Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

ಆಗ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಮನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ವಚನವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದರು.

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಮೂರು ಗುರುಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ: ಆಚಾರ್ಯನು, ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿ—ಹೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಹೇ ರಾಘವ!

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ತಂದೆ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆಚಾರ್ಯನೇ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಗುರು’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ಪರಂತಪನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಚಾರ್ಯನೂ ನಿನ್ನ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

ಇವು ನಿನ್ನದೇ ಪರಿಷತ್ತು, ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ದ್ವಿಜರೂ ಹೌದು. ತಾತ, ಇವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ಅವಳು ನಿನ್ನ ವೃದ್ಧೆ, ಧರ್ಮಶೀಲ ತಾಯಿ; ಅವಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅವಳ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

ಹೇ ರಾಘವ, ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಭರತನ ವಚನವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಆತ್ಮಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ—ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಂತನೇ!

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

ಗುರುವು ಹೀಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ಪುರುಷರ್ಷಭನಾದ ರಾಘವನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ತಾನೇ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

ಮಾತಾಪಿತರು ಮಗುವಿನ ಮೇಲೆ ಸದಾ ತೋರುವ ಕಾಳಜಿ—ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಾನಮಾಡುವುದು, ನಿದ್ರೆಗೆ ತೂಗುವುದು ಹಾಗೂ ಮುಚ್ಚಿ ಕಾಪಾಡುವುದು, ನಿತ್ಯ ಪ್ರಿಯವಚನ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಪೋಷಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವುದು—ತಾಯಿ-ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರತಿದಾನ ಮಾಡಲಾಗದು.

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

ಮಾತಾ-ಪಿತರು ತಮ್ಮ ಮಗನಿಗೆ ಸದಾ ತೋರುವ ಸಂಭಾಳ ಮತ್ತು ವರ್ತನೆ—ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಾನಕೊಡುವುದು, ಮಲಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚುವುದು, ನಿತ್ಯ ಮೃದುಪ್ರಿಯ ವಚನ ಹೇಳುವುದು ಹಾಗೂ ಪೋಷಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವುದು—ಇವುಗಳನ್ನು ತಾಯಿ-ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

ಆ ರಾಜ ದಶರಥನೇ ನನ್ನನ್ನು ಜನಿಸಿದ ತಂದೆ; ನಾನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಎಂದಿಗೂ ಮಿಥ್ಯವಾಗದು.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಪರಮೋದಾರನೂ ಮಹಾದಾನಿಯೂ ಆದರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಅತೀವ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಭರತನು ತಕ್ಷಣವೇ ಹತ್ತಿರ ನಿಂತ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

ಸಾರಥೇ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಬಯಲು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೇಗ ಕುಶ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಾಸು. ನನ್ನ ಆರ್ಯ ಅಣ್ಣನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಧರಣಿಯಾಗಿ ಮಲಗಿ ಕಾಯುವೆನು.

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

ಅನ್ನವಿಲ್ಲದೆ, ಬೆಳಕನ್ನು ತೊರೆದು, ಧನವಿಲ್ಲದ ದ್ವಿಜನಂತೆ, ಅವನು ಮರಳಲು ಒಪ್ಪುವವರೆಗೆ ನಾನು ಗುಡಿಸಲಿನ ಮುಂದೆ ಮಲಗಿರುವೆನು.

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತನಾದ ಭರತನು, ರಾಮನ ಸೂಚನೆಗಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ತಾನೇ ಕುಶದ ಆಸನವನ್ನು ತಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿದನು.

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಪ್ರಿಯ ಭರತನೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ? ನನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಧರಣಿಯಾಗಿ ಮಲಗಿರುವೆ?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಷ್ಟೇ ಇಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ತಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷಿಕ್ತನಿಗೆ ಧರಣಿಯಾಗಿ ಮಲಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ ಇಲ್ಲ.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

ಎದ್ದೇಳು, ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ! ಈ ಕ್ರೂರ ವ್ರತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪುರವರ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು, ಹೇ ರಘುವಂಶಜನೇ!

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

ಆದರೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಭರತನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಪಟ್ಟಣದವರನ್ನೂ ಗ್ರಾಮಜನರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: “ನನ್ನ ಆರ್ಯ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ನೀವು ಏಕೆ ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

ಆಗ ನಗರವಾಸಿಗಳೂ ಜನಪದದವರೂ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ನಾವು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ; ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸರಿ.”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಪಿತೃವಚನದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಕ್ಷಣವೂ ಸುಲಭವಾಗಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: “ಇಗ ಕೇಳಿರಿ—ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ, ಹಿತೈಷಿ ಸುಹೃದರ ಉಪದೇಶವಚನವನ್ನು.”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

“ಎರಡೂ ಪಕ್ಕದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹೇ ರಾಘವ, ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸು. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ, ಏಳು; ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ನಂತರ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸು (ಆಚಮನ ಮಾಡು).”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

ನಂತರ ಭರತನು ಎದ್ದು ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: “ಸಭೆಯವರೇ ಕೇಳಿರಿ—ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಣಿನಾಯಕರು ಸಹ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿ.”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

ನಾನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಿಲ್ಲ; ತಾಯಿಗೆ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಪಂಡಿತನಾದ ಆರ್ಯ ರಾಘವನ ವನವಾಸಕ್ಕೂ ನಾನು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವನವಾಸ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲೇಬೇಕಾದರೆ, ನಾನು ತಾನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

ಸಹೋದರನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸತ್ಯತೆಯಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡನು; ಪೌರಜನಪದರನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅವರತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

ನನ್ನ ತಂದೆ ಜೀವಂತಿರುವಾಗ ಏನನ್ನು ಮಾರಿದನೋ, ಬಂಡವಾಳವಾಗಿ ಇಟ್ಟನೋ ಅಥವಾ ಖರೀದಿಸಿದನೋ—ಅದನ್ನು ನಾನು ಆಗಲಿ ಭರತನು ಆಗಲಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲೂ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಬಾರದು; ಅದು ಲಜ್ಜಾಸ್ಪದ. ಕೈಕೇಯಿ ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದಳು, ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಂದೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನೇ ನೆರವೇರಿಸಿದನು.

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

ನಾನು ಭರತನನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ—ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ ಗುರುಜನ-ವೃದ್ಧರ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವವನೂ. ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ.

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

ಈ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ, ನಾನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ, ಭೂಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವೆನು.

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

ಕೈಕೇಯಿಯು ರಾಜನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಳು; ನಾನು ಆ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯಾದ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದ ಕಲಂಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿರಿ.