Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಸಿಷ್ಠರು ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇಕಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾತುಲನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆತರಲು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ವಿಜಯ, ಜಯಂತ, ಅಶೋಕ, ನಂದನ ಎಂಬ ದೂತರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ರಾಜಗೃಹ (ಕೇಕಯರ ರಾಜಧಾನಿ)ಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗಿ, ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ, ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, “ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಮರಳುವಂತೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಬೇಕು. ಮುಖ್ಯ ನಿಯಮವೊಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಭರತನಿಗೆ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನಾಗಲಿ, ದಶರಥನ ನಿಧನವನ್ನಾಗಲಿ, ರಘುವಂಶದ ಮೇಲೆ ಬಂದ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಿಳಿಸಬಾರದು. ಆಘಾತವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮಾಹಿತಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೂತರಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ಕೇಕಯರಾಜನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ—ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಕುರು-ಜಾಂಗಲವನ್ನು ಹಾದು ಪಾಂಚಾಲದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮಾಲಿನೀ, ಶರದಂಡಾ, ಇಕ್ಷುಮತೀ, ವಿಪಾಶಾ, ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಸುದಾಮ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠ ದೂತರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ವೇಗ, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ.
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಸಿಷ್ಠಮುನಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಮಿತ್ರವರ್ಗಕ್ಕೂ, ಅಮಾತ್ಯಗಣಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಈ ವಚನದಿಂದ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು.
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಭರತನು ತನ್ನ ಮಾತುಲಕುಲದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಪರಮ ಸುಖದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
ಆದುದರಿಂದ ವೇಗವಂತ ದೂತರು ತ್ವರಿತ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಟು ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆತರುವುದು; ನಾವು ಇನ್ನೇನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
‘ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದು ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ವಚನ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರು.
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
‘ಬನ್ನಿರಿ—ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ವಿಜಯ, ಜಯಂತ, ಅಶೋಕ, ನಂದನ. ಕೇಳಿರಿ; ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಮಗೆಲ್ಲ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
‘ತ್ವರಿತ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ಬೇಗ ಹೋಗಿರಿ. ಶೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸದೆ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.’
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
‘ಪುರೋಹಿತರೂ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೋರಿದ್ದಾರೆ. ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಹೊರಟು ಬಾ; ನಿನ್ನಿಂದ ತಕ್ಷಣ ನೆರವೇರಬೇಕಾದ ಅತೀ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವಿದೆ.’
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ‘ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು’ ಎಂದೂ, ‘ತಂದೆ ಮೃತನಾದನು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬೇಡಿ; ರಾಘವ ವಂಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ಈ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ವ್ಯಥಿತಗೊಳಿಸಬೇಡಿ.
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
ಕೌಶೇಯ (ರೇಷ್ಮೆ) ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ತಕ್ಷಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ; ರಾಜನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಅರ್ಪಿಸಲು—ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಡಿರಿ.
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
ಮಾರ್ಗಪಥ್ಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ದೂತರು ತಮತಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋದರು; ನಂತರ ಕೇಕಯದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ, ಆಯ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿದರು.
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
ನಂತರ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ದೂತರು ಆತುರದಿಂದ ಹೊರಟರು.
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
ಅಪರತಾಲದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪ್ರಲಂಬದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತ, ಅವರ ನಡುವೆ ಹರಿಯುವ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವರು ಮುಂದುವರಿದರು.
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿದರು; ಮತ್ತು ಕುರುಜಾಂಗಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ದಾಟಿ ಪಾಂಚಾಲದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದರು.
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತುತನದಿಂದ ದೂತರು ದ್ರುತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದರು.
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
ಪ್ರಸನ್ನ ಜಲವಿರುವ ದಿವ್ಯ ಶರದಂಡೆಯನ್ನು—ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವೂ ಜನಾಕುಲವೂ ಆದುದನ್ನು—ಅವರು ವೇಗದಿಂದ ದಾಟಿದರು.
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
ತೀರದ ಬಳಿಯ ‘ಸತ್ಯೋಪಯಾಚನ’ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಲುಪಿ—ವಂದನೀಯವಾದ ಅದನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ—ಅವರು ಕುಲಿಂಗಾ ನಗರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಆಭಿಕಾಲವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬೋಧಿಭವನದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ, ದಶರಥನ ಪಿತೃ–ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಪುಣ್ಯ ಇಕ್ಷುಮತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು.
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
ಅಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವರು ಬಾಹ್ಲೀಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಾ ಸುಧಾಮಾನ ಪರ್ವತದತ್ತ ಹೊರಟರು.
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ವಿಪಾಶಾ ಹಾಗೂ ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಕುಂಡಗಳು, ಪಲ್ವಲಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ; ನಾನಾವಿಧ ಸಿಂಹ, ವ್ಯಾಘ್ರ, ಮೃಗ ಮತ್ತು ದ್ವಿಪಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಅವರು ಅತಿದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರು.
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ವಿಪಾಶಾ ಹಾಗೂ ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಗಳನ್ನು, ನದಿಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಕುಂಡಗಳು, ಪಲ್ವಲಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ; ನಾನಾವಿಧ ಸಿಂಹ, ವ್ಯಾಘ್ರ, ಮೃಗ ಮತ್ತು ದ್ವಿಪಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಅವರು ಅತಿದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರು.
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
ಆಮೇಲೆ ದೀರ್ಘ ಹಾಗೂ ಕಠಿಣ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಶ್ರಮಿತವಾದ ವಾಹನಗಳಿದ್ದ ಆ ದೂತರು, ವಕ್ರವಾದ ದಾರಿಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವೇ ನಗರಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ತಲುಪಿದರು.
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು, ಕುಲರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮತ್ತು ರಾಜವಂಶದ ಗೌರವ-ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಲು, ಅಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಆ ದೂತರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.