ದೇಹದಿಂದಲೂ ನಾದದಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಗುಂಪುಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪುತ್ರರು ವಸಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಕೇವಲ ‘ಹುಂಕಾರ’ದಿಂದಲೇ ಅವರು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪುತ್ರವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಸೇನಾನಷ್ಟದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಜನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಚಾರದಂತೆ ಉಳಿದ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಿ, ಹಿಮವಂತನ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ವರದಾತನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಧನುರ್ವೇದದ ಅಂಗೋಪಾಂಗ-ರಹಸ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಮಾನುಷ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರಲಾಭದಿಂದ ಅವನ ಗರ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಸೋತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಪೋವನ ದಗ್ಧವಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ; ಋಷಿಗಳು, ಶಿಷ್ಯರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಅವರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿ ಯಮದಂಡದಂತೆ ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ—ಅಹಂಕಾರಮಯ ಹಿಂಸೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಚಂಡ ಪ್ರತಿರೋಧ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ।
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र-वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ಬಲ (ಶಸ್ತ್ರ/ಅಸ್ತ್ರ) ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ತೇಜಸ್ಸಿನ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಶಿಷ್ಠರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ವಶಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಶಕ್ತಿಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ತೇಜಸ್ಸೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವರುಣ, ರೌದ್ರ, ಐಂದ್ರ, ಪಾಶುಪತಾದಿ ಅನೇಕಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಮೋಹನ, ಸ್ವಾಪನ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷಾಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಲೋಕವೂ ಭಯಾನಕ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಶಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ದಂಡ-ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ‘ನುಂಗಿದಂತೆ’ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ದೇವರು, ಋಷಿ, ಗಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ಮಹಾನಾಗರು ಭೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಶಿಷ್ಠನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಉಪಸಂಹರಿಸಿ, ಕ್ರೋಧರೂಪ ಧರಿಸಿ ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಯಮ ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವಮಾನಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ಬ್ರಹ್ಮ-ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಪರಮ’ ಎಂದು ಅರಿತು, ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ ವಸಿಷ್ಠನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾದ ವೈರವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಮುಖ್ಯ ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಭಯಂಕರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕೇವಲ ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು; ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸಂತೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತೆ ತೊಡಗಿದನು. ಇದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜ ತ್ರಿಶಂಕು, ಸತ್ಯವಂತನೂ ಸಂಯಮಿಯೂ ಆಗಿ, ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಬೇಕು ಎಂದು. ಮಹಾಯಜ್ಞದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ, ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಇದು ಅಸಾಧ್ಯ’ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಆಗ ತ್ರಿಶಂಕು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನ ನೂರು ತಪಸ್ವಿ ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ಶರಣಾಗಿ, ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಪೋಬಲ, ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಆಶಯಗಳ ಮಿತಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಾಂತರವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
त्रिशङ्कुशापः · Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರ, ಗುರುಪರಂಪರೆಯ ಮર્યಾದೆ, ಹಾಗೂ ನಿಯುಕ್ತ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮಿತಿಯ ಕುರಿತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಾಜ ತ್ರಿಶಂಕು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಸಿಷ್ಠರು ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ತ್ರಿಶಂಕು ವಸಿಷ್ಠರ ನೂರು ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಗುರುವನ್ನು ಮೀರಿ ಉಪಾಯಾಂತರ ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಗದರಿಸಿ, ಇದನ್ನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಪುರೋಹಿತ ಪರಂಪರೆಯ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿಶಂಕು “ನಾನು ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಪುತ್ರರು ಅವನಿಗೆ ಚಾಂಡಾಲತ್ವದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಶಾಪವು ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ—ದೇಹದಲ್ಲೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳು, ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಭಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಏಕಾಕಿ ಮತ್ತು ದುಃಖಿತನಾದ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನ ವ್ರತಸಮಾನ ಸಂಕಲ್ಪ—ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ—ತಾನು ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞಗಳ ಪುಣ್ಯ, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ರಾಜ್ಯಶಾಸನ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ವಿಧಿಯೇ ತನ್ನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾನವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಪ್ರತಿಹತಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಧರ್ಮ, ಅಧಿಕಾರ, ಶಾಪದ ಪರಿಣಾಮ, ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥ–ದೈವದ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ-ಧರ್ಮ, ಯಜ್ಞಾಚಾರದ ಮೆರಗು/ಮರ್ಯಾದೆ, ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿಯ ವಾಕ್ಯದ ದಂಡಶಕ್ತಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲ-ರೂಪ ಪಡೆದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನಿಟ್ಟು, ಅವನ ದುಸ್ಥಿತಿ ಸತ್ಯವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಶರಣ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಗಲೆಂದು ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯಲು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿಷ್ಯರು ಮರಳಿ ಬಂದು—ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಮಹೋದಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅಪವಾದ/ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನ ನೂರು ಪುತ್ರರ ಕೋಪಭರಿತ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಹೇಗೆ ಯಾಜಕನಾಗಬಹುದು, ಅದು ಕೂಡ ಚಾಂಡಾಲನಿಗಾಗಿ; ಮತ್ತು ಅಂಥ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಭುಜಿಸಿದರೆ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ ಶಾಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ—ಅಪರಾಧಿಗಳು ಹೀನ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಕಠಿಣ ಜೀವನೋಪಾಯದಿಂದ ಬದುಕಲಿ; ಮಹೋದಯನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿಷಾದ-ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೀನ ದುಃಖಜೀವನ ಅನುಭವಿಸಲಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೌನ ವಹಿಸಿ, ಧರ್ಮಸೀಮೆಗಳು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುವುದರ ಭಯಾನಕ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् · Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತಪೋಬಲ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಆಸೆ—ಇವುಗಳ ಸುತ್ತ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠಕುಲದೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ವೈರವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹವಿರ್ಭಾಗ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವರುಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗದಾಗ, ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬಲದಿಂದ ಯಜ್ಞಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪರವಾಗಿ ಹರಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ದೂಷಿತನೆಂದು ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬೀಳಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬೀಳುವ ಮಧ್ಯೆ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಹೊಸ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿ, ಸುರ, ಅಸುರರ ಸಭೆ ಭೀತಿಗೊಂಡು ಸಂಧಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ—ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸೃಷ್ಟ ನೂತನ ದಿವ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಳಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಗುರುಶಾಪ, ದೇವಲೋಕದ ದ್ವಾರನಿಯಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಯ ಅಚಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬಂಧ—ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ತಣಿವು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
शुनःशेफविक्रयः · The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಪೋವನ-ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮತ್ತು ರಾಜಯಜ್ಞದ ಸಂಕಟ ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಋಷಿಗಳು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದಕ್ಷಿಣದ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಸಮೂಹವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಪೋವನವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ನಿಗದಿತ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧಿ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ. ಋತ್ವಿಜರು ಇದನ್ನು ರಾಜದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಯಜ್ಞ ಮುಂದುವರಿಯಲು ತಕ್ಷಣವೇ ಪರ್ಯಾಯ—ಪಶು ಅಥವಾ ಮಾನವ—ತರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಬರೀಷನು ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿ, ಬೆಲೆಯಾಗಿ ಅಪಾರ ಗೋಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಕೊನೆಗೆ ಭೃಗುತುಂಡದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಸಹಿತ ಕುಳಿತಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಋಚೀಕನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಒಂದು ಪುತ್ರನನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ರಾಜನು ಬೇಡಿಕೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಋಚೀಕನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನನ್ನು ಮಾರಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾಯಿ ಕನಿಷ್ಠ ಶುನಕನನ್ನು ಬಿಡಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಪೋಷಕರ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಅರಿತ ಮಧ್ಯ ಪುತ್ರ ಶುನಃಶೇಫನು ತಾನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅಂಬರೀಷನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳ ಬೆಲೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ—ವ್ರತಬದ್ಧ ಯಜ್ಞದ ಕಠೋರತೆ, ಕುಟುಂಬಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾವಶ್ಯಕತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ನೈತಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ।
शुनश्शेफरक्षा-विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರದ ಪವಿತ್ರ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞಸಂಕಟವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶುನಶ್ಶೇಫನನ್ನು ಜೊತೆದುಕೊಂಡು ರಾಜನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖಾಕುಲ ಬಾಲಕನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾತುಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಇತರ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ಕಂಡು, ಧರ್ಮವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಶರಣು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಋಷಿ ಸರ್ವರ ರಕ್ಷಕ, ಯಜ್ಞವು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿ, ಅಗ್ನಿತೃಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ತಾವೇ ಬಲಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರರು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಇದನ್ನು ಘೋರವೂ ಅನೀತಿಯೂ ಎಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವರಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶ್ವಮಾಂಸಭೋಜಿಗಳಾಗಿ, ಪತಿತ ವಂಶಗಳಂತೆ ಬದುಕಬೇಕೆಂದು. ನಂತರ ಶುನಶ್ಶೇಫನಿಗೆ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಗಾಥೆಗಳು/ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು, ನಂತರ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉಪೇಂದ್ರರನ್ನು ಆವಾಹಿಸಲು. ಶುನಶ್ಶೇಫನು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಮರಳಿ ವೈಷ್ಣವ ಯೂಪಕ್ಕೆ ಪವಿತ್ರ ರಜ್ಜುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಂಪು ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂಬರೀಷನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಬಹುಗುಣ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಪುನಃ ಆರಂಭಿಸಿ, ಯಜ್ಞಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆ, ಶರಣಾಗತ-ರಕ್ಷಣಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಕೋಪದ ಭಯಂಕರ ಅಂಚನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ।
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ದೇವಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ತಪಸ್ಸಿನ “ಫಲ” ನೀಡಲು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಥೆ ಇದನ್ನು ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಿಪಕ್ವತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆ ಮೆನಕೆಯ ಮೂಲಕ ಕಾಮಪ್ರಲೋಭನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮವಶರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವಳನ್ನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಇದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವೆಂದು ಅರಿತು, ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಮೆನಕೆಯನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿ, ನೈಷ್ಟಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಜೀವ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ಕೌಶಿಕೀ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ, ಬಳಿಕ ಉತ್ತರ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಭೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮ ಅವರುಗೆ “ಮಹರ್ಷಿ” ಪದವನ್ನು ಪ್ರದಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ—ಇಂದ್ರಿಯಜಯವಿಲ್ಲದೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಕವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣ ಸಂಯಮ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಊರ್ಧ್ವಬಾಹು, ವಾಯುಭಕ್ಷಣ, ಪಂಚತಪ, ಋತುಸಹನ ಇತ್ಯಾದಿ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವಭಯ ಪುನಃ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರನು ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಜಯ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಭಾವ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ।
रम्भा-प्रलोभनम् · Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
ಈ 64ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದನೆಯ ಎದುರು ತಪಸ್ಸಿನ ಭಂಗುರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂದರ್ಪನ ಸಹಾಯ ಹಾಗೂ ಹೃದಯಹರಣ ಕೋಕಿಲಗಾನದ ವಾತಾವರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಸರೆ ರಂಭೆಯನ್ನು ಕೌಶಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕಾಮ-ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರೂ ರಂಭೆ ಅತಿಮನೋಹರ ದಿವ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಪೂರ್ವ ಕೋಕಿಲಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರನ ಕುತಂತ್ರವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಲ್ಲಿ ರಂಭೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಶಿಲಾರೂಪವಾಗಿರುವ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿಮೋಚಿಸುವನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಪೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ನಂತರ ಮುನಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಾಸಂಯಮದಿಂದ ತಪಃಕ್ಷಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯತ್ಯಾಗ, ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿರಾಹಾರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ ಸಹಸ್ರವರ್ಷೀಯ ಅನುಷ್ಠಾನ. ಹೀಗೆ ದೇವೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ, ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಪೋಬಲದ ಆಂತರಿಕ ನಿಯಮ ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः · Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ತಪಸ್ವಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಂತಿಮ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ, ಇಂದ್ರನ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಅದರ ತ್ರಿಲೋಕದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹಿಮವತ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೊರೆದು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ರತಾಂತದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸಿದ್ಧ ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮಾತಾಡದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾನಮಾಡಿ ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮತ್ತೊಂದು ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷ ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವರ ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳುತ್ತದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ—ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರಗಳು ಕುದಿಯುತ್ತವೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಬಿರುಕು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಸೂರ್ಯತೇಜ ಮಂಕಾಗುತ್ತದೆ. ಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಂದು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಧಿಕೃತ ಮಾನ್ಯತೆಗೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳ ವಿನಂತಿಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವರನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ—ಶತಾನಂದರು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜನಕರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮುಂದೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲರೂ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ.
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಜನಕನು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು—ಜನಕನ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ಅಪೂರ್ವ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಲು ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಜನಕನು ಧನುಸ್ಸಿನ ನಿಕ್ಷೇಪ-ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು—ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ತನ್ನ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದನು; ಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಶಂಕರನ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅದು ಜನಕವಂಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ನಂತರ ಜನಕನು ಸೀತೆಯ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು—ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹಾಲು ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದಳು; ಅವಳು ಅಯೋನಿಜಾ, ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯಂತೆ ಬೆಳೆಸಿದೆನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿವಾಹದ ಕಠಿಣ ನಿಯಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು—ಯಾವ ವೀರನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಜ್ಯಾ ಆರೋಪಿಸಬಲ್ಲನೋ, ಅವನಿಗೇ ಸೀತೆಯ ವರತ್ವ. ಅನೇಕ ರಾಜರು ಬಂದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಲಾರದೆ ವಿಫಲರಾದರು; ಜನಕನು ಅವರನ್ನು ಅಸಮರ್ಥರೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅವಮಾನಗೊಂಡ ಅವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ನಗರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಜನಕನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯ ಚತುರಂಗ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು; ಅವರು ಓಡಿ ಹೋದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜನಕನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಾಗಿ, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಜ್ಯಾ ಆರೋಪಿಸಿದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು.
शिवधनुर्दर्शनं · रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ವಿನಂತಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ ಜನಕನು ಪೂಜ್ಯ ದಿವ್ಯ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ತರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಕಷ್ಟದಿಂದ ತಂದರು; ಅದರ ಅತಿಮಾನವ ಭಾರವೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೂ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು—ದೇವರು, ಅಸುರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಕಿನ್ನರರು ಮೊದಲಾದ ಬಲಿಷ್ಠರೂ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಏರಿಸಲು ಅಥವಾ ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ರಾಮನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು, ಎತ್ತಲು, ಜ್ಯೆ ಏರಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿದನು. ನಂತರ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಮುಂದೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಜ್ಯೆ ಏರಿಸಿ ಎಳೆದಾಗ ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಹೋಯಿತು. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗಿ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು; ಜನಕ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಹೊರತು ಬಹುತೇಕರು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾದರು. ಶಾಂತಿ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಜನಕನು ರಾಮನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ‘ವೀರ್ಯ-ಶುಲ್ಕ’ ವ್ರತ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ತಕ್ಷಣ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ದಶರಥನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ನಡೆದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು.
जनकदूतागमनम् · The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
ಈ ಸರ್ಗವು ಮಿಥಿಲೆಯ ಧನುರ್ಭಂಗ ಘಟನೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಣಯದವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ದೌತ್ಯ–ವಿಧಿಪರ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ದೂತರು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಮಾರ್ಗಶ್ರಮದಿಂದ ದಣಿದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದ್ವಾರಪಾಲರ ಮೂಲಕ ರಾಜದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಅವರು ವೃದ್ಧ ದಶರಥನಿಗೆ ವಿನಯಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಜನಕನು ಪುನಃಪುನಃ ವಿಚಾರಿಸಿದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಜ, ಆಚಾರ್ಯರು, ಪುರೋಹಿತರ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಧರ್ಮವಿಧಿಯ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ: ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದನು; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ವೀರ್ಯ-ಶುಲ್ಕ’—ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ—ಅರ್ಹ ವೀರನಿಗೆ ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ಜನಕನ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನು ದಶರಥನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೋರಿ, ಆಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಕುಲಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಕುಮಾರರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಎರಡೂ ಕುಲಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಆನಂದವಾಗುವುದೆಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದೂತರ ಮಾತು ಮುಗಿದಾಗ ದಶರಥನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮವেত ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಾಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಮುಂದಿನ ದಿನವೇ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಹೊರಡುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ವರದಿಯಿಂದ ರಾಜಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಥೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
एकोनसप्ततितमः सर्गः · Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದ ನಂತರ ರಾಜ ದಶರಥನು ಆಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸுமಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಪಾರ ಧನ ಮತ್ತು ನಾನಾವಿಧ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹೊರಡಬೇಕು; ರಥ-ಗಜ-ಅಶ್ವ-ಪದಾತಿ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆ ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಸಿದ್ಧವಾಗಬೇಕು; ಜನಕನ ದೂತರು ತ್ವರೆಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ವಿಳಂಬವಾಗದಂತೆ ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಕಾತ್ಯಾಯನಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮುಂಚೆ ಸಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಸ್ತ ಬಳಗ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಜನಕನು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿ, ವೃದ್ಧ ದಶರಥನನ್ನು ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ ಎಂದು ಮಂಗಳವಚನಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭೇಟಿಯನ್ನು ರಾಜಕುಮಾರರ ವೀರ್ಯದ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ವಸಿಷ್ಠರ ಆಗಮನವನ್ನು ದೇವರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಘುವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಬಂಧದಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ವಂಶಗೌರವ ಹೆಚ್ಚಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾತಃ ಯಜ್ಞ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಋಷಿಸಮ್ಮತ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಸಂಯತ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಸಲಹೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜನಕನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯರ ಮಂಗಳಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना · Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾದಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಜನಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಪುರೋಹಿತ ಶತಾನಂದನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಕ್ಷುಮತೀ ನದೀತೀರದ ಸಾಂಕಾಶ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತನ್ನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆಯಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಶಧ್ವಜನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬಂದು ಜನಕನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ರಾಜೋಚಿತ ಗೌರವದಿಂದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ಮಿಥಿಲಾ ಸಭೆ ದಶರಥನನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಸುದಾಮನ್ ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಋಷಿಗಳು, ಆಚಾರ್ಯರು, ಪುರೋಹಿತರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದು ಯಥೋಚಿತ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿ-ವಿಧಾನ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ವಕ್ತಾರನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ದಶರಥನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಸಹ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮರೀಚಿ, ಕಶ್ಯಪ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮನು ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶವನ್ನು ದಶರಥ ಹಾಗೂ ಅವನ ಪುತ್ರರ ತನಕ ವಂಶಾವಳಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಂಶವರ್ಣನೆ ಶುದ್ಧ ವಂಶ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮಗುಣಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ-ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಜನಕನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಜನಕನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರ ವಿವಾಹದಾನವಾಗಲಿ; ಪುಣ್ಯಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ವಂಶೋಚಿತ ಧರ್ಮ್ಯತೆಯ ಸಮಾಗಮವೆಂದು ಆ ವಿವಾಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ।
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಪೂರ್ಣ, ವಿಧಿವಿಧಾನಬದ್ಧ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಜನಕನು ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ—ಕನ್ಯಾದಾನದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಲವು ತನ್ನ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕು; ಇದು ಧರ್ಮನಿಯಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ವಿದೇಹವಂಶವನ್ನು ನಿಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಿಥಿ (ಮಿಥಿಲೆಯ ನಿರ್ಮಾತೃ) ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಜನಕರ ಪರಂಪರೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹ್ರಸ್ವರೋಮ; ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು—ಜನಕ (ಸ್ವತಃ ವಕ್ತಾ) ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಕುಶಧ್ವಜ. ತಂದೆಯ ವನವಾಸ/ವನಪ್ರಸ್ಥಾನ, ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಾರೋಹಣ, ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕುಶಧ್ವಜನಿಗೆ ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ರಕ್ಷಣೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕಟ—ಸಾಂಕಾಶ್ಯದ ಸುಧನ್ವನು ಶೈವ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸಾಂಕಾಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿವಾಹಘೋಷಣೆ—ಜನಕನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ, ಊರ್ಮಿಲೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧಾರ್ಮಿಕ-ಕಾನೂನು ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥ ದಾನವಚನವನ್ನು ಮೂರ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥರಿಗೆ ಗೋದಾನ, ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಶುಭಕಾಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಖ ನಕ್ಷತ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರ-ಫಾಲ್ಗುಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ದಿನ ವಿವಾಹ।
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila-Ayodhya Marital Alliance
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆ–ಅಯೋಧ್ಯೆಗಳ ರಾಜವಂಶೀಯ ವೈವಾಹಿಕ ಬಂಧವು ಸಭೆಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಮೂಲಕ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ವಂಶವರ್ಣನೆಯ ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ವಸಿಷ್ಠನ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮತ್ತು ವಿದೇಹ ವಂಶಗಳ ಅತുല ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ‘ಸದೃಶ’ (ಯೋಗ್ಯ) ವಿವಾಹವನ್ನು ಸಲಹುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ, ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕುಶಧ್ವಜನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ಕರಜೋಡಿಸಿ ಆ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ತನ್ನ ವಂಶ ಧನ್ಯವಾಯಿತು ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಾಲ್ಗುಣಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ, ಭಗ-ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಶಸ್ತ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಆಸನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಮಿಥಿಲೆ–ಅಯೋಧ್ಯೆಗಳ ರಾಜಾಧಿಕಾರದ ಸಮತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ ನಂತರ ಪುತ್ರರ ನಿಮಿತ್ತ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷಾಸಹಿತ ಗೋಧಾನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾದ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಪರಿವಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ, ಲೋಕಪಾಲರ ನಡುವೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ದಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಈ ರಾಜಕೀಯ ಮೈತ್ರಿ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ।
त्रिसप्ततितमः सर्गः (Sarga 73): Mithilā Vivāha · Kanyādāna and the Fourfold Marriage Rites
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ದಿನ ಭರತನ ಮಾತುಲ ಯುಧಾಜಿತ್ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಶರಥನು ಆದರ್ಶ ಗೋದಾನ ಮಾಡಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಶುಭಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ರಾಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತರಾಗಿ, ವಿವಾಹಪೂರ್ವ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ವಶಿಷ್ಠಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ವಶಿಷ್ಠನು ಕನ್ಯಾದಾತನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ವಿವಾಹಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ಹರ್ಷದಿಂದ—ಸ್ವಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚವೇನು, ನನ್ನ ಪುತ್ರಿಯರು ವೇದಿಯ ಬಳಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ—ಎಂದು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ವಶಿಷ್ಠನಿಗೆ ವೈವಾಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ವಶಿಷ್ಠನು ವೇದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಜನಕನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಮಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದು ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯ ಕೈಯನ್ನು ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ‘ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ‘ಸಾಧು’ ಎಂಬ ದಿವ್ಯಘೋಷ, ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೈವಾನುಮೋದನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಜನಕನು ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ಮಾಂಡವಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ, ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ನಾಲ್ವರು ರಾಜಕುಮಾರರು ವಶಿಷ್ಠನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಗ್ನಿ-ವೇದಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಾನವಾದ್ಯೋತ್ಸವದಿಂದ ಮಂಟಪ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗೂಂಜುತ್ತದೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ, ದಶರಥ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳು ಅವರನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
परशुरामप्रादुर्भावः · The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಘುವಂಶದ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ ಉತ್ತರ ಪರ್ವತದಿಕ್ಕಿಗೆ (ಹಿಮಾಲಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ) ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ದಶರಥರು ಜನಕರಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು; ಜನಕರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಂದು ಕನ್ಯಾಧನವಾಗಿ ಅಪಾರ ದಾನ ನೀಡಿದರು—ಮಹಾ ಗೋವೃಂದಗಳು, ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಸ್ವರ್ಣ-ರತ್ನಾದಿ, ದಾಸ-ದಾಸಿಯರು, ಹಾಗೆಯೇ ಚತುರಂಗ ಸೇನೆ (ಗಜ, ಅಶ್ವ, ರಥ, ಪದಾತಿ)। ಮುಂದೆ ಋಷಿಗಳು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಕೂಗು ಕೇಳಿಬಂತು; ಅದೇ ವೇಳೆ ಜಿಂಕೆಗಳು ಬಲಭಾಗದಿಂದ ಶುಭ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತ ಸಾಗಿದವು. ಮಿಶ್ರ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಅಶಾಂತನಾದ ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠರು—ಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿ ಮಹತ್ತಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಘಟನೆಯ ಸೂಚನೆ; ಜಿಂಕೆಗಳು ಶಮನ ಮತ್ತು ಮಂಗಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು—ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ ಬಿರುಗಾಳಿ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಘೋರ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು; ಭಸ್ಮದಂತೆ ಧೂಳು ಸೇನೆಯನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಅನೇಕರು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾದರು. ಆದರೆ ರಾಜನು, ಅವನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಭಯಾನಕ ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ಪರಶುರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು—ಜಟಾಧಾರಿ, ತೇಜಸ್ವಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಶು, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಬಾಣದೊಂದಿಗೆ, ತ್ರಿಪುರಘ್ನ ಶಿವನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು. ಹಿಂದಿನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಹಾರಕ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನೆನೆದು ಮುನಿಗಳು ಆತಂಕಗೊಂಡು ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿ ಮೃದು ವಚನಗಳಿಂದ ಶಮನಪಡಿಸಿದರು. ಪರಶುರಾಮನು ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ರಾಮ ದಾಶರಥಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿದನು—ಇದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರ, ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಯಮಗಳ ನಡುವಿನ ಮುಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.
जामदग्न्य-रामसंवादः · Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದ ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ಪರಶುರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾಮನ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಜೇಯ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಒಂದು ತ್ರಿಪುರವಧದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ದೊರಕಿತು, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಂತೆ ಶಿವ-ವಿಷ್ಣುಗಳ ಬಲಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ‘ಹುಂಕಾರ’ದಿಂದ ಶಿವಧನುಸ್ಸು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ, ದೇವರ್ಷಿಗಳು ವಿಷ್ಣುವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಪರಶುರಾಮನು ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಾನವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿಷ್ಣು → ಋಚೀಕ → ಜಮದಗ್ನಿ → ಪರಶುರಾಮ. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಜಮದಗ್ನಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ನಂತರದ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ ದಶರಥನು ಪುತ್ರರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಪರಶುರಾಮನು ಅದನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಜ್ಯಾ ಏರಿಸಿ ಬಾಣ ಸಂಧಾನಿಸಬೇಕೆಂದು ಸವಾಲು ಹಾಕಿ, ರಾಮನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಯಥಾಧಿಕಾರದ ಕಠಿಣ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ.
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः · Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
ಪರಶುರಾಮನ ಸವಾಲಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು. ತಂದೆ ದಶರಥನ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಾದ ಹೆಚ್ಚಾಗದಂತೆ ಸಂಯಮ ವಹಿಸಿದರೂ, ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ತಕ್ಕ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದನು. ಪರಶುರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು, ರಾಮನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಭಾರ್ಗವ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಬಾಣವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ಜ್ಯೆ ಏರಿಸಿದನು; ಆ ಅಸಾಧಾರಣ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಜಗತ್ತೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಬ್ಧವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು—ಪರಶುರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವೈಷ್ಣವ ಬಾಣ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೀಳಬಾರದು; ಹೀಗಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ನೀಡಿದನು: ಪಾದಗತಿ (ನಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿ) ನಾಶಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು. ಆಗ ಪರಶುರಾಮನು—ಕಾಶ್ಯಪನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ರಾತ್ರಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದೆಂಬ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ—ಬಾಣವನ್ನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಯಾರ್ಜಿತ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಇತರ ದಿವ್ಯಜೀವಿಗಳು ಸೇರಿದರು. ಪರಶುರಾಮನು ರಾಮನನ್ನು ವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪರಾಭವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ರಾಮನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅಂಧಕಾರರಹಿತವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾದವು; ದೇವರ್ಷಿಗಳು ರಾಮನ ಧನುರ್ಧಾರಣ-ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
सप्तसप्ततितमः सर्गः · Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
ಪರಶುರಾಮನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ದಶರಥನ ಆತಂಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಕ್ಷಣವನ್ನು ತಂದೆ–ಮಗ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ; ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು, ತೂರ್ಯನಾದಗಳು, ನೀರು ಛಿಂಡಿದ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ರಾಜಪಥಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಜಧಾನಿ ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮಾನ್ಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕೌಶಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ, ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಣಿಯರು ಸೀತಾ, ಊರ್ಮಿಳಾ, ಮಾಂಡವೀ, ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ನವವಧುಗಳನ್ನು ಮಂಗಳವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಶುಭಾಚಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಕುಲದೇವತಾ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಕುಬೇರಭವನದಂತಿರುವ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೋವು, ಧನ, ಧಾನ್ಯ ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಪುಣ್ಯಸಂಚಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಸ್ಪರತೆಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕೇಕಯದ ಯುಧಾಜಿತ್ ಬಂದು ಭರತನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನಿಗೆ ವಿನಂತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ अनुपಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ–ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಿತೃಸೇವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ರಾಮ–ಸೀತೆಯ ದಾಂಪತ್ಯವನ್ನು ಮೌನ ಹೃದಯಸಂವಾದದ ಏಕತೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವು ನೀತಿಧರ್ಮದ ವಿಸ್ತಾರವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Vālmīki learns Rāma’s story from Nārada; moved by the krauñca-bird tragedy, he utters the first śloka and composes the Ramayana, taught to Kuśa and Lava for public performance. In Ayodhyā, Daśaratha’s heirlessness leads to Aśvamedha/Putreṣṭi and the births of Rāma and his brothers. Viśvāmitra takes Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifices; Rāma receives divine astras, kills Tātakā, and defeats Mārīca/Subāhu. Traveling through sacred landscapes, they reach Mithilā; Rāma breaks Śiva’s bow, wins Sītā, and the brothers marry. On return, Paraśurāma challenges Rāma but yields, affirming Rāma’s supremacy.
Bālakāṇḍa centers on the establishment of dharma as both an inner virtue and a public responsibility. It presents Rāma as the exemplary human—truthful, self-controlled, compassionate, and resolute—whose greatness is not merely martial but ethical. The book also defines legitimate authority through ritual and counsel: Daśaratha’s sacrifices, Vasiṣṭha’s guidance, and Viśvāmitra’s ascetic mandate collectively show that power must be authorized by dharma, not preference. Finally, the origin of the first śloka demonstrates that moral emotion (karuṇā) can be a disciplined source of knowledge and art, transforming grief into a universally instructive poem.
Major episodes include: Nārada’s synopsis to Vālmīki; the krauñca-bird incident and first śloka; composition and performance transmission via Kuśa and Lava; Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi; the births of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, and Śatrughna; Viśvāmitra taking Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifice; slaying of Tātakā; defeat of Mārīca and killing of Subāhu; liberation of Ahalyā; arrival at Mithilā and breaking of Śiva’s bow; the four marriages; and the concluding confrontation with Paraśurāma, ending in his withdrawal.
The principal figures are Vālmīki and Nārada (framing and authorization of the epic), Daśaratha and his queens (dynastic and ritual preconditions), Rāma and Lakṣmaṇa (heroic initiation), Viśvāmitra and Vasiṣṭha (ascetic and ritual authority), Ṛṣyaśṛṅga (ritual catalyst for progeny), Janaka and Sītā (Mithilā arc and marriage), Śatānanda and Ahalyā (purification/restoration), antagonists such as Tātakā, Mārīca, and Subāhu (yajña-disruption), and Paraśurāma (theological-martial rival whose yielding confirms Rāma’s supremacy).
Bālakāṇḍa supplies the epic’s enabling conditions: the poem’s own origin and intended mode of transmission; the Ikṣvāku dynasty’s legitimacy; Rāma’s birth as a divinely purposed event; and Rāma’s early formation through ascetic discipline, weapon-knowledge, and sacrificial protection. The Mithilā marriage secures alliances and introduces Sītā as the narrative’s ethical and emotional center. The Paraśurāma episode functions as a threshold: it closes the “origins” phase by confirming Rāma’s unmatched prowess and prepares the transition to the courtly and political developments that will culminate in exile and the larger conflict.
Key lessons include: (1) righteous governance requires moral restraint, generosity, and protection of the vulnerable; (2) duty may demand painful relinquishment of personal attachment (Daśaratha’s consent to Viśvāmitra); (3) spiritual power (tapas) must be ethically governed, as seen in Viśvāmitra’s struggles with anger and temptation; (4) ritual and hospitality are portrayed as civilizational duties that sustain social and cosmic order; and (5) restoration is possible—Ahalyā’s liberation exemplifies reintegration and the transformative force of purity and grace.