Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।।।

ಅಂದು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಆર્તನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು.

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

ಪಿತೃನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸದೇ, ಅಂತಃಪುರದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಾಧ್ಯನಾಗದೇ ಇದ್ದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಗತಿ-ಶರಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನೇ ಇಂದು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।।।

ರಾಘವನು ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ प्रति ಸದಾ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧರನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದವನು—ಆ ರಾಮನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.।।

ಅಯ್ಯೋ! ನಮ್ಮ ರಾಜನು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಶರಣಾಗತಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಅವನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।।।

ಹೀಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಿಷಿಯರು ವತ್ಸವಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳಂತೆ, ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಿಂದ ಅತ್ತರು; ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗಾಡಿದರು.

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।।।

ಪುತ್ತ್ರಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧನಾದ ಮಹೀಪತಿ, ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಏಳುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನ್ನ ಆಸನದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು.

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।।।

ಆದರೆ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ಕುಂಜರನಂತೆ ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸ ಬಿಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಸ್ವಸಂಯಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।।।

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರಮ ಪೂಜ್ಯನಾದ ವೃದ್ಧ ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡನು—ಗೃಹದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ನಿಂತಿದ್ದರು.

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।।।

ಆಗ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಏಕಿ ಎದ್ದು, ‘ಜಯ! ಜಯ!’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಜಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।।।

ಮೊದಲ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅವನು ಎರಡನೇ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಸಂಪನ್ನ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವರನ್ನು ರಾಜನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದನು.

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।।।

ಆ ವಿಪ್ರರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನು ಮೂರನೇ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧೆಯರೂ ಬಾಲೆಯರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವರು ದ್ವಾರರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದರು.

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।।।

ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ; ತ್ವರೆಯಿಂದ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಮಾತೆಗೆ ಆ ಹರ್ಷಕರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು.

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।।।

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಕೌಶಲ್ಯೆಯೂ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಕಳೆದು; ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ವಿಷ್ಣುದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು.

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।।।

ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ಷೌಮವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ, ನಿತ್ಯ ವ್ರತಪರಾಯಣಳಾದ ಅವಳು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಳು.

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।।।

ನಂತರ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಶುಭ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಹುತಾಶನ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು.

Verse 17

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।।।

ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಂಡನು: ದಧ್ಯ, ಅಕ್ಷತ, ಘೃತ, ಮೋದಕಗಳು, ಹವಿಷ್ಯ, ಲಾಜ, ಶುಭ್ರ ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ ಮತ್ತು ಕೃಸರ, ಜೊತೆಗೆ ಸಮಿಧೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜಲಭರಿತ ಪೂರ್ಣಕುಂಭಗಳನ್ನು ರಘುನಂದನನು ನೋಡಿದನು.

Verse 18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।

ದೇವಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು: ದಧಿ-ಅಕ್ಷತ, ಘೃತ, ಮೋದಕಗಳು ಮತ್ತು ಹವಿಷ್ಯ; ಲಾಜ, ಶುಭ್ರ ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ ಹಾಗೂ ಕೃಸರ; ಸಮಿಧೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಕುಂಭಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಘುನಂದನನು ದರ್ಶಿಸಿದನು.

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।।।

ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು—ಶುಭ್ರ ಕ್ಷೌಮವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿ, ವ್ರತಯೋಗದಿಂದ ಕೃಶಳಾದವಳು, ದೇವಸಮಾನ ವರ್ಣವಳ್ಳಿಯು—ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣಾರ್ಥ ಜಲಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು.

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।।।

ಬಹುಕಾಲದ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಆತ್ಮಜನನ್ನು—ಮಾತೆಯ ಆನಂದವನ್ನು—ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬಂದಳು; ಕುದುರೆಮಾದೆ ತನ್ನ ಕರುದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುವಂತೆ.

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।।।

ತಾಯಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು; ರಾಘವನು ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಎರಡೂ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು; ಅವಳು ಅವನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಮುತ್ತಿಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದಳು.

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।।।

ಆಗ ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೌಶಲ್ಯಾ, ಅಜೇಯನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।।।

ವೃದ್ಧರಾದ ಧರ್ಮಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಂತೆ ನೀನು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಿ; ನಿನ್ನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲಿ.

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

ಹೇ ರಾಘವ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ರಾಜನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಇಂದುಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।।।

ಭೋಜನಕ್ಕೆ ತಾಯಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ ರಾಘವನು ನೀಡಿದ ಆಸನವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು; ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅಂಜಲಿಯನ್ನು ಚಾಚಿ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।।।

ಆಮೇಲೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ವಿನೀತನಾಗಿ ಗೌರವದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದ ರಾಮನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ತಾಯಿಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।।।

ದೇವಿ ಮಾತೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ—ಮಹಾ ಭಯಂಕರ ವಿಪತ್ತು ಸಮೀಪಿಸಿದೆ; ಇದು ನಿನಗೂ, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಗೆಗೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು.

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।।।

ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ಈಗ ಈ ಆಸನದಿಂದ ನನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕುಶಾಸನದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।।।

ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಾನು ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ಮಧು, ಬೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸಿ, ಮಾಂಸವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ—ಮುನಿಯಂತೆ ಇರುವೆನು.

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।।।

ಮಹಾರಾಜನು ಭರತನಿಗೆ ಯುವರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಾಪಸನಾಗಿ ವಾಸಿಸಲು.

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।।।

ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಂತಹ ವನ್ಯಾಹಾರದಿಂದಲೇ ಜೀವನ ನಡೆಸುವೆನು.

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।।।

ಆಗ ಆ ಮಹಾದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಚಾನಕ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದಳು—ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಲ್ಹಾಡಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ; ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತಳಾದ ದೇವತೆಯಂತೆ.

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।।।

ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯಳಾದ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು—ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಬಿದ್ದೂ ಚೇತನಾಹೀನಳಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ—ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।।।

ನೆಲದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿ ನಂತರ ಎದ್ದ ಆ ದೀನಳನ್ನು—ಭಾರ ಎಳೆದ ಕುದುರಿಯಂತೆ ಕಂಗೆಟ್ಟವಳನ್ನು—ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಸರ್ವಾಂಗಿಣಿಯನ್ನು ರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ತೊಳೆದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು.

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।।।

ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದಳು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।।।

ಓ ಪುತ್ರ ರಾಘವನೇ! ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಶೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಜನಿಸದೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದರೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।।।

ಹೇ ಮಗನೇ! ವಂಧ್ಯೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶೋಕ ಇರುತ್ತದೆ—‘ನಾನು ಸಂತಾನವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದಹನ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಪುತ್ರಸಂಬಂಧಿ ದುಃಖವಿಲ್ಲ.

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।।।

ಹೇ ರಾಮನೇ! ಪತಿಯ ಪೌರುಷ-ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನಾಗಲಿ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ; ಪುತ್ರನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವೆನೆಂಬ ಆಶೆಯಲ್ಲೇ ನಾನು ನಿಂತಿದ್ದೆ.

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।।।

ನಾನು ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ನನ್ನಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯ ಸಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನು ಚೀರುವ ಅನೇಕ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।।।

ಹಾಗಾದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖವೇನು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು? ನನ್ನ ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕವೂ ವಿಲಾಪವೂ ಎಂಥದು!

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।।।

ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾಗಿ ಇದ್ದೆನು; ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ದೂರ ಹೋದರೆ ಇನ್ನೇನು? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।।।

ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಪತಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪರತಂತ್ರಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿವಾರದ ಸೇವಕರ ಸಮಾನವಾಗಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಕೆಳವಾಗಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।।।

ಯಾರು ನನಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಬಳಿಕ—ನನ್ನದೇ ಜನರೂ ಸಹ—ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।।।

ಮಗನೇ, ನಾನು ಇಂತಹ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಸದಾ ಕ್ರೋಧಿಣಿಯಾಗಿಯೂ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನಾಡುವ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆ?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघवअतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।।।

ಹೇ ರಾಘವ! ನಿನ್ನ ಜನ್ಮದಿಂದ (ಯೌವನಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ) ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ; ಆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲವೂ ನಾನು ದುಃಖಪರಿಕ್ಷಯವನ್ನು ಕಾತರದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಲೇ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ.

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।।।

ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ರಾಘವ! ವೃದ್ಧಳಾದ ನಾನು ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಅಕ್ಷಯ ದುಃಖವನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಹಿಸಲು ಶಕ್ತಳಲ್ಲ; ಸಹಪತ್ನಿಯರ ಅವಮಾನಕರ ವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾರೆ.

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।।।

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣದೆ, ದೀನಳಾದ ನಾನು ಹೇಗೆ ಈ ದೀನ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲಿ?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।

ಉಪವಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ, ದುರ್ಗತಿಗೊಂಡ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದೆ; ಆದರೆ ಅಯ್ಯೋ, ಈಗ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಅತಿದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತಿ.

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಜಕ್ಕೂ ಸ್ಥಿರವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಚೂರಾಗುವುದಿಲ್ಲ—ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾನದಿಯ ದಂಡೆಯು ಹೊಸ ಪ್ರವಾಹಜಲದಿಂದ ತಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕುಸಿಯದಂತೆ.

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यतेन चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಕನು ಇಂದು ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ—ಅಳುವ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಸಿಂಹ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ.

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ—ಕಬ್ಬಿಣದಂತಿದೆ; ಅದು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೂ ಚೂರುಚೂರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಈ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಕಾಲಮರಣ ಬರುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ಖಚಿತ.

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मेव्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।।।

ನನ್ನ ದುಃಖವೇನೆಂದರೆ ನನ್ನ ವ್ರತಗಳು, ದಾನಗಳು, ಸಂಯಮಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದವು; ಸಂತಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸೂ ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತು—ಬಂಜರು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೆ.

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छयालभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।गताहमद्यैव परेतसंसदंविना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।।।

ಅಸಹ್ಯವಾದ ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಕಾಲಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾದರೆ, ನಿನ್ನಿಲ್ಲದೆ—ಕರು ಇಲ್ಲದ ಹಸುವಿನಂತೆ—ನಾನು ಇಂದುಲೇ ಪರಲೋಕದ ಸಭೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆನು.

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथात्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौस्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।।।

ಆದರೂ ಇಂದು ನನ್ನ ಜೀವಿತಕ್ಕೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮುಖವಳಿಯೇ, ನಿನ್ನಿಲ್ಲದೆ ಅದು ವ್ಯರ್ಥ. ವತ್ಸವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ತೀವ್ರ ಆಸೆಯಿಂದ ದುರ್ಬಲವಾದ ಹಸು ಹೇಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೇ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸಿ ಬರುವೆನು.

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदाबहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।व्यसनमुपनिशम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।।।

ಆಮೇಲೆ ಆಕೆ ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಳಳಾಗಿ, ಅಸಹನೀಯ ಕೋಪದಿಂದ ದಗ್ಧಳಾಗಿ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹುಕಾಲ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಮಹಾ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಂಧಿತನಾದ ತನ್ನ ಬೆಳೆದ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ, ಆಕೆ ಅವನನ್ನು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದಳು.