Sarga 1

Verse 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।

ಹೇ ಅನಘನೇ, ಆಗ ಭರತನು ಮಾತುಲಕುಲಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ಸದಾ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.

Verse 2

तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ವಾಸವಿದ್ದು, ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿದ್ದನು; ಮಾವನಾದ ಅಶ್ವಪತಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹವಿದ್ದು, ಅವನನ್ನು ಮಮತೆಯಿಂದ ಲಾಲಿಸಿದನು.

Verse 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।

ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಇಷ್ಟದಂತೆ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಸಹೋದರರು ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

Verse 4

राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಸಹ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು; ಅವರು ಮಹೇಂದ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಮತ್ತು ವರುಣನಿಗೆ ಸಮಾನರೆಂದು ಉಪಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು.

Verse 5

सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।

ಅವನಿಗೆ ಆ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು—ಸ್ವದೇಹದಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳಂತೆ।

Verse 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।

ಅವರಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಆನಂದಕಾರಕನಾದನು; ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು।

Verse 7

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।

ಉದ್ಧತ ರಾವಣನ ವಧವನ್ನು ಬಯಸಿದ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಸನಾತನ ವಿಷ್ಣುವು ಮಾನವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ರಾಮನಾಗಿ) ಜನ್ಮವನ್ನೆತ್ತಿದನು।

Verse 8

कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।

ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಪುತ್ರನಿಂದ ಕೌಶಲ್ಯಾ ಶೋಭಿಸಿದಳು; ದೇವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅದಿತಿ ಶೋಭಿಸಿದಂತೆ।

Verse 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।

ಅವನು ರೂಪವಂತನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ, ಅನಸೂಯಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಗುಣಗಳಿಂದ ದಶರಥನಿಗೆ ಸಮಾನ—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಪುತ್ರನಾಗಿ ರಾಮನು ಇದ್ದನು।

Verse 10

स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।

ಅವನು ಸದಾ ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮೊದಲು ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ; ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರೂ ಸಹ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಠೋರ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ.

Verse 11

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।

ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಂದೇ ಉಪಕಾರದಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದ; ಆದರೆ ಆತ್ಮವತ್ತೆಯಿಂದ ಇತರರ ನೂರು ಅಪಕಾರಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

Verse 12

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।

ಶೀಲದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರೂ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರೂ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರೂ ಆದ ಸಜ್ಜನರೊಂದಿಗೆ ಅವನು ನಿತ್ಯ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 13

बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।

ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಮಧುರಭಾಷಿಯೂ ಆಗಿ, ಮೊದಲು ಮಾತಾಡಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಚನಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಗರ್ವಿಸಲಿಲ್ಲ.

Verse 14

नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।

ಅವನು ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವನು ಸಹ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ ಸ्नेಹದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।

ಅವನು ಕರುಣಾಮಯನೂ ಕ್ರೋಧಜಯಿಯೂ ಆಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ದೀನದುಃಖಿತರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವವನು, ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಸದಾ ಸಂಯಮಿಯೂ ಶುದ್ಧನೂ ಆಗಿದ್ದನು.

Verse 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।

ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದ ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಮಹಾ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತಾದ ಸ್ವರ್ಗಫಲ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 17

नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।

ವಿದ್ವಾನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಇತರರಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುಕ್ತಿ-ವಿತರ್ಕದಲ್ಲಿ ವಾಚಸ್ಪತಿಯಂತೆ ವಾಗ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದನು.

Verse 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।

ಅವನು ನಿರೋಗಿ, ಯೌವನವಂತ, ವಾಗ್ಮಿ, ಸುಂದರ ದೇಹಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದು, ದೇಶಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಅರಿತವನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತನಾದ ಪುರುಷ—ಮನುಷ್ಯರ ಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು, ಸ್ವಭಾವತಃ ಸಾಧು ಹಾಗೂ ಸಜ್ಜನ.

Verse 19

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಜೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು; ತನ್ನ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಂತೆ ಜೀವಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।

ವಿದ್ಯಾವ್ರತಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ ಸ್ನಾತಕಸ್ನಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಭರತನ ಅಗ್ರಜನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಸಾಂಗವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಆಯಿತನು; ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಇಷ್ವಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು.

Verse 21

कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।

ಕಲ್ಯಾಣಕರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಅವನು ಸಾಧು, ಅದೀನ—ಕದಾಚಿತ್ ಹೀನಮನಸ್ಕನಲ್ಲ; ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಂತ, ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಋಜು. ಧರ್ಮಾರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯುವ ವೃದ್ಧ ದ್ವಿಜರು ಅವನನ್ನು ಸುಶಿಕ್ಷಿತನಾಗಿ ವಿನೀತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.

Verse 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।

ಅವನು ಧರ್ಮ–ಅರ್ಥ–ಕಾಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವನು, ದೃಢ ಸ್ಮೃತಿಯುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಾವಂತನು; ಲೋಕಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯುಕ್ತ ಸಂಪ್ರದಾಯ-ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೃತಕಲ್ಪನಾಗಿ ವಿಶಾರದನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 23

निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।

ಅವನು ವಿನಯಶೀಲನಾಗಿ ಒಳಭಾವವನ್ನು ಸಂವೃತವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವನು; ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಮಂತ್ರಣೆ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಹರ್ಷವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದೆ, ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಂಯಮಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನು.

Verse 24

दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।

ಅವನು ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು; ಅಸದ್ಗ್ರಹಣ ಮಾಡದೆ, ದುರ್ವಚನ ಹೇಳದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಲಸ್ಯರಹಿತನಾಗಿ ಸದಾ ಅಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಸ್ವದೋಷ-ಪರದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು.

Verse 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।

ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಪುರುಷಾಂತರಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನಾಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಗ್ರಹ (ಶಿಕ್ಷೆ) ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ—ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 26

सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।

ಅವನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗ್ರಹ-ಪ್ರಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ (ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನದಲ್ಲಿ) ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧಿಗಳ ನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ—ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿದು—ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು. ಆಯ (ರಾಜಸ್ವ) ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯಯಕರ್ಮವು ಯಥಾವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದವನು.

Verse 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।

ಶಾಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯುಕ್ತವಾದ ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮೊದಲು ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್‌ವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ನಂತರ ಸುಖವಿಹಾರಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು; ಆದರೂ ಎಂದಿಗೂ ಆಲಸ್ಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

Verse 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।

ಸೌಮ್ಯ ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು; ಧನದ ಯೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಏರುವುದಲ್ಲಿಯೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ವಿನಯಕ್ಕೆ ತರಬೇತಿಸುವದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 29

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।

ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು; ಅತಿರಥನೆಂದು—ಪರಮ ರಥಯೋಧನೆಂದು—ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನಡೆದು ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು; ಸೇನಾನಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 30

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।

ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ದೇವಾಸುರರೂ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ರಧೃಷ್ಯನೆಂದು ಕಂಡರು; ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಅನಸೂಯ—ಇರ್ಷ್ಯಾರಹಿತ—ನಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದನು; ಅಹಂಕಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾವ ಭೂತಪ್ರಾಣಿಯನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೂ ವಶನಾಗಲಿಲ್ಲ.

Verse 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।

ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು, ಭೂಮಿಯಂತೆಯೇ ಕ್ಷಮಾಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮ್ಮತನಾಗಿದ್ದನು. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನನು, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನು.

Verse 32

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।

ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವ ಪ್ರಜೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿಯೂ ತಂದೆಗೆ ಆನಂದ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೀಪ್ತನಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸಿದನು.

Verse 33

तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।

ಹೀಗೆ ವ್ರತಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಅಪ್ರತಿಹತ ಪರಾಕ್ರಮವಂತನಾಗಿ, ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ನಾಥನನ್ನು ಕಂಡು ಭೂದೇವಿಯೇ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿ ಬಯಸಿದಳು.

Verse 34

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।

ಈ ಅನೇಕ ಅನುಪಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ರಾಜ ದಶರಥನು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು.

Verse 35

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।

ನಂತರ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯನಾಗಿ ವೃದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಆನಂದಕರ ಚಿಂತನೆ ಉದಯವಾಯಿತು: “ನಾನು ಜೀವಂತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಮನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಲಿ?”

Verse 36

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।

ಅವನ ಮೇಲಿನ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿ ರಾಜನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು: “ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ನಾನು ಯಾವಾಗ ನೋಡುವೆನು?”

Verse 37

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।

“ಅವನು ಲೋಕದ ಕಲ್ಯಾಣವೂ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಬಯಸುವವನು; ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವನು. ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವನು ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನು—ವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತೆ, ಮಳೆ ಸುರಿದಾಗ ಪ್ರಿಯನಾಗುವಂತೆ.”

Verse 38

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।

“ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಮ ಮತ್ತು ಶಕ್ರನ ಸಮಾನನು; ಮತಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸಮಾನನು; ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತೆ—ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.”

Verse 39

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।

“ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುವಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಬಲ್ಲೆ ಎಂದರೆ, ಅದು ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ಆಗುವುದು.”

Verse 40

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ಹೀಗೆ, ಇತರ ರಾಜರಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೋಕೋತ್ತರವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಶುಭ, ಶಿಷ್ಟ, ಅಪಾರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಅವನನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಮಹಾರಾಜನು, ಸಚಿವರೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು.

Verse 41

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ಹೀಗೆ, ಇತರ ರಾಜರಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೋಕೋತ್ತರವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಶುಭ, ಶಿಷ್ಟ, ಅಪಾರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಅವನನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಮಹಾರಾಜನು, ಸಚಿವರೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು.

Verse 42

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।

ಅನಂತರ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ರಾಜನು ದಿವ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾತಜನ್ಯ ಘೋರ ಭಯಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಜರೆಯ ಆಗಮನವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದನು.

Verse 43

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।

ನಂತರ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪ್ರಿಯತೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅವನು ತಿಳಿದನು; ಅವನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಶೋಕವು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದೆಂದು ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸಿದನು.

Verse 44

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।

ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲವು ಬಂದಿತೆಂದು ತಿಳಿದು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನೃಪನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು.

Verse 45

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।

ಪೃಥ್ವೀಪತಿಯಾದ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ನಗರಗಳ ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕರನ್ನೂ, ವಿಭಿನ್ನ ಜನಪದಗಳ ಅಗ್ರಜನರನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕರೆಯಿಸಿ ಸೇರಿಸಿದನು.

Verse 46

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।

ಆದರೆ ನರಾಧಿಪನು ಆತುರದಿಂದ ಕೇಕಯರಾಜನನ್ನಾಗಲಿ ಜನಕನನ್ನಾಗಲಿ ಕರೆಯಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆ ಇಬ್ಬರೂ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಿಯ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳುವರು.

Verse 47

तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।

ಯಥೋಚಿತ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ನೀಡಿ ಪದಮರ್ಯಾದೆಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರನ್ನು, ಸ್ವಯಂ ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ದರ್ಶಿಸಿದನು.

Verse 48

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।

ಪರಬಲಾರ್ದನನಾದ ಆ ನೃಪತಿ ಆಸನಾರೂಢನಾದ ಬಳಿಕ, ಜನಪ್ರಿಯರೂ ಲೋಕಸಮ್ಮತರೂ ಆದ ಉಳಿದ ರಾಜರು ನಂತರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.

Verse 49

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।

ನಂತರ ರಾಜವಿಧಿಯಂತೆ ರಾಜನು ನೀಡಿದ ವಿವಿಧ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ, ನಿಯಮಪಾಲಕರಾದ ನೃಪರು ರಾಜನನ್ನೇ ಎದುರುನೋക്കി ಕುಳಿತರು.

Verse 50

सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।

ಯಥೋಚಿತ ಮಾನ ಪಡೆದ ವಿನಯವಂತ ನೃಪರು ಹಾಗೂ ಗೌರವಪೂರ್ಣ ನಗರಜನರೂ ಜನಪದಜನರೂ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಲು, ಅವರಿಂದ ವೃತನಾದ ನೃಪತಿ ದೇವರಿಂದ ಆವರಿತನಾದ ಸಹಸ್ರನೇತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು.